Sun'iy intellektni qo'llash neft va gaz sohasida ham zarur - INTERVYU

Professor Gʻolib Efendiyev: “Intellektual neft konlari” tizimlarini ishlab chiqishda boshqaruv jarayonlarining xususiyatlarini ilmiy asosda oʻrganish muhim ahamiyatga ega” Fan va taʼlim vazirligi Geologiya instituti boʻlim mudiri, AMEA muxbir aʼzosi, professor Gʻolib Afandiyev neft va gaz quduqlarini burgʻulash sohasida taniqli olimdir. Uning ilmiy izlanishlari quduqlarni burgʻulashda maqbul qarorlar qabul qilish, burgʻulash jarayonida geologik-texnologik va geofizik tadqiqotlar majmuasi asosida geologik kesishmalarni oʻrganish, togʻ jinslarini yoʻq qilish jarayonlari va togʻ jinslarini yoʻq qiluvchi asbobning ishini, neft qazib olish yoʻnalishlarini intensivlashtirish boʻyicha turli geologik-texnik tadbirlarning qiyosiy samaradorligini tahlil qilish va boshqalarni oʻz ichiga oladi. 2026 yil may oyida olimning 80 yilligi nishonlandi. Yubiley arafasida AMEA muxbir a’zosi G‘olib Afandiyev bilan zamonaviy texnologik muammolar, neft-gaz sanoatida sun’iy intellektni qo‘llash, fan va ishlab chiqarish birligini ta’minlash, shuningdek, olimning ko‘p yillik ilmiy faoliyatining eng muhim natijalari haqida suhbatlashdik. Modern.az u bilan bo‘lgan suhbatni taqdim etadi: — Hurmatli G‘olib janob, siz neft va gaz quduqlarini burg‘ulash sohasida taniqli olim sifatida fundamental ilmiy maktab shakllantirgansiz. O'tmishga nazar tashlasangiz, ilmiy faoliyatingizdagi eng muhim yutug'ingiz nima va Ozarbayjon neft sanoatiga ta'sir ko'rsatadigan eng muvaffaqiyatli ilovalaringizdan qaysi birini keltira olasiz? Rahmat. Darhaqiqat, bu savolga javob berish men uchun unchalik oson emas. O‘tmishga nazar tashlaydigan bo‘lsam, yarim asrdan ortiq davom etgan ilmiy faoliyatimning turli bosqichlari, duch kelgan qiyinchiliklarimiz, erishgan natijalarim ko‘z oldimga keladi. Ilmiy faoliyatimdagi eng esda qolarli lahzalardan biri ilmiy rahbarim bilan muntazam uchrashuvlar o‘tkazish uchun Moskvaga borganim, laboratoriya tajribalarida qatnashganim va o‘sha tadqiqotlar natijalarini birinchi marta ilmiy maqola shaklida nashr etishim bo‘ldi. O‘sha davr kelajakdagi ilmiy faoliyatimga asos bo‘ldi Amaliy ahamiyatga ega bo'lgan dastlabki ishlarimizdan biri G'arbiy Sibirdagi ikkita neft konlarida quduqlarni burg'ulashda yuqori oraliqlarda kesuvchi boltalardan foydalanish bo'yicha tavsiyalarimiz bo'ldi. Tog‘ jinslarining xususiyatlarini hisobga olishga asoslangan bu takliflar burg‘ulash jarayoni samaradorligini oshirishga xizmat qildi va keyinchalik ishlab chiqarishda o‘zining ijobiy natijalarini ko‘rsatdi. Bu loyihalar ilmiy tadqiqotlarni real ishlab chiqarish muammolarini hal qilishga yo‘naltirish muhimligini ko‘rsatdi Ozarbayjon neft sanoati uchun muhim deb hisoblagan natijalardan biri bu quduqlarni burg‘ulashda maqbul qaror qabul qilishni ta’minlaydigan dasturiy ta’minotni ishlab chiqish va qo‘llashdir. Bu ishlar o‘sha davrda faoliyat yuritayotgan burg‘ulash ishlari boshqarmalari bilan tuzilgan shartnomalar doirasida