Trampyň “Ysraýyl bilen ýaraşyk baglaşmak” çagyryşyna beren jogaby

Daşary işler ministri Hakan Fidanyň Japaneseaponiýanyň Nikkei Aziýa beren söhbetdeşligine “alyjynyň nukdaýnazaryndan” seretmek peýdalydyr. Bu gyzykly tekst ... (“Türkiýe Japanaponiýa bilen pilotsyz uçarlary ösdürmek üçin“ güýçli potensialy ”görýär”, 30/05.) Türkiye-Japanaponiýa gatnaşyklary hemişe üýtgeşikdi. Indi muňa "goranmak hyzmatdaşlygyny gözlemek" we iýul aýynda Ankarada geçiriljek NATO sammitine Tokiona çakylyk beriljekdigini goşup bileris Şeýle-de bolsa, söz bilen däl-de, söhbetdeşlik manysynda Aziýa-Pacificuwaş ummany, Hytaý, “Orta ölçegli ýurtlar”, dünýä tertibi, Ysraýyl, Eastakyn Gündogar bilen gatnaşyklar barada giňişleýin maglumat alyp boljak güýçli täsirler bar Mälim bolşy ýaly, ýaňy-ýakynda ABŞ-nyň prezidenti sebitdäki ýurtlary, şol sanda Türkiýeni "Ybraýym şertnamalaryna" gol çekmäge / goşulmaga çagyrdy. Bolmajakdygyny ýazdyk. Şeýle hem, realizmde mejbury we gowşak bolan bu basyşyň "Eýran söweşiniň gutarmagyny isleseňiz, Ysraýyl bilen kadalaşarsyňyz" diýen aç-açan şantajyň hem bardygyny goşduk. (27/05) Aslynda Saud Arabystany we Päkistan ýaly ýurtlar negatiw garaýyşlaryny ýaýratdylar. Türkiýäniň beren jogaby hem geň galdyrdy. Şol bir bilesigelijilik bu söhbetdeşlikde jenap Fidanda-da öz beýanyny tapdy "Türkiýe 1949-njy ýyldan bäri Ysraýyl bilen diplomatik gatnaşykda. Gazadaky genosidden ozal iki ýurduň arasyndaky söwda mukdary 10 milliard dollara ýetdi. Ysraýyl palestinalylary öldürmegi we Gazanyň halkynyň azyk, ýaşaýyş jaýy, derman we suw ýaly esasy zerurlyklara girmeginiň öňüni almaly. Bu şertler ýerine ýetirilse adaty durmuşa dolanyp bileris. Iki döwletli çözgüt isleýäris." (Hürriyet, 31/05) Bu mowzugyň birinji bölümi. Bu okama görä, Türkiye bilen Ysraýylyň arasynda söwda gatnaşyklarynyň açylmagy we “adaty durmuşa” gaýdyp gelmek, ýokarda okan gumanitar şertler bilen baglanyşyklydyr. Söwda işiniň togtadylmagynyň ilkinji günlerinde şuňa meňzeş sözler dürli resmi seslerden eşidildi. Ysraýyl meselesini çözmegiň ýeterlikdigini ýa-da ýokdugyny ara alyp maslahatlaşyp bolar, ýöne Türkiýäniň palestinaly doganlarynyň barlygyny we abadançylygyny ileri tutmagy adaty zat. Soňky sözlemdäki "iki döwlet" talaby bolup biljek düşünişmezliklere garşy "howa ýassygy" Her niçigem bolsa, Ysraýylyň syýasatlary bu garaşylýanlardan uzakda. Şol sebäpden, söwdanyň täzeden gurulmagy ýumşak şertler bilen baglanyşykly ýaly görünse-de, "mümkin däl zady gazanmak" diýip biljek zadymyza salgylanma bar Ysraýylyň söhbetdeşligi okajakdygyna şek ýok. "Gowy köne" günlerde "1949" we "milliard dollarlyk iş" salgylanmalaryna üns bererler Ikinji bölüm has gyzykly… Jenap ministriň sebitdäki soňky wakalardan sapak alyp, Eastakyn Gündogarda hemişelik hyzmatdaşlygy ýola goýmak baradaky sözleri Ysraýyl meselesine täze bir burç goşdy "Bu nukdaýnazardan Pakistany, Türkiýäni, Saud Arabystanyny, Müsüri we Aýlag ýurtlaryny öz içine alýan sebitleýin platforma. Kadalaşdyryş işine baglylykda Eýran