Armanistonning chorrahasi: tinchlik shartnomasimi yoki revanshizmmi? - TAHLIL

Armanistonda o'tkazilgan saylovlar nafaqat bu mamlakatning ichki siyosiy hayotini belgilab beradi. Shu bilan birga, ushbu saylovlar Janubiy Kavkazning kelajakdagi xavfsizlik arxitekturasi, tinchlik jarayoni va mintaqaning geosiyosiy yo‘nalishi nuqtai nazaridan muhim ahamiyatga ega. So‘nggi yillarda mintaqada yuzaga kelgan yangi voqeliklar fonida Armaniston jamiyatining qarori ham mamlakat kelajagiga, ham mintaqaning rivojlanish istiqbollariga ta’sir qiladi Ozarbayjon Prezidenti huzuridagi Davlat boshqaruvi akademiyasi dotsenti, Boku siyosatshunoslar klubi raisi, siyosatshunos Zaur Mammadovning fikricha, saylovlarning ahamiyati Armaniston chegarasidan ancha oshib ketgan: “Armanistonda bo‘lib o‘tgan bugungi saylovlar nafaqat bu mamlakatning ichki siyosiy kelajagi, balki mintaqaning janubiy taraqqiyoti uchun ham alohida ahamiyatga ega. Butun saylov natijalari mintaqada so‘nggi yillarda shakllangan siyosiy voqeliklar davom etadimi, erishilgan kelishuvlarning amalga oshirilishi, tinchlik yoki ziddiyat xavf-xatarlarning ortishiga, shuningdek, kelajakda suveren va barqaror makon sifatida shakllantirilishiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qiladi” Nega Ozarbayjon nomi Armaniston saylovlarining asosiy mavzusiga aylandi? Bu saylov kampaniyasining diqqatga sazovor joylaridan biri Armanistonning ichki ijtimoiy-iqtisodiy muammolaridan ko'ra Ozarbayjon, Prezident Ilhom Aliyev va Qorabog' masalasini muhokama qilishdir. Aslida Ozarbayjon saylovoldi debatlar, siyosiy chiqishlar va harakatlarda tez-tez tilga olingan mavzulardan biri edi Bu Ozarbayjon allaqachon mintaqaning siyosiy kun tartibini belgilovchi asosiy aktyor ekanligini ko'rsatadi. Armaniston ichida faoliyat yuritayotgan siyosiy kuchlar, xoh hukumat, xoh muxolifat, o‘z siyosiy dalillarini Ozarbayjon omilidan tashqarida qura olmaydi "Saylov kampaniyasi davomida ham hukumat, ham muxolifat, ham turli nomzodlarning chiqishlarida Ozarbayjon va Prezident Ilhom Aliyev nomi eng koʻp qoʻllanilgan atamalardan biri boʻldi. Bu fakt Ozarbayjon allaqachon mintaqaning siyosiy kun tartibini shakllantiruvchi asosiy aktyorlardan biriga aylanganini koʻrsatadi. Armaniston ichida kechayotgan siyosiy jarayonlarda Ozarbayjon omili va Prezident Ilhom Aliyevning taʼsiri yaqqol sezilmoqda", - dedi Zaur Mammadov Siyosatshunosga ko‘ra, arman muxolifati Pashinyanni “Ozarbayjon manfaatlariga xizmat qiluvchi siyosatchi” sifatida ko‘rsatishga urinayotgani bejiz emas: “Bu yondashuv aslida muxolifatning Ozarbayjon va Prezident Ilhom Aliyevga nisbatan xavotirini va siyosiy bahslarda sezilgan xavf-xatarni anglashini ochib beradi” Ozarbayjon saylovdan nimani kutmoqda? Ozarbayjon uchun asosiy masala hokimiyatga aniq nomzodning kelishi emas. Boku uchun Armaniston qaysi siyosiy yo'lni tanlashi muhim Bu saylovlar aslida tinchlik va revanshizm o'rtasidagi tanlovdir Bugungi kunda Ozarbayjon mintaqadagi tinchlik dasturining muallifi va tashabbuskori hisoblanadi. Urushdan keyingi davrda Boku kommunikatsiyalarni ochish, iqtisodiy integratsiya, mintaqaviy hamkorlik va o‘zaro tan olinishiga asoslangan yangi modelni taklif qildi Zaur Mammadovning fikricha, saylov natijasi bu borada alohida ahamiyatga ega: "Agar arman saylovchilari Nikol Pashinyanga yana ishonch bildirishsa, bu holda Boku va Yerevan o‘rtasida so‘nggi paytlarda erishilgan kelishuvlarni amalga oshirish uchun yanada qulay sharoitlar yaratiladi. Kelgusi besh yil ichida bu kelishuvlarning amalga oshishi nuqtai nazaridan Pashinyanning hokimiyatda qolishi muhim" Siyosatshunosga koʻra, asosiy masala Armaniston Konstitutsiyasiga kiritilgan oʻzgarishlarni amalga oshirish va Ozarbayjonning asosiy talablarini huquqiy darajaga oʻtkazishdir: “Xususan, Armaniston Konstitutsiyasiga oʻzgartirishlar kiritish, referendum oʻtkazish va Ozarbayjonning asosiy talablarini qonuniy tartib-qoidalar doirasida bajarish muhim masalalar sifatida koʻriladi” Qorabog' kartasining qayta kiritilishi nimani ko'rsatadi? Saylov kampaniyasida yana bir ko'zga tashlanadigan tendentsiya Qorabog' masalasining yana siyosiy vositaga aylanishidir Nafaqat Armaniston ichida, balki G‘arb va Rossiyadagi ma’lum doiralar bu mavzuni yana kun tartibiga qaytarishga harakat qilmoqda "Soʻnggi voqealar revanshist kuchlar Qorabogʻ masalasini yana kun tartibiga olib chiqishga urinayotganini koʻrsatmoqda. Nafaqat Armaniston, balki Gʻarb va Rossiyada ham maʼlum doiralar Qorabogʻ masalasini, madaniy meros va boshqa masalalarni yana dolzarb qilish niyatida." - deydi Zaur Mamadov Shu munosabat bilan Shveytsariyadagi sobiq separatistlarning Shveytsariya deputatlari Yig‘ilishlar, Yevroparlamentda qabul qilingan ba’zi rezolyutsiyalar, Rossiyada “Tatik-Papik” mavzusi atrofida olib borilayotgan targ‘ibotlar xuddi shu tendentsiyaning elementlaridek ko‘rinadi Siyosatshunosning fikricha, Gʻarb va Rossiyada Qorabogʻ kartasini qaytadan aylanmoqchi boʻlgan kuchlar hamon bor: "Hozirda Gʻarb Pashinyanni, Rossiya esa muxolifatni qoʻllab-quvvatlamoqda. Ayni paytda AQSh, Yevropa Ittifoqi va Rossiyada Qorabogʻ masalasini yana kun tartibiga olib chiqmoqchi boʻlgan kuchlar bor. Oʻsha doiralar Ozarbayjonda ham bu masala boʻyicha bosim vositasi sifatida foydalanishga urinishi mumkin” Konstitutsiyaviy o'zgarishlar Ozarbayjonning asosiy umididir Saylov kampaniyasida Qorabog‘ masalasining yana bir bor ko‘tarilishi Ozarbayjonning Armaniston Konstitutsiyasini o‘zgartirish talabi qanchalik asosli ekanligini ko‘rsatadi Muammo faqat alohida siyosatchilarning bayonotlarida emas. Muammo shundaki, Armanistonning huquqiy va siyosiy tizimida Ozarbayjonga qarshi hududiy da’volar to‘liq bartaraf etilmagan Zaur Mammadovning fikricha, masalaning bir martalik yechimi huquqiy darajada bo‘lishi kerak: "Maslaning bir martalik hal etilishi uchun Armaniston Konstitutsiyasi doirasida qonuniy qarorlar qabul qilinishi kerak. Shu bois Pashinyanning nafaqat g‘alaba qozonishi, balki parlamentda uchdan ikki ko‘pchilik ovozini ham qo‘lga kiritishi alohida ahamiyatga ega" Uning so‘zlariga ko‘ra, bunday natija hokimiyatga referendum o‘tkazishga tashabbus ko‘rsatish imkoniyatini berishi mumkin: “Bunday natija hukmron partiyaga koalitsiyaga ehtiyoj sezmasdan referendum oʻtkazish tashabbusi bilan chiqish va arman xalqining Ozarbayjon bilan munosabatlari kelajagi borasidagi toʻgʻridan-toʻgʻri pozitsiyasini oshkor etish imkoniyatini berishi mumkin” Siyosatshunosning fikricha, mas’uliyat to‘g‘ridan-to‘g‘ri arman jamiyati zimmasiga tushadi: “Bunday vaziyatda mas’uliyat to‘g‘ridan-to‘g‘ri Armaniston jamiyati zimmasiga tushadi va xalqaro hamjamiyat Armaniston tinchlik yoki mojaroni afzal ko‘rishini aniq ko‘radi” Qorabogʻ institutlarini yoʻq qilish kerak Ozarbayjonning saylovdan keyin Armanistondan kutayotgan eng muhim qadamlaridan biri Qorabog‘ nomi ostida faoliyat yuritayotgan barcha muassasalarning bir martalik tugatilishidir Gap ayirmachilik mafkurasini saqlab turuvchi turli vakolatxonalar, vakolatxonalar, fondlar va tuzilmalar haqida bormoqda Agar Armaniston rahbariyati haqiqatan ham tinchlik sahifasini yopmoqchi bo‘lsa, birinchi navbatda bu muassasalar faoliyatiga chek qo‘yishi kerak Bu nafaqat Armanistonda, balki Frantsiya, AQSh, Rossiya va boshqa mamlakatlarda ham amalga oshirilishi kerak. Xorijda faoliyat yuritayotgan separatistik vakolatxonalar va ularning turli formatlarda saqlanishi tinchlik jarayoni ruhiga ziddir Qorabog‘ institutlari tugatilmasdan turib, Armaniston yangi siyosiy yo‘nalishga o‘tdi, deb da’vo qilish qiyin bo‘ladi TRIPP va yangi mintaqaviy imkoniyatlar Ozarbayjon taklif qilgan hamkorlik modeli nafaqat siyosiy, balki iqtisodiy mazmunga ham ega TRIPP loyihasi, transport yoʻlaklari, yashil energiya yoʻnalishlari va mintaqaviy kommunikatsiyalarning ochilishi butun Janubiy Kavkaz uchun yangi imkoniyatlar yaratadi Zaur Mammadovning fikricha, bunday imkoniyat viloyat tarixida birinchi marta yuzaga kelgan: "Ozarbayjon tomonidan Armanistonga taklif etilgan loyihalar, jumladan, TRIPP va boshqa tashabbuslar har ikki davlat uchun katta ahamiyatga ega. Mintaqa tarixida birinchi marta bunday imkoniyat yuzaga keldi va bu imkoniyatdan maksimal darajada foydalanish kerak" Siyosatshunosga ko‘ra, bu imkoniyatni qo‘ldan boy berish jiddiy strategik xato bo‘lishi mumkin: "Bu tarixiy imkoniyatni qo‘ldan boy berish jiddiy xato bo‘ladi. Revanshist kuchlarning hokimiyatga kelishi Armanistonning turli xorijiy ta’sir markazlari manfaatlariga xizmat qiladigan siyosiy yo‘lga qaytishiga olib kelishi mumkin" G'arbning ikkiyuzlamachiligi va saylov standartlari Saylovlar boʻyicha muhokamalarda eʼtiborni tortadigan masalalardan biri bu Gʻarb va xalqaro kuzatuvchi institutlarining pozitsiyasidir G'arb uzoq yillardan beri turli mamlakatlarga demokratiya va saylov standartlarini o'rgatmoqchi bo'lsa-da, ma'muriy resurslardan foydalanish, siyosiy tazyiqlar, hibsga olishlar, ovozlarni sotib olish va chet el aralashuvi da'volariga nisbatan Armanistonda kuzatilgan darajada sezgirlik ko'rsatmayapti Natijada G‘arb, Rossiya va Armanistonning ichki siyosiy kuchlari jarayonga turlicha ta’sir o‘tkazmoqda. Biroq saylovlarni kuzatuvchi xalqaro tuzilmalar bu muammolarning salmoqli qismini e'tiborsiz qoldirmoqda Armaniston tinchlik yoki mojaro uchun ovoz beradimi? Zaur Mammadovga ko‘ra, 7-iyun Armaniston uchun oddiy saylov kuni emas: “7-iyun Armaniston uchun saylovdir. kun va mamlakat tinchlik va urush o'rtasida, shuningdek, G'arb va Rossiya o'rtasida samarali tanlov qilmoqda. Shu bilan birga, Ozarbayjon va Turkiya bilan munosabatlarda qaysi yo‘lni tanlashga Armaniston jamiyati qaror qiladi” Siyosatshunos Ozarbayjonning maqsadi mintaqani geosiyosiy mojarolar maydoniga aylantirish emasligini ta’kidlaydi: “Ozarbayjonni Armaniston va boshqa bir qator davlatlardan ajratib turadigan asosiy jihat shundaki, u mintaqani G’arb va Rossiya yoki G’arb va Eron o’rtasidagi geosiyosiy mojaro maydoniga aylantirmoqchi emas. Ozarbayjonning maqsadi mintaqani barqarorlik va hamkorlik joyiga aylantirishdir” Shu nuqtai nazardan qaraganda, Armanistondagi saylovlar shunchaki hokimiyat uchun kurash emas. Bu saylovlar mintaqaning kelajak taraqqiyot modelini tanlash, tinchlikmi yoki revanshizmdir. Ozarbayjon uchun asosiy natija aniq shaxslarning g‘alabasi emas, balki Armanistonning huquqiy va siyosiy darajada tinchlik yo‘lini tanlashi, o‘z Konstitutsiyasiga o‘zgartirishlar kiritishi va Qorabog‘ nomi ostida faoliyat yuritayotgan barcha institutlarni bir marta va butunlay bekor qilishidir. Bunday holda, Janubiy Kavkazda uzoq muddatli va barqaror tinchlik haqida gapirish mumkin bo'ladi