amalga oshirildi. Biz ishlab chiqqan metodologiya va dasturiy yechimlar burg‘ulash jarayonini yanada samarali boshqarish va texnik-iqtisodiy ko‘rsatkichlarni yaxshilash imkonini berdi Albatta, bugungi kunda ilmiy faoliyatimizni dolzarb ustuvor yo‘nalishlar bo‘yicha davom ettirmoqdamiz. So‘nggi yillarda turli loyihalar doirasida burg‘ulash jarayonlarini optimallashtirish, geologik va texnologik ma’lumotlarni tahlil qilish, murakkab geologik sharoitlarni bashorat qilish va zamonaviy raqamli texnologiyalarni qo‘llash yo‘nalishlarida ilmiy-tadqiqot ishlari olib borilmoqda – Ozarbayjon Prezidenti Ilhom Aliyev AMEAning 80 yilligiga bag‘ishlangan tadbirda so‘zlagan nutqida Qorabog‘ va Sharqiy Zangezurda hozirdanoq keng ko‘lamli geologik tadqiqotlar olib borilayotganini ta’kidlab, ozarbayjon olimlarini bu jarayonda faol ishtirok etishga taklif qildi. Sizningcha, ushbu hududlarda olib borilayotgan geologik tadqiqotlar mamlakatimiz ilm-fani va sanoati rivoji uchun qanday yangi istiqbollarni ochadi? – Shubhasiz, bu ham ilmiy, ham strategik nuqtai nazardan juda muhim va istiqbolli masala. Qorabog‘ va Sharqiy Zangezur kabi yangi geologik tadqiqot zonalarida olib borilayotgan ishlar faqat mavjud resurslarni o‘rganish bilan cheklanib qolmasdan, ayni paytda mamlakat mineral-xom ashyo bazasini aniqlashtirish va qayta baholash nuqtai nazaridan ham katta ahamiyatga ega. Bu jarayonda geologlar bilan bir qatorda turli soha olimlari va mutaxassislarining ham hamkorlikdagi faoliyati katta o‘rin tutadi Bunday tadqiqotlar hududning geologik tuzilishini chuqurroq o‘rganish, foydali qazilmalarning salohiyatli konlarini ochish va ularni sanoat tsikliga jalb qilish imkonini beradi. Shu bilan birga, burg‘ulash texnologiyalari, geofizik tadqiqot usullari va raqamli modellashtirish kabi zamonaviy ilmiy yondashuvlarni qo‘llash bu borada yanada aniq va samarali natijalarni ta’minlaydi Umuman olganda, Qorabog‘ va Sharqiy Zangezurda olib borilayotgan geologik tadqiqotlar yaqin kelajakda innovatsion ilmiy natijalar olish, yangi konlarni aniqlash va ularni iqtisodiy tsiklga jalb qilish uchun sharoit yaratadi, deb o‘ylayman. Bu jarayon Ozarbayjon ilm-fanini amaliyotda qo‘llash imkoniyatlarini kengaytiradi, shuningdek, fan va ishlab chiqarish o‘rtasidagi integratsiyani, ilmiy natijalarni tijoratlashtirishni kuchaytiradi Mamlakat Prezidenti Ilhom Aliyev AMEAning 80 yilligiga bag‘ishlangan tadbirda so‘zlagan nutqida Qorabog‘ va Sharqiy Zangezurning boy tabiiy resurs salohiyatiga e’tibor qaratib, mintaqada oltin, kumush, mis va turli polimetall konlari mavjudligini, ularni kashf etish, qidirish va ekspluatatsiya qilish mamlakatimizga katta iqtisodiy foyda keltirishini ta’kidlagani bejiz emas Shu munosabat bilan Ozarbayjon olimlarining o‘sha yo‘nalishlarda olib borilayotgan ilmiy-tadqiqot ishlariga faol jalb etilishi nafaqat yangi ilmiy bilimlarni egallashga, balki mamlakatimizda geologiya, geofizika, geokimyo, foydali qazilmalarni qidirish sohalarida ilmiy maktablarning rivojlanishiga