Sosial ulgamlarda sanly ösüş we çagalary goramagyň arasyndaky deňagramlylyk: Azerbaýjan üçin täze kynçylyklar - ANALIZ

Soňky ýyllarda Azerbaýjan sanly özgerişler babatynda sebitde iň çalt ösýän ýurtlaryň birine öwrüldi. Jemgyýetçilik hyzmatlaryny elektronlaşdyrmak, giň zolakly internet infrastrukturasynyň tutuş ýurt boýunça ýaýramagy we sanly ykdysadyýetiň giňelmegi ugrundaky ädimler sanly ösüşiň tehnologiki mesele bolmagyny bes edendigini we döwlet syýasatynyň esasy ugurlarynyň birine öwrülendigini görkezýär Häzirki wagtda ýurduň ilatynyň 100% töweregi internet ulanyjy. Şeýle optiki liniýa infrastrukturasy obalarda döredildi. Internetiň tizligi we hili ýokary derejä çykaryldy Jübi telefonynyň, esasanam smartfon ulanyjylaryň sany hem 100% töweregi Jemgyýetçilik hyzmatlary onlaýn ýagdaýda hödürlenýär we "elektron hökümet" çözgütleriniň ulanylyşy giňelýär Sanly ösüş eýýäm ýurduň umumy ösüşiniň öňdebaryjy güýjüne öwrüldi, şonuň üçin bu döwletiň üns merkezinde Sanly ösüş düşünjesini we sanly ösüşi çaltlaşdyrmak boýunça hereket meýilnamasyny tassyklamak, Sanly ösüş geňeşini döretmek, Geňeşiň birinji wise-prezidenti Mehriban Aliýewa tarapyndan ýolbaşçylyk edilmegi, şeýle hem emeli intellekt we kiberhowpsuzlyk boýunça milli strategiýalaryň kabul edilmegi Azerbaýjanyň geljekki ösüş modeliniň sanly ykdysadyýete esaslanýandygyny görkezýär we döwletiň bu meselelere nähili ähmiýet berýändigini görkezýär Häzirki wagtda internet we sanly hyzmatlar eýýäm gündelik durmuşyň aýrylmaz bölegine öwrüldi. Jemgyýetçilik hyzmatlarynyň ep-esli bölegi elektron platformalarda hödürlenýär, internet infrastrukturasy ýurduň iň uzakdaky ilatly nokatlaryna çenli giňelýär we smartfonlaryň ulanylyşy çalt artýar. Netijede çagalar hem sanly gurşaw bilen çagalykdan aragatnaşyk saklaýarlar Emma sanlylaşdyrmagyň tizlenmegi bilen bir hatarda täze sosial kynçylyklar ýüze çykýar. Bu kynçylyklaryň arasynda çagalaryň sosial ulgamlardaky howpsuzlygy, zyýanly mazmundan goranmagy, sanly endik töwekgelçiliginiň öňüni almak we sagdyn psihologiki ösüşini üpjün etmek aýratyn möhümdir Häzirki döwürde çagalary sanly tehnologiýalardan düýbünden daşlaşdyrmak mümkin däl ýa-da maslahat berilmeýär. Munuň tersine, sanly tehnologiýalar bilim, döredijilik, daşary ýurt dillerini öwrenmek, maglumat almak we uzak aralyk okuw mümkinçiliklerinden peýdalanmak taýdan möhüm artykmaçlyklary döredýär Mesele tehnologiýanyň özi däl, eýsem nähili ulanylýandygy. Şonuň üçin ösen ýurtlarda çekişmeler tehnologiýalary gadagan etmek däl-de, olaryň howpsuz, peýdaly we jogapkärçilikli ulanylmagyny üpjün etmek barada Halkara gözlegler sanly tehnologiýalaryň eýýäm çagalaryň gündelik durmuşynyň aýrylmaz bölegine öwrülendigini görkezýär. Ykdysady hyzmatdaşlyk we ösüş guramasynyň (OECD) ýurtlarynda geçirilen gözleglere görä, 15 ýaşly çagalaryň 96 göteriminiň öýünde kompýuter, noutbuk ýa-da planşet, 98 göteriminde bolsa smartfon bar. Orta hasap bilen, ýetginjekler hepdede takmynan 20 sagat sanly enjamlary ulanýarlar. Käbir ýurtlarda bu görkeziji hasam ýokary we 15 ýaşly çagalaryň ýarysy hepdede 30 sagatdan gowrak ekranyň öňünde geçirýär Gözlegleriň görkezişi ýaly, ýetginjekleriň 95 göterimi internet we sosial ulgamlary esasan