Giwami Rahimli: Medeni miras milli şahsyýetimiziň, döwletimiziň ahlak goldawynyň esasydyr

Givami Rahimli, ylymlaryň kandidaty. filologiýada BDU-nyň dosenti, azerbaýjan halkynyň milli şahsyýetiniň kemala gelmeginde medeni mirasyň ornuna, diliň, edebiýatyň, halk amaly sungatynyň we beýleki milli-ruhy gymmatlyklaryň döwletlilik däplerini goramakdaky ähmiýeti we milli lider Heýdar Aliýewiň milli-medeni mirasy goramak, ösdürmek we wagyz etmek babatdaky hyzmatlaryna bagyşlanan makala taýýarlady. AZERTAC makalany hödürleýär: Medeni miras, her bir halkyň taryhy ýadyny, milli şahsyýetini we ahlak gymmatlyklaryny gorap saklaýan iň gymmatly baýlykdyr. Halkyň taryhy ýoly, medeni mysallar, dil, edebiýat, sungat we döwletlilik däpleri onuň milli barlygyny kesgitleýän esasy faktorlardyr. Medeni mirasy goramak, milli özboluşlylygy berkitmek, durnukly esaslarda döwlet binasynyň ösmegi üçin möhüm şertdir Milli lider Heýdar Aliýew, azerbaýjan halkynyň baý medeni mirasynyň, diliniň we döwletlilik däpleriniň goralmagyny milli ösüş strategiýasynyň ileri tutulýan ugurlarynyň biri hökmünde kesgitledi Haýdar Aliýew öz halkynyň taryhyna çuňňur düşünýän we milli özboluşlylygy emele getirýän ahlak gymmatlyklaryna aýratyn üns berýän beýik döwlet işgäri. Onuň döreden azerbaýjanizm ideologiýasy milli öz-özüňi tanatmagy, milli jebisligi we döwlet gurluşyny güýçlendirmek üçin ideologiki esas boldy Haýdar Aliýew ene dilimiziň azerbaýjan halkynyň iň uly milli baýlygydygyny aýratyn belläp geçdi. Dil, milletiň milli barlygyny, taryhy ýadyny we ruhy mirasyny göteriji bolmakdan başga-da, milli şahsyýetiň iň möhüm görkezijilerinden biridir. Halkyň taryhy ýoly, gazananlary we başdan geçirýän jemgyýetçilik-syýasy prosesleri dilde öz beýanyny tapdy Diliň ösüşi döwlet gurluşyk prosesi, taryhy şahsyýetleriň işleri we döredijilik intellektuallarynyň hyzmatlary bilen gönüden-göni baglanyşyklydyr Azerbaýjan milletiniň emele gelmeginiň möhüm tapgyrlaryndan biri, Safawid dinastiýasynyň orta asyrlarda dolandyran döwrüne gabat gelýär Azerbaýjanyň taryhynda milli şahsyýetiň iň aýdyň we iň täsirli görnüşlerinden biri, Şah Ysmaýyl Hataýyň (1487-1524) XVI asyryň başynda syýasy sahna çykmagy bilen baglanyşyklydyr Şah Ysmaýyl Azerbaýjanyň ýerlerini Safawid döwletine birleşdirmek işini tamamlady we döwletlilik taryhynda täze tapgyr açan güýçli imperiýa döretdi. Gyzylbaş taýpalary häzirki Eýranyň we Azerbaýjanyň territoriýalaryny dolandyrýan türk asly Safawid dinastiýasynyň esasy özenidi. Azerbaýjan türklerinden ybarat bu taýpalara, başyna geýen gyzyl täçleri sebäpli "Gyzylbaş" diýilýärdi. Döwletiň syýasy we harby durmuşynda möhüm rol oýnandyklary sebäpli Safawid döwletine birnäçe taryhy çeşmelerde "Gizilbaş döwleti" hem diýilýär Şah Ysmaýyl Hataýyň karary bilen taryhda ilkinji gezek Gyzylbaş tarapyndan türki diýlip atlandyrylýan azerbaýjanly türk, Safawid ştatynda köşk, goşun