ham xizmat qiladi. Shu bilan birga, olingan natijalar zamonaviy ma’lumotlar bazalarini shakllantirish, geologik xaritalarni yangilash va tabiiy resurslardan samarali foydalanish strategiyasini ishlab chiqishga xizmat qiladi. Bu, o‘z navbatida, mintaqaning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini tezlashtiradi, Ozarbayjonning mineral-xomashyo salohiyatini xalqaro miqyosda to‘liqroq namoyish etish va sarmoyaviy jozibadorligini oshirish uchun qulay zamin yaratadi – Bugungi kunda Ozarbayjonda burg‘ulash jarayonlarini boshqarish va qarorlar qabul qilishda sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalarni qo‘llash qaysi bosqichda va bu borada Ozarbayjon ilmi oldida qanday strategik vazifalar turibdi? — Avvalo shuni taʼkidlamoqchimanki, Prezident Ilhom Aliyev soʻnggi yillarda oʻz maʼruzalarida raqamli transformatsiya, innovatsiyalar va sunʼiy intellekt texnologiyalari mamlakatning kelajakdagi rivojlanishida hal qiluvchi rol oʻynashini bir necha bor taʼkidladi. Bu borada Ozarbayjon Respublikasi Prezidentining 2025-yil 19-martdagi farmoni bilan tasdiqlangan “Ozarbayjon Respublikasining 2025-2028 yillarga mo‘ljallangan sun’iy intellekt strategiyasi” alohida ahamiyatga ega Menimcha, neft va gaz sanoati ham bu jarayondan chetda qolishi mumkin emas. Bugungi kunda burgʻulash jarayonlarini boshqarish va qarorlar qabul qilishda raqamli texnologiyalarni qoʻllash boʻyicha maʼlum qadamlar qoʻyilgan boʻlsa-da, sunʼiy intellektga asoslangan yechimlar imkoniyatlaridan kengroq foydalanish zarurati mavjud. Ozarbayjon ilm-fani oldida turgan strategik vazifalardan biri geologik va texnologik maʼlumotlarni qayta ishlashning intellektual tizimlarini yaratish, burgʻulash xatarlarini oldindan bashorat qilish, ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish va ushbu sohada yuqori malakali kadrlar tayyorlashdan iborat. Ilmiy muassasalar, oliy o‘quv yurtlari va ishlab chiqarish tashkilotlari o‘rtasidagi hamkorlikni mustahkamlash bu borada muhim natijalarga erishish imkonini beradi Yana bir masala shundaki, “intellektual neft va gaz koni” va “aqlli neft koni” deganda quduqlarni burg‘ulash va neft va gaz konlarini ekspluatatsiya qilish bo‘yicha barcha operatsiyalar avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari va bu jarayonlarni doimiy optimallashtirish orqali amalga oshirilishini anglatadi. Ushbu yondashuv doirasida asosiy maqsad texnologik jarayonlarni real vaqt rejimida monitoring qilish, tahlil qilish va yanada samarali boshqarishdir. Buning uchun konning geologik modelidan tashqari, burg'ulash va neft qazib olish jarayonlarini boshqarish modellarini qurish ham tizimning muhim tarkibiy qismi sifatida ishlaydi. Bunday modellar turli xil ma'lumotlar oqimlarining integratsiyasiga asoslanadi va ko'proq ma'lumotga ega bo'lgan qarorlar qabul qilish imkonini beradi Umuman olganda, bu yondashuv mutlaqo yangi turdagi tizimlar - "aqlli to'shak" tushunchasini shakllantirishga olib keladi. Shuni ta'kidlash kerakki, bu atama turli mamlakatlar va kompaniyalarda turli nomlar bilan ifodalangan bo'lsa-da, u mohiyatan bir xil maqsadga xizmat qiladi va zamonaviy neft va gaz sanoatida raqamli transformatsiyaning asosiy yo'nalishlaridan birini tashkil qiladi Demak, “aqlli neft koni” yoki “kelajak neft-gaz koni” kabi tushunchalar bilan bir qatorda raqamli maydon ham bu sohada alohida tushunchadir. “intellektual quduq” tushunchasidan ham foydalaniladi. Bunday yondashuv alohida quduqlar darajasida jarayonlarni yanada aniqroq nazorat qilish va nazorat qilish imkoniyatlarini kengaytirishga xizmat qiladi Hozirgi vaqtda neft va gaz qazib olishni to'liq avtomatlashtirilgan boshqaruv tizimlari asosida tashkil etish ancha murakkab masala bo'lib qolmoqda. Buning asosiy sababi ham modellarning, ham tizimning turli komponentlarida mavjud bo'lgan texnologik murakkabliklar va noaniqlik omillaridir. Bu omillar ko'proq moslashuvchan va moslashuvchan yondashuvlarni talab qiladigan qaror qabul qilish jarayoniga olib keladi "Intellektual to'shak" tushunchasi sun'iy intellekt usullari va yondashuvlaridan foydalangan holda yotoqdagi texnologik jarayonlarni yanada samarali boshqarishga asoslangan. Bu ma'lumotlarni qayta ishlash, prognozlash va optimallashtirish imkoniyatlarini kengaytirish orqali neft va gaz qazib olishda yangi boshqaruv modelini shakllantirish imkonini beradi Mavjud tadqiqotlar tahlili shuni ko'rsatadiki, "intellektual to'shak" tizimini shakllantirish bir qator fundamental tamoyillarga rioya qilmasdan mumkin emas. Ushbu tamoyillar mezonlarni to'g'ri tanlash, maqbul optimallashtirish usullarini aniqlash, adekvat modellarni ishlab chiqish, shuningdek, samarali boshqaruv mexanizmini yaratishni o'z ichiga oladi Intellektual neft-gaz texnologiyalarining zamonaviy yo‘nalishlariga “aqlli quduq” tushunchasi, quduqlarni o‘rganishning yangi usullari, mahsuldor qatlamlarni “aqlli” modellashtirish, burg‘ulash jarayonlarini boshqarish, neft va gaz konlarini o‘zlashtirishni tartibga solish, shuningdek, qatlam xossalarining matematik va geologik modellarini ishlab chiqish kabi sohalar kiradi. Bu yondashuvlar ishlab chiqarish jarayonlarini yanada moslashuvchan, aniq va samarali boshqarishga xizmat qiladi Ozarbayjon geologiya fani oldida turgan asosiy vazifa va ustuvor yo‘nalishlarga kelsak, shuni ta’kidlash kerakki, konlarni o‘zlashtirish jarayonida mahsulot tannarxi oshib, uglevodorod resurslarining sifat ko‘rsatkichlari vaqt o‘tishi bilan pasayib boradi. Shu sababli “aqlli (intellektual) kon” tizimlarini ishlab chiqish va qo‘llash jarayonida neft va gaz qazib olish korxonalarida boshqaruv jarayonlarining xususiyatlarini ilmiy asosda o‘rganish muhim ahamiyatga ega Bunday tizimlarni shakllantirish uchun kompleks yondashuv talab etiladi, uning doirasida geologik muhitning xususiyatlarini, texnologik jarayonlarning dinamikasini va iqtisodiy samaradorlik mezonlarini hisobga olish kerak. Aynan shu nuqtai nazardan keng ko‘lamli ilmiy tadqiqotlar olib borish, natijalarni birlashtirish zarur Shu bilan