güýmenje üçin ulanýarlar. Olaryň 98 göterimi mazmuna laýyk gelýär we paýlaşýar, 84 göterimi dürli maglumatlary gözleýär we 83 göterimi onlaýn oýunlar bilen meşgullanýar. Mazmuny döretmek we dolandyrmak üçin tehnologiýalary ulanýanlaryň paýy 69 göterim Sanly tehnologiýalaryň çagalaryň durmuşynda näderejede giň ýaýrandygyny görkezmekden başga-da, bu görkezijiler ulanmagyň hiliniň we maksadalaýyklygynyň möhüm mesele bolup galýandygyny görkezýär Soňky ýyllarda geçirilen halkara gözlegler sosial ulgamlaryň işewürlik modeliniň ulanyjylary mümkin boldugyça uzak wagtlap platformada saklamak ýörelgesine esaslanýandygyny görkezýär Platformalaryň algoritmleri ulanyjylaryň gyzyklanmalaryny, özüni alyp barşyny we isleglerini seljerýär we yzygiderli degişli mazmun bilen üpjün edýär. Tükeniksiz iýmitler, awtomatiki wideo geçişleri we şahsylaşdyrylan teklipler ulanyjyny platforma gönükdirmek üçin döredildi Bu mehanizmleriň täsiri hatda ulular üçinem çynlakaý jedel bolsa-da, psihologiki we emosional ösüş döwründe bolan çagalar üçin töwekgelçilikler has uludyr. Çagalaryň emosional karar bermek ukyplary doly emele gelmändigi sebäpli sosial täsirlere has duýgur, manipulýasiýa mazmuny bilen algoritmiki täsirleri tapawutlandyrmakda kynçylyk çekýärler Birnäçe ýurtda geçirilen gözlegler we kazyýet işi käbir sosial media platformalarynyň, ýaş çäklendirmeleriniň resmi barlygyna garamazdan, kiçi ulanyjylaryň ulgamda galmagyna doly päsgel berip bilmeýändigini görkezýär. Bu diňe bir tehnologiýa meselesi däl, eýsem ilatyň saglygy we sosial üpjünçilik meselesi Ylmy gözlegler, ýaş wagtynda ekranyň aşa köp ulanylmagy çagalaryň gürleýiş ösüşine, üns aralygyna we sosial aragatnaşyk endiklerine ýaramaz täsir edip biljekdigini görkezýär Göni aragatnaşyk, oýnamak we daşky gurşaw bilen täsir etmek çaganyň ösmeginde, esasanam mekdebe çenli ýaşda möhüm rol oýnaýar. Bu amallar ekranlar bilen çalşylanda ösüşiň tebigy ritmi bozulyp biler. Käbir gözlegler ekrana garaşlylygyň autizmiň we beýleki keselleriň esasy sebäplerinden biridigini ýüze çykardy Şol bir wagtyň özünde töwekgelçilikleriň tebigaty ýaş bilen üýtgeýär. Iň oňat durmuş ýörelgeleri, kaşaň durmuşyň şekilleri, emeli gözellik ülňüleri we sosial ulgamlarda görkezilen üstünlik modelleri ýetginjekleriň özlerini beýlekiler bilen deňeşdirmek meýlini güýçlendirýär Häzirki zaman sanly platformalar indi diňe maglumat giňişligi däl, eýsem deňeşdirme meýdançasydyr. Agersetginjekler hakyky durmuşlaryny sosial mediýada görkezilen süzülen durmuşlar bilen deňeşdirenlerinde, öz-özüne pes baha, psihologiki kynçylyk, lapykeçlik we sosial izolýasiýa duýgularyny başdan geçirip bilerler Gözlegleriň görkezişi ýaly, gyzlaryň takmynan 1/8 bölegi we 11-15 ýaş aralygyndaky oglanlaryň 1/13 bölegi sosial mediany ulanmagyň ýaramaz netijelerini başdan geçirýär. Bu meseleler internetiň ulanylyşyna gözegçiligi ýitirmegi, gündelik işleriň bozulmagyny, ene-atalar bilen dawa-jenjelleri we daş keşbine nägileligi öz içine alýar Sosial ulgamlaryň köpüsinde iň pes ýaş çäkleri 13 ýaş. Şeýle-de bolsa, halkara tejribesi bu çäklendirmeleriň iş ýüzünde hemişe netijeli işlemeýändigini görkezýär Kämillik ýaşyna ýetmedikler köplenç ýaş maglumatlaryny üýtgedip