we dolandyryş ulgamynyň resmi dili derejesine göterildi. Bu karar milli öz-özüňi tanamak prosesiniň güýçlenmegine we ene dilimiziň abraýynyň ýokarlanmagyna güýçli itergi berdi Şah Ysmaýyl Hataý Azerbaýjanyň milli medeniýetiniň ösmegi üçin amatly şertler döretdi, ýurdunyň halkara abraýyny berkitdi we Europeanewropa ýurtlary bilen giň söwda gatnaşyklaryny döretdi. Onuň hökümdarlygy, orta asyrlaryň taryhynda syýasy güýç, ykdysady ösüş we medeni ösüşiň möhüm tapgyrlaryndan biri hasaplanýar. Hataý diňe bir ene dilinde döreden şahyrlara, alymlara we sungat işgärlerine howandarlyk etmän, umuman ylma, edebiýata we sungata aýratyn üns beripdir Hataý lakamy bilen döreden Şah Ysmaýyl öz döwrüniň görnükli şahyrlaryndan biri. Goşgularyny azerbaýjan türk dilinde ýazmak bilen ene diliniň abraýynyň ýokarlanmagyna möhüm goşant goşdy. Döwrebap Osman soltany Selim I-iň hem şahyr hökmünde tanalýandygy we pars dilinde 300 gazal ýygyndysyny ýazandygy gyzykly zat Bu hakykat, Şah Ysmaýylyň ene diline beren ähmiýetine we Azerbaýjan türkiniň döwlet we medeni dil hökmünde tutýan ornuna has gowy düşünmäge mümkinçilik berýär Milletimiziň döwletliliginiň taryhynda iň güýçli döwür hökmünde Safawid imperiýasy öňki we soňraky Azerbaýjan döwletleriniň zynjyrynda diňe bir baglanyşyk bolup, azerbaýjan türk taýpalarynyň syýasy jebisligini üpjün etdi, güýçli döwlet mekdebini döretdi we soňraky Azerbaýjan döwletleriniň ösüşine täsir eden baý syýasy we medeni mirasy döretdi Elbetde eje dili goramak, ösdürmek we döwlet dolandyryşynda ulanmak döwlet gurluşygynyň esasy faktorlaryndan biridir 20-nji asyrda azerbaýjan türki iki gezek resmi döwlet dili derejesini aldy. Azerbaýjan Demokratik Respublikasynyň (1918-1920) barlygynyň gysga döwri, milli öz-özüňi tanamak we azerbaýjan halkynyň garaşsyz döwletliligini emele getirmegiň taryhy tapgyry boldy. Respublikanyň hökümeti, 1918-nji ýylyň 27-nji iýunyndaky karary bilen şol döwürde türk dili diýlip atlandyrylýan ene dilini döwletiň resmi dili diýip yglan etdi Şeýle ikinji taryhy waka Günorta Azerbaýjanda bolup geçdi. 1945-1946-njy ýyllarda Töwrizde döredilen Azerbaýjanyň Milli hökümeti türk dilini döwlet dili diýip yglan etdi we döwletiň resmi görkezmelerine laýyklykda türk dilinde mekdeplerde, gepleşiklerde we hat alyşmalarda pars dilini çalyşdy 1991-nji ýylda SSSR-iň dargamagy netijesinde döredilen taryhy şertler Azerbaýjanyň halkyna döwlet garaşsyzlygyny gaýtadan dikeltmäge mümkinçilik berdi. Azerbaýjan Respublikasy özüni Azerbaýjan Demokratik Respublikasynyň syýasy we kanuny mirasdüşeri diýip yglan etdi Garaşsyzlyk döwründe azerbaýjan dili döwlet dili statusyna eýe boldy we latyn elipbiýi resmi elipbiý hökmünde kabul edildi. Şeýle-de bolsa, garaşsyzlykdan soňky on ýylda kiril elipbiýi jemgyýetde ulanylmagyny dowam etdirdi we rus dili döwlet edaralarynda we jemgyýetçilik durmuşynyň dürli ugurlarynda giňden ulanyldy