birga, murakkab muammolarni samarali hal qilish uchun turli soha vakillarining sa'y-harakatlarini birlashtirish maqsadga muvofiqdir. Bu geologlar, geofiziklar, konlarni ishlab chiqish bo'yicha mutaxassislar, burg'ulash muhandislari, dasturlash va raqamli texnologiyalar bo'yicha mutaxassislar, shuningdek, iqtisodiy va matematik modellashtirish bo'yicha mutaxassislarni o'z ichiga oladi. Bunday ko'p tarmoqli hamkorlik avtomatlashtirilgan boshqaruv va qaror qabul qilish tizimlarini yanada samarali qurish imkonini beradi — G‘olib janob, bugungi kunda Ozarbayjonda ilm-fan va ishlab chiqarish, ayniqsa, neft sohasi o‘rtasidagi hamkorlikning bugungi holatini qanday baholaysiz? Sizningcha, ilmiy natijalarni ishlab chiqarishga tezroq o‘tkazish, fanni tijoratlashtirish uchun qanday mexanizmlarni yo‘lga qo‘yish kerak? Ushbu sohadagi ilmiy faoliyat samaradorligini oshirish uchun ilmiy-tadqiqot yo‘nalishlari ishlab chiqarish sohasining dolzarb ehtiyojlari va texnologik vazifalaridan kelib chiqqan holda shakllantirilishi kerak. Boshqacha qilib aytganda, har bir tadqiqotning boshlang'ich nuqtasi aniq amaliy muammoni qo'yish bo'lishi kerak va yakuniy maqsad ishlab chiqarish sharoitida qo'llanilishi mumkin bo'lgan ushbu muammoning echimini ishlab chiqish bo'lishi kerak. Shu bilan birga, ilmiy natijalarni amaliyotga tezroq yo‘naltirish uchun fan va ishlab chiqarishning institutsional hamkorligi mexanizmlarini mustahkamlash muhim ahamiyatga ega. Bu hamkorlik doirasida qo‘shma ilmiy-tadqiqot dasturlari, tajriba loyihalari va amaliy yo‘naltirilgan ishlar alohida o‘rin tutishi kerak Aytmoqchimanki, neft kompaniyalari bilan qo‘shma loyihalar asosida hamkorlik tashkil etilsa, ilmiy natijalarni tijoratlashtirish va ishlab chiqarishga o‘tkazish yanada samaraliroq ta’minlanadi. Bu ham ilmiy salohiyatni mustahkamlash, ham ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga xizmat qilmoqda Bundan tashqari, ilmiy natijalarni tijoratlashtirish uchun texnologiya transferi markazlar, innovatsion ofislar va sanoat sheriklik platformalari faoliyatini kengaytirish katta ahamiyatga ega. Bu kabi muassasalar ilmiy g‘oyaning laboratoriya bosqichidan patentlash, prototiplash, sinovdan o‘tkazish va tijoratlashtirishgacha bo‘lgan jarayonning barcha bosqichlarida muvofiqlashtiruvchi rol o‘ynaydi. Jahonning rivojlangan mamlakatlari tajribasi shuni ko‘rsatadiki, oliy o‘quv yurtlari, ilmiy-tadqiqot institutlari va sanoat korxonalari o‘rtasida barpo etilgan barqaror innovatsion ekotizim yangi texnologiyalarni tezroq qo‘llash va yuqori qo‘shimcha qiymatga ega mahsulotlarni shakllantirish uchun sharoit yaratadi Shu bilan birga, ilmiy loyihalarni moliyalashtirish mexanizmlarida amaliy yo‘naltirilgan yondashuvni shakllantirish zarur. Davlat, fan jamg'armalari va sanoat tomonidan birgalikda moliyalashtiriladigan grant dasturlari real iqtisodiy natijalarga tadqiqot yo'nalishini rag'batlantirishi mumkin. Ayniqsa, neft-gaz sanoatida raqamlashtirish, sun’iy intellekt, geologik modellashtirish, ekologik xavfsizlik va energiya samaradorligi kabi ustuvor yo‘nalishlar bo‘yicha ilmiy tadqiqotlarni qo‘llab-quvvatlash ham sohaning raqobatbardoshligini oshiradi, ham mamlakat ilmiy salohiyatining iqtisodiy taraqqiyotga yanada faol integratsiyalashuvini ta’minlaydi – Uzoq yillar davomida o‘nlab yosh tadqiqotchilarning yetishib chiqishida ham ilmiy rahbar, ham ustoz sifatida xizmat qildingiz. Bugungi davrda yosh olimlarning fundamental fanga qiziqishini oshirish, ularni sanoatga yo‘naltirilgan innovatsion tadqiqotlarga jalb etish bo‘yicha qanday qadamlarni muhim deb hisoblaysiz? – Yosh tadqiqotchilarning shakllanishidagi eng muhim bosqich universitet davridan boshlanadi, deb o‘ylayman. Ilmiy qiziqish va salohiyatga ega talabalarni o‘quv jarayoniga tanlab olish, ularni ilmiy faoliyatga jalb etish, qo‘shma maqolalar ustida ishlash, anjumanlarda ma’ruza qilish, turli grant loyihalarida qatnashish ularning kamol topishi, bilim va malakasini oshirishning asosiy shartlaridandir. Bu nazariy bilimlarning mustahkamlanishiga ham, ilmiy tafakkurning shakllanishiga ham jiddiy ta’sir ko‘rsatadi Zamonaviy davrda yosh olimlarning fundamental fanlarga qiziqishini oshirish bilan birga, ularni sanoatga yo‘naltirilgan ilmiy-tadqiqot ishlariga integratsiyalashuvi ham alohida ahamiyatga ega. Sohamizda buni ta’minlashning eng samarali usullaridan biri yosh mutaxassislarni to‘g‘ridan-to‘g‘ri burg‘ulash dastgohlari, ish maydonlari va quduqlarni burg‘ulash jarayoniga jalb etishdir. Ularning haqiqiy ishlab chiqarish muhitini joyida ko‘rishi, jarayonning borishi va yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan texnik muammolarni kuzatishi nazariy bilim va amaliyot o‘rtasidagi aloqani mustahkamlaydi Shu bilan birga, bu borada yosh mutaxassislarni xalqaro tajriba bilan yaqindan tanishtirish muhim ahamiyat kasb etmoqda. Turli universitet va ilmiy markazlarga tajriba almashish maqsadida yuborilayotgani dunyoqarashini kengaytirib, yangi ilmiy yondashuvlar bilan yaqindan tanishish imkonini bermoqda. Bunday almashuv dasturlari ilmiy kadrlar tayyorlash sifatini oshirish bilan birga, milliy ilm-fanning xalqaro ilmiy muhitga integratsiyalashuvini tezlashtiradi va ilmiy hamkorlikni mustahkamlaydi Shu bilan birga, ilmiy tadqiqot institutlari va sanoat korxonalari o‘rtasida uzoq muddatli qo‘shma dasturlar ishlab chiqish juda muhim, deb o‘ylayman. Bunday dasturlar doirasida yosh tadqiqotchilar real ishlab chiqarish muammolari ustida ishlamoqda, amaliy ko‘nikmalarga ega bo‘lmoqda, olingan natijalarni bevosita amaliyotga tatbiq etishga hissa qo‘shmoqda Umuman olganda, yuqori malakali ilmiy kadrlar va yosh olimlarni tayyorlashda zamonaviy davr talablariga javob beradigan sifatli ta’lim hal qiluvchi o‘rin tutadi, deb hisoblayman. Shu bilan birga, bu jarayonda nazariy bilimlar, amaliy tajriba va xalqaro hamkorlik parallel ravishda rivojlanishi kerak Nargiz Qahramonova, AMEA Prezidiumi Jamoatchilik bilan aloqalar, matbuot va axborot boshqarmasi Elektron axborot sektori mudiri