platformalarda hasap açyp bilýärler we platformalarda bu ýagdaýlary doly tapmakda kynçylyk çekýär. Netijede, resmi düzgünler bilen hakyky ýagdaýyň arasynda çynlakaý tapawut bar Şol sebäpli soňky ýyllarda dünýäniň dürli ýurtlarynda ýaşy barlamak mehanizmlerini güýçlendirmek üçin ädimler ädildi. Maksat çagalary tehnologiýadan uzaklaşdyrmak däl-de, olary ýaşa laýyk mazmundan goramak, platformalaryň jogapkärçiligini ýokarlandyrmak we sanly gurşawy has ygtybarly etmek Soňky ýyllarda sosial ulgamlarda çagalary goramak meselesi diňe bir maşgalalaryň we bilim edaralarynyň däl, eýsem ştatlaryň hem esasy gün tertibine öwrüldi. Birnäçe ýyl ozal hökümetler esasan sanly tehnologiýalara elýeterliligi giňeltmäge gönükdirilen bolsalar, häzirki wagtda esasy jedeller sanly gurşawda howpsuzlygy üpjün etmek bilen baglanyşykly BMG-nyň Çaga hukuklary baradaky konwensiýasy, ICEUNISEF-iň teklipleri, ESUNESKO we OECD-iň hasabatlary çagalaryň sanly hukuklaryny goramak we olaryň howpsuzlygyny üpjün etmek arasynda deňagramlylygyň döredilmelidigini görkezýär Şol sebäpli soňky ýyllarda dünýäniň dürli ýurtlary sosial media kompaniýalarynyň işini kadalaşdyrýan we kämillik ýaşyna ýetmedikleriň platformalara girmegini çäklendirýän kanunçylyk başlangyçlaryny öňe sürdüler Çagalaryň sosial ulgamlary ulanmagynyň netijeleri häzirki dünýäni aladalandyrýar. Dürli ýurtlar ýagdaýdan çykmagyň ýollaryny tapmak üçin dürli usullary ulanýarlar 2024-nji ýylyň ahyrynda Awstraliýanyň mejlisi dünýädäki iň berk kanunlaryň biri hasaplanýan sosial media düzgünlerini kabul etdi. Täze kanuna laýyklykda, platformalar 16 ýaşa ýetmedikleriň sosial media hasaplarynyň bolmazlygynyň öňüni almaga kanuny borçly Kanunyň iň möhüm aýratynlygy, jogapkärçiligiň ene-atalara ýa-da çagalara däl-de, göni platformalarda goýulmagydyr. Kompaniýalar ulanyjylaryň ýaşyny kesgitlemek we kämillik ýaşyna ýetmedikleriň hasaba alynmagyna ýol bermezlik üçin ygtybarly ulgamlary döretmeli. Kanuna laýyk gelmeýän platformalar millionlarça dollarlyk maliýe sanksiýalaryna sezewar bolup biler Bu çemeleşme dünýäniň köp ýurtlarynda mysal hökmünde öwrenilýär 2023-nji ýylda kabul edilen bu kanun bilen, Fransiýa sosial ulgamlarda hasaba alnanda ene-atanyň razylygyny kanuny talap eden Europeewropada ilkinji boldy Kanuna görä, 15 Kämillik ýaşyna ýetmedikler sosial media hasaby döretmek üçin ene-atanyň razylygyny talap edýärler Platformalar, bu razyçylygyň hakykylygyny barlamak üçin tehniki mehanizmleri döretmeli Fransiýa dünýäde ikinji we Europeewropada ilkinji bolup, çagalaryň hasaba alynmagyna 15 ýaş çägini girizdi Fransuz hökümeti bu karary çagalaryň arasynda depressiýa, kiber-zorluk we sanly endikleriň köpelmegi bilen delillendirdi. Theurtda işleýän bilermenler komissiýasy geljekde sosial ulgamlary ulanmagyň ýaşyny 15-den 16-a çenli ýokarlandyrmak üçin teklipler hem berdiler 2023-nji ýyldaky onlaýn howpsuzlyk kanuny Angliýadaky tehnologiýa kompaniýalary üçin täze kanuny esas döretdi Kanun boýunça platformalar çagalaryň zyýanly mazmuna girmegini çäklendirmeli, ýaşy barlamak ulgamlaryny döretmeli we çagalara howp döredýän algoritmiki teklipleri azaltmaly Iňlis hökümeti sosial media kompaniýalarynyň indi diňe bir tehnologiýa kompaniýalary bolman, eýsem millionlarça çaganyň maglumat gurşawyny emele getirýän edaradygyna ynanýar, şonuň üçin olaryň kanuny jogapkärçiligi ýokarlandyrylmalydyr Amerikanyň Birleşen Ştatlarynda ýeke-täk federal kanun ýok bolsa-da, aýry-aýry ştatlar çagalary sosial ulgamlarda goramak üçin çynlakaý çäreleri görýärler Florida kanuny 14 ýaşa ýetmedik çagalara sosial media hasaplaryny döretmegi gadagan edýär. 