Milli lider Heýdar Alyýew azerbaýjan diliniň diňe bir resmi däl, eýsem iş ýüzünde hem döwlet dili hökmünde ulanylmagyna aýratyn ähmiýet berdi. Azerbaýjan diliniň ulanylmagyny güýçlendirmek üçin Prezidentiň gol çeken Kararynda resmi resminamalaryň ähli döwlet edaralarynda azerbaýjan elipbiýiniň latyn harpynda ýazylmagy üçin belli bir möhlet kesgitlenildi Heýdar Alyýew şol resminamada 16-njy asyryň başynda Azerbaýjanyň taryhynda ilkinji gezek Şah Ysmaýyl Hataýyň ene dilimiziň Safawid döwletinde resmi dil hökmünde ulanylmagy barada karar çykarandygyny aýtdy Şah Ysmaýyl Hataýyň adyny ýatlamak bilen Heýdar Alyýew azerbaýjanlylaryň milli, taryhy we medeni şahsyýetini janlandyrmagyň möhümdigini aýtdy. Şah Ysmaýyl Hataý diňe bir güýçli hökümdar we serkerde bolman, eýsem Azerbaýjanyň milli şahsyýetiniň kemala gelmegine täsir eden beýik taryhy şahsyýetdi. Onuň döreden syýasy we medeni mirasy, Azerbaýjanyň döwletliliginiň ideologiki çeşmelerinden biri hökmünde ähmiýetini saklaýar Heýdar Alyýewiň taryhy hyzmatlaryndan biri, türk dilli halklaryň arasynda medeni we ruhy jebisligi berkitmek ugrundaky yzygiderli işi boldy. Türk halklaryny umumy taryhy ýat, dil we medeniýet bilen birleşdirmek üçin olary birleşdirýän umumy gymmatlyklara bil baglamalydygyna gowy düşünýärdi Şu nukdaýnazardan, 2000-nji ýylyň aprelinde beýik türk “Kitabi-Dade Gorgud” eposynyň 1300 ýyllygyny bellemek aýratyn ähmiýete eýe boldy. Türk dünýäsiniň tanymal ylym, medeniýet we edebiýat işgärleri Heýdar Alyýewiň başlangyjy bilen gurnalan we ESUNESKO derejesinde bellenen bu uly ýubileýde ýygnandy. Bu waka diňe bir gadymy türk eposynyň ýyl dönümi bolman, eýsem tutuş türk medeniýetiniň we ruhy jebisliginiň baýramçylygydy Sowet re regimeimi tarapyndan dargadylan türk dilli halklary umumy medeni mirasyň töweregine jemlemek Heýdar Alyýewiň öňdengörüjilik syýasatynyň möhüm netijelerinden biri boldy Gadymy türk ýazuw ýadygärligi bolan "Kitabi-Dade Gorgud" eposynda beýan edilen wakalaryň möhüm bölegi Demirgapi, Darbend, Barda, Ganja, Alinja, Goýça köli we Azerbaýjanyň beýleki taryhy ýerleri bilen baglanyşykly. Biziň nesil şejeresimizi, milli şahsyýetimizi, döwletçilik däp-dessurlarymyzy we ene dilimizi öwrenmek üçin baý çeşme bolan bu ajaýyp ýadygärlik, umuman, azerbaýjan halky bilen birlikde türk dünýäsiniň umumy ruhy baýlygy hasaplanýar Heýdar Alyýewiň medeni miras pudagyndaky möhüm hyzmatlaryndan biri, halkara derejesinde azerbaýjan haly dokamagynyň milli şahsyýetiniň ykrar edilmegi we dünýäde giňden wagyz edilmegine goşan goşandy Taryhyň dürli çylşyrymly döwürleri sebäpli azerbaýjan halylary köplenç asyl gelip çykyşy Azerbaýjan bilen baglanyşykly däldi Azerbaýjan halylary gadymy taryhy, baý medeniýeti we halkymyzyň etnik-medeni aýratynlygyny görkezýän seýrek sungat nusgalary hökmünde asyrlar boýy emele gelýär. Bu halylar dünýäniň iň abraýly auksion öýleri “Sotheby's”, