Amerikan güýjüniň çäkleri

Amerikan strategleri häzirki wagtda Amerikanyň Eýrana garşy harby taýdan artykmaçlygyna garamazdan, strategiki taýdan ýitirilen bolmagynyň mümkindigini öňe sürýärler. Waşingtonyň söweşde ýeňilendigini aýtmagyň entek irdigini öňe sürýänler bilen täze sebit geosyýasatynda Eýranyň sesine öwrülendigini öňe sürýänleriň arasyndaky çekişme, Amerikanyň güýjüniň çäklerini ýene bir gezek ýatladýar. Trump administrasiýasynyň, öňki administrasiýalaryň köpüsi ýaly, “gysga söweş ýalňyşlygynyň” duzagyna düşendigini öňe sürýänler urşuň strategiki maksatlaryna ýetip bilmeýändigini we aç-açan söweşiň has ssenariýa öwrülendigini ýatladýarlar. Amerikanyň, Eýranyň harby infrastrukturasyna zeper ýetmegine, ýadro maksatnamasynyň göwrümini giňeltmegine we re regimeimdäki ýokary derejeli adamlary ýok etmegine garamazdan gepleşiklerde islenýän netijäni berip bilmezligi Waşingtonyň harby güýjüniň islenýän syýasy maksatlara ýetmek üçin ýeterlik däldigini görkezýär Harby üstünlik näme etdi? Trump administrasiýasy söweşiň başynda anyk strategiki maksady kesgitläp bilmedi we islegleriň sanawyny yglan etmek bilen haýsy etapda we ýeňiş yglan etjekdigi we konflikti soňlajakdygy entek belli däl. Elbetde, duşmanyň söweşdäki eliňizdäki kartoçkalary bilmezligi möhümdir, ýöne bu ýerdäki mesele Amerikanyň näme üçin urşa girendigi belli däldi. Ysraýylyň basyşy astynda we Amerikanyň milli bähbidine gönüden-göni howp abanmaýan uruşda, hatda parahatçylyk gepleşiklerinde Tel Awiwiň wetosyna sezewar edilmegi hem möhüm anomaliýa hökmünde tapawutlanýar. Waşington Eýrandan howa artykmaçlygyny kesgitlän we raketa we ýadro programmalaryny esasan bozan hem bolsa, syýasy ýeňiş yglan edip bilmedi. Ysraýyl faktory harby üstünlikleriň miwesini almaga mümkinçilik bermeýär Häzirki wagtda Waşington ne Eýrana parahatçylyk şertlerini girizip biler, ne-de duşmanyny izolirläp biler. Hatda gepleşik güýjüniň uruşdan öňki döwür bilen deňeşdirilende azalandygyny aýdyp bolar. Nuclearadro programmasyna gözegçilik etmegiň deregine birnäçe milliard dollarlyk serişdeleri boşatmak barada gürrüň edilse-de, indi metbugatda Eýranyň peýdasyna köp sanly makalalar bilen parahatçylyk şertnamasynyň öwezine ýüzlerçe milliard dollarlyk gepleşikleriň geçirilendigi habar berildi. Eýran re regimeiminiň diri galmagy we Hormuza gözegçilik etmek ukyby diňe bir syýasy netijeleriň gazanylman, eýsem dünýä söwdasynyň iň möhüm nokatlarynyň birinde döredilen çäklendirmeleriň Tähran üçin hem peýdalydygyny görkezýär. Harby artykmaçlygy ýola goýandygyna garamazdan, Trump administrasiýasy Eýrany ýadro işinden doly ýüz öwürmäge, Hormuz açmaga we sebitdäki wekillerine goldawy yzyna alyp bilmedi AÇYLAN, Hiç haçan gutarmaýan uruşlara täze bir adam goşuldymy? Amerikan taryhynda Wýetnam, Owganystan we Yrak söweşleri ýaly mysallar bar, olar çalt netije bermegi wada berip, Eýran söweşindäki ýaly köp ýyllap dowam etdi. Aýlag söweşi ýaly mysallar hem bar, bu ýerde Amerikanyň güýji belli bir maksada gönükdirilen görnüşde utgaşdyrylan görnüşde ulanyldy, ýöne bular has seýrek. Jorj Buş döwründe Amerikanyň harby operasiýa synanyşygy, ýaranlarynyň goldawy bilen Saddamy Kuweýtden çykarmak üçin halkara mehanizmlerden netijeli peýdalanyp, göz öňünde tutulan syýasy netijäni berdi. Şeýle-de bolsa, Eýran söweşinde bolşy ýaly, Waşingtonyň halkara hukugyny äsgermezlik eden, syýasy kanunylygy yzda galdyran we harby güýjüni Ysraýylyň howpsuzlygy üçin rehimsiz ulanan ýagdaýynda strategiki üstünlik gazanmak gaty kyndy. Diňe koalisiýa döretmek bilen çäklenmän, Aýlagdaky ýaranlaryny nyşana alyp, ýeterlik derejede gorap bilmedik Waşington Eýrana garşy umumy front gurup bilmedi Häzirki wagtda peýda bolan surat ne söweşi, ne-de parahatçylygy görkezýär. Näbellilik we pes intensiwlikdäki çaknyşyk nagşy tapawutlanýar, çak edip bileris, hemişelik bolar. Amerikan strategleri ýeňliş yglan etmegiň entek irdigini öňe sürenlerinde ýalňyşmaýarlar, ýöne ýeňiş yglan etmegiň has kyn boljakdygy aýdyňdyr. Amerikanyň bu strategiki kynçylyklaryny gören Eýran tarapy, surnaý kartlarynyň bahasyny ýitirmek töwekgelçiligini alyp, yza çekilmegini dowam etdirýär. Amerikanyň sebitdäki ýaranlaryny ykdysady taýdan gysyp habar iberýän Eýran, Waşingtonyň global ykdysady kynçylyklaryň syýasy ýüküni çekendigine begenýär. Ysraýylyň maksimalistik garaýşy bilen Eýranyň gepleşik prosesini öz peýdasyna ulanmagy arasynda tutulan Trump administrasiýasy, Amerikanyň milli bähbitlerini ileri tutup, urşy gysga wagtda bes etmek meselesinde hiç hili pozisiýa alyp bilmez Eýran söweşi Amerikanyň ne ýeňip, ne-de gutaryp bilmejek urşa öwrülýär. Waşingtonyň goşuny Onuň artykmaçlygy jedelsiz, ýöne hemişelik syýasy tertibe öwrülendigini aýtmak mümkin däl. Has möhümi, özi bilen Ysraýylyň arasynda strategiki boşlugyň bardygyny kabul edip bilmeýändigi sebäpli, parahatçylygyň emele geljek şertlerini kesgitlemek inisiatiwasyny doly saklap bilmeýär. Amerikanyň öz strategiki maksadyny kesgitlemek, ýaranlaryny bu tarapa yrmak, Hytaý ýaly garşydaşlary bilen “uly şertnama” baglaşmak we syýasy netijeleri gazanmak üçin harby operasiýalary ulanmak ukyby ýok ýaly görünýän Waşington sebiti we dünýä ykdysadyýetini yzygiderli krizis we näbellilik sikline ýazýan täze status-kvo döredýän ýaly