Öçürilen miras

"Arap bahary" başlanandan soň Yemenemeniň prezidenti bolan we 2022-nji ýylda işinden aýrylýança 10 ýyl töweregi bu wezipäni dowam etdiren Abdurabbi Mansûr Hady (80), Gurban baýramynyň ikinji gününde dünýä bilen arkaýyn hoşlaşdy. Saud Arabystanynyň paýtagty Riýadda öý tussaglygynda ýürek keselinden ölen Hadiniň syýasy hekaýasy, geçen asyrda öz ýurdunyň şaýatlyk eden we başdan geçiren üýtgeşmeleriniň gysgaça mazmuny ýalydy 1945-nji ýylda Yemenemeniň Hindi ummanynyň kenarýakasyndaky şäherleriň biri bolan Ebyen şäherinde dünýä inen Abdurabbi Mansûr Hady, sebitiň güýçli taýpalarynyň biri bolan Fadl maşgalasynyň çagasydy. Tire-taýpalyk Yemenemende jemgyýetçilik we syýasy durmuşda iň kesgitleýji elementleriň biri bolansoň, Hadiniň meşhurlygy we ýokarlanmagy hiç kimi geň galdyrmady. Ol doglanda Yemenemeniň günorta bölegi Iňlisleriň "goragy" astyndady. Iňlis kolonial administrasiýasy tire-taýpa baglanyşyklaryndan iň köp peýdalanyp, Hadi ýaly käbir ýaşlary meşhur Sandhurst Korollyk Harby akademiýasynda tälim almak üçin Londona iberdi. Sandhurst, Eastakyn Gündogaryň geljekki hökümdarlarynyň Iňlis ulgamynyň çägine laýyk gelýän we taýýarlanan mekdepdi. Şeýle-de bolsa, dikeldip bilmeýän iňlis diliniň pesligi sebäpli Hadi diňe Sandhurstda seminar derejesindäki kurslara gatnaşyp bildi we deň-duşlaryndan tapawutlylykda mekdebi gutaryp bilmedi Angliýadaky düşnüksiz profiline garamazdan, ýurduna gaýdyp gelen Abdurabbi Mansur Hädi tire-taýpa deňagramlylygy sebäpli harby karýerasynyň basgançaklaryna tiz çykdy. 1986-njy ýylda Demirgazyk bilen Günorta Yemenemeniň arasynda raýat urşy başlanda, ol Demirgazyk tarapa gaçdy; Soňra 1990-njy ýylda iki Yemenemen birleşende, prosesiň lideri general Ali Abdullah Salihiň tarapyny tutdy. Salih tarapyndan goranmak ministri wezipesine bellenen Hâdi, güýçli taýpa goldawynyň kömegi bilen 1994-nji ýylda wise-prezident bilen sylaglandy "Arap bahary" ýer titremesi Yemenemende ýetende, Saud Arabystanynyň ýolbaşçylygyndaky Arap-Aýlag fronty Ali Abdullah Salehiň wezipesinden çekilmegini we ýerine Abdurabbi Mansur Hadiniň ornuny tutmagyny isledi. Şeýle-de bolsa, Salih oturgyjyndan ýüz öwürmek islemedi. Dolandyryş döwründe işjeň söweşen Eýran tarapyndan goldanýan Huti separatistleri bilen oturan Salih, öz oglunyň ýolbaşçylygyndaky Yemenemen goşunynyň goldawy bilen 2014-nji ýylyň güýzünde Hutileriň Yemenemeniň paýtagty San'a çozmagyna we häkimiýeti ele geçirmegine ýol açdy. Şeýlelik bilen, Yemenemen ýene bir gezek bölündi we Hadi ýurduň günortasyndaky Aden şäherinde bölünen ýurduň prezidenti boldy. Beýleki tarapdan Ali Abdullah Salih, taraplaryny üýtgetmäge we Saud Arabystanyna gaçybatalga bermäge taýynlanýarka, 2017-nji ýylda hutiler tarapyndan öldüriler Eýran tarapyndan goldanýan Hutiler Yemenemeniň demirgazygynda gözegçiligi ele alýarka, Abdurabbi Mansur Hadi ABŞ-nyň göwnünden turmaga we günortada Saud Arabystany bilen Birleşen Arap Emirlikleriniň (BAE) arasyndaky barha artýan dartgynlykda deňagramlylyk tapmaga synanyşýardy. Şol döwürde arap fronty tarapyndan başlanan "Aýgytly tupan" atly harby operasiýa Yemenemeniň demirgazygynda adam betbagtçylygyna, köpçülikleýin açlyga we tötänleýin ölüme sebäp boldy, günortada bolsa ABŞ "Al-Kaýda garşy söweş" bahanasy bilen Yemenemeni bombalady Eýranyň mezhebine esaslanýan sebit giňelmeginiň ganly sahnalarynyň birine öwrülen Yemenemen, Abdurabbi Mansur Hadiniň gowşak we başarnyksyz administrasiýasy bilen Saud Arabystanynyň ýolbaşçylygyndaky Arap frontuna batga öwrüldi. Diňe günorta-demirgazyk dartgynlygy däl, eýsem BAE-nyň Ysraýyl bilen hyzmatdaşlykda öz syýasy maksatlaryna ünsi Yemenemende ýüze çykmagynyň sebäplerinden biri boldy Ahyrsoňy, 2022-nji ýylyň aprelinde Saud Arabystanynyň administrasiýasynyň basyşy astynda Hadi işinden çekilmeli boldy. Ol öz ornuny we ygtyýarlyklaryny Riýad tarapyndan döredilen prezident geňeşine galdyrdy. Aksa suw joşmasy bilen Yemenemen gün tertibiniň arkasyna düşensoň, Hadiniň Riýadda sessiz ölümi gaty az adamyň ünsüni özüne çekdi. Sebäbi hatda ýaşandygy hem ýatdan çykypdyr Abdurabbi Mansûr Hâdi hemişe başgalaryň razyçylygyny gözleýän, ýöne hiç kimiň göwnünden turup bilmeýän durmuşda ýaşady. Gowşak we reňkli syýasy miras galdyrdy. Awtory: Taha Kılınç