14-15 ýaş aralygyndaky ulanyjylar üçin ene-atanyň razyçylygy talap edilýär Tehas, ahuta, Arkanzas, Luiziana we Ogaýo ýaly ştatlar hem ýaşy barlamak ulgamlaryny we ene-atalaryň gözegçiligini güýçlendirmek üçin kanunlar kabul etdiler ABŞ Kongresinde geçirilen diňlenişikde çagalaryň howpsuzlygy barada şaýatlyk etmek üçin Meta, TikTok, Snapchat we beýleki platformalaryň ýolbaşçylary birnäçe gezek çagyryldy. Bu, meseläniň eýýäm milli howpsuzlyk we jemgyýetçilik saglygy derejesinde bahalandyrylandygyny görkezýär Hytaýda çagalaryň sanly işini kadalaşdyrmak meselesinde iň berk çemeleşmeler bar Youngurtda ýaş ulanyjylar üçin ýörite "Youthaş rejesi" ulgamy döredildi. Bu ulgamyň çäginde çagalaryň ekran wagty çäklidir, belli bir sagatdan soň ulanmak gadagan we diňe ýaşa laýyk mazmuna rugsat berilýär Mundan başga-da, onlaýn oýun platformalary kiçi ulanyjylaryň gündelik oýun wagtyny çäklendirmeli Pekin bu syýasaty çagalaryň beden we psihologiki saglygyny goramak, sanly endikleriň öňüni almak we bilim netijelerini gowulandyrmak arkaly esaslandyrýar Skandinawiýa ýurtlary çagalary sosial ulgamlarda goramakda-da işjeň pozisiýa eýeleýärler Norwegiýanyň hökümeti sosial ulgamlar üçin iň pes ýaş çägini 13 ýaşdan 15 ýaşa çenli ýokarlandyrmagy teklip etdi. Hökümet häzirki ýaş çäklendirmeleriniň resmi bolup, iş ýüzünde netijeli işlemeýändigine ynanýar Daniýa Europeanewropa Bileleşigi derejesinde ýeke ýaşy barlamak mehanizmini döretmegiň tarapdary. Resmi Kopengagen, çagalaryň howpsuzlygy üçin tehnologiýa kompaniýalarynyň has köp jogapkärçilik çekmelidigine ynanýar Ispaniýada hökümet sosial ulgamlary ulanmak üçin iň pes ýaşy 16 ýaşa çenli ýokarlandyrmak mümkinçiligini derňeýär Gollandiýada hökümet we bilermen guramalar mekdeplerde smartfon ulanylmagyny çäklendirmek, sosial mediýa endiklerini azaltmak we çagalaryň sanly abadançylygyny goramak üçin programmalary durmuşa geçirýärler Iki ýurtda-da esasy argument, sosial mediýanyň ýetginjekleriň psihologiki saglygyna edýän täsiri baradaky gözlegleriň netijesidir Türkiýede 15 ýaşa çenli çagalaryň sosial ulgamlara girmegini gadagan edýän kanun kabul edildi Kanuna görä, 15 ýaşa ýetmedikler sosial ulgamlarda hasaba durup bilmeýärler Soňky ýyllarda Türkiýe çagalaryň sanly hukuklarynyň goralmagyny döwlet syýasatynyň ileri tutulýan ugurlarynyň biri hökmünde yglan etdi. Sosial media platformalarynda ýaş çäklendirmeleriniň güýçlendirilmegi, ene-atanyň gözegçilik mehanizmleriniň we sanly howpsuzlyk ugrundaky ädimleriň giňden ara alnyp maslahatlaşylmagy Gazagystanda we Özbegistanda çagalary sosial ulgamlarda goramak bilen baglanyşykly täze hukuk mehanizmlerini işläp düzmek boýunça işler alnyp barylýar Dünýä tejribesi çagalary sosial ulgamlarda goramagyň diňe bir ahlak ýa-da pedagogiki mesele däldigini görkezýär. Bu mesele ilatyň saglygy, milli howpsuzlyk, adam kapitalynyň ösüşi we sanly hukuklaryň goralmagy bilen gönüden-göni baglanyşyklydyr Esasy bellemeli zat, dürli syýasy ulgamlar we Dürli ösüş modelleri bolan ýurtlar bir netijä gelýärler: çagalary sanly gurşawda goramak üçin platformalaryň jogapkärçiligi ýokarlandyrylmaly, ýaşy barlamak mehanizmleri kämilleşdirilmeli we döwlet belli bir kadalaşdyryjy wezipäni ýerine ýetirmeli Bu halkara tejribeleri öwrenmek, Azerbaýjanyň sanly ösüş strategiýasyny durmuşa geçirýän döwründe aýratyn ähmiýete eýe. Sebäbi sanly üýtgeşmäniň üstünligi diňe bir tehnologiýalary ulanmak bilen däl-de, eýsem bu tehnologiýalaryň çagalaryň howpsuzlygy, bilimi we sagdyn ösmegi üçin amatly gurşawy näderejede döredjekdigi bilen ölçeniler Jemgyýetiň we ene-atalaryň roly aýgytlylygyna galýar: Esasy şert çagalaryň sosial ulgamlardaky howpsuzlygy Kanunçylyk we jemgyýetçilik syýasaty näçe össe-de, çagalaryň sanly howpsuzlygynda esasy rol maşgala degişlidir Ene-atalar çagalaryň ekran wagtyna gözegçilik etmeli, ulanýan platformalaryny tanamaly, görýän mazmuny bilen gyzyklanmaly we sanly sowatlylygy ösdürmäge gatnaşmaly Häzirki döwürde ene-atanyň gözegçiligi diňe fiziki gurşaw bilen çäklenmeýär. Çaganyň sanly gurşawy hem maşgalanyň üns merkezinde bolmaly Mundan başga-da, mekdepler, raýat jemgyýeti edaralary we habar beriş serişdeleri sanly bilim prosesinde möhüm rol oýnaýarlar Jemgyýetçilik gatnaşmazdan bu meseläni diňe administratiw we hukuk mehanizmleri bilen doly çözmek mümkin däl Täze tehnologiýalar täze töwekgelçilikleri döredýär Emeli intellekt tehnologiýalarynyň çalt ösmegi çagalaryň ýüzbe-ýüz bolýan töwekgelçilikleriniň tebigatyny üýtgedýär. Indi diňe zyýanly wideolar ýa-da ýerliksiz suratlar hakda däl Çuňňur arassalamak tehnologiýalary, emeli intellekt bilen döredilen manipulýatiw mazmun, biometrik maglumatlary ýygnamak, özüni alyp barşyň çaklama ulgamlary we şahsylaşdyrylan algoritmler çagalar üçin täze howp çeşmesine öwrülýär Bu töwekgelçilikleriň ep-esli bölegi göze görünmeýän we adaty dolandyryş mehanizmleri bilen kesgitlemek kyn Şonuň üçin sanly howpsuzlyk syýasaty diňe bir häzirki tehnologiki kynçylyklary däl, eýsem geljegi hem göz öňünde tutmalydyr Esasy maksat: Ygtybarly, sagdyn we jogapkärli sanly raýat hökmünde bilim bermek Azerbaýjan sanly ösüş pudagynda täze tapgyra gadam basdy. Internetiň ähliumumy elýeterliligi, elektron hökümet hyzmatlarynyň giňelmegi, emeli intellektiň we kiberhowpsuzlyk strategiýalarynyň ösdürilmegi ýurduň sanly üýtgemeginiň çaltlaşýandygyny görkezýär Emma ösüşiň durnukly we ygtybarly bolmagy üçin tehnologiki ösüş bilen jemgyýetçilik jogapkärçiliginiň arasynda deňagramlylyk saklanmalydyr Sosial ulgamlardaky çagalaryň howpsuzlygy bu deňagramlylygyň iň möhüm elementlerinden biridir. Döwletiň kadalaşdyryjy roly, platformalaryň jogapkärçiligi, ene-atalaryň gözegçiligi we jemgyýetiň gatnaşmagy bilelikde işlese, sanly mümkinçilikleriň artykmaçlyklaryny artdyrmak we töwekgelçiliklerini azaltmak mümkin bolar Aslynda esasy mesele çagalary sanly dünýäden daşlaşdyrmak däl. Maksat, howpsuz, sagdyn we jogapkärli sanly raýatlar hökmünde terbiýe bermekdir. Hut şu çemeleşme, Azerbaýjanyň sanly geljeginiň durnukly ösüşini üpjün edip biler