hem bu gurluşa goşulyp biler. Ysraýyl 1967-nji ýylyň çäginde garaşsyz Palestina döwletini ykrar etmegi şerti bilen bu forma gatnaşyp biler. Bu mesele çözülse Ysraýylyň howpsuzlygy sebitdäki ýurtlaryň kepilliginde bolar." Bu formula ilkinji gezek şeýle aýdyň beýan edildi; Ysraýyl üçin '67 şertlerinde Palestina döwletini ykrar etmek üçin uzak we kyn bir mümkinçilik bolsa-da, ilki bilen sebit ýurtlarynyň Eýrany öz içine alýan platforma goşmak bilen Ysraýylyň howpsuzlygyny üpjün etmek baradaky meýilnamasyna garamak Bir nukdaýnazardan seredilende, Ysraýyl Ybraýym şertnamasyna girmeýär, ýöne Ysraýyl dürli gözegçilik we at bilen şuňa meňzeş şertnama baglaşýar. Trampyň "Ybraýym şertnamasy" çakylygy "musulman ýurtlary" arkaly başgaça çözülýär Munuň amala aşmagy üçin ilki bilen Eýran-ABŞ söweşi çözülmeli, bu sebäpli ýüze çykýan syýasy synergiýa Palestinde öz beýanyny tapmaly, eger şeýle bolsa, Netanýahu häkimiýetden aýrylmaly / saýlaw prosesi goşulmaly we ahyrynda täze bileleşik üçin tigirler hereket etmeli Ysraýylyň muňa nähili düşünýändigi möhümdir. "Türkiýe bilen gatnaşyklarda gapy açylýarmy?" Diýip hem ýüzlenip bolar, emma häzirki Tel Awiwiň hökümeti bu teklibi "möjek duzagy" hökmünde kabul eder Formulany gaýtadan işlemek gaty kyn. Meseläni hasaplamak we birin-birin çözmek üçin köp derejeli daşarky täsirleri we tagallalary talap edýär. Bu, Trumpyň "gol çekmek" çagyryşyna jogap, ýöne diplomatik estetika bilen "ýok" diýýän ýaly Uly karta barada aýdylanda bolsa Fidanyň sebit bileleşiklerine baha bermegi, hakykatda bilelikde işleýän ýurtlaryň iki ýa-da üç toparyny göz öňünde tutýar Birinjisini bilýäris; Türkiye, Pakistan, Saud Arabystany, Aýlag ýurtlary, Müsür, belki Eýran we bir gudrat ýüze çyksa Ysraýyl. Ikinjisi; Japanaponiýa, Günorta Koreýa, Awstraliýa, Kanada. Üç, Germaniýa, Fransiýa we tebigy ýagdaýda Angliýa… Täze dünýä tertibi ýaryşlary we gözlegler baradaky derňewleriň hemmesi diýen ýaly “Orta ölçegli ýurtlaryň” barha artýan ähmiýeti we olaryň dünýä derejesinde has uly rol oýnamak ukyby bilen ylalaşýar. Şeýlelik bilen, olaryň hemmesiniň resmi alamaty barmy ýa-da ýokmy, syýasy esas döredip, umumy maksatlara ünsi jemläp bolarmy? Mundan başga-da, ABŞ, Hytaý we Russiýa bu barada näme diýýärler? Aziýa-Pacificuwaş umman sebitinde, Eastakyn Gündogarda we Europeewropada orta ölçegli ýurtlaryň topary şol bir perspektiwada elleşmeli bolsa, häzirki şertlerde munuň iň bolmanda beýik güýçleriň birine garaşsyz bolmagy mümkin däl ýaly Şeýle-de bolsa, synap bolar. Elbetde, beýlekileriň bäsleşigini we duzaklaryny özüne çekjekdigi hem äşgärdir. Mundan başga-da, orta ölçegli ýurtlaryň arasynda biri-birine garşy ýa-da täsirli ägirt güýçlere garşy ýurtlar bar. Angliýa-EUB-ABŞ gatnaşyklary ýaly… Başga bir tarapdan, hakykatdanam Ysraýyly bu sistema goşmak bilen dargatmak pikir edilýän bolsa, bu bileleşikler konfederasiýasynyň sebitiň işlerinde uly rol oýnajakdygyny we agzalarynyň şoňa görä hereket edip biljekdigini hasaplamaly. Awtory: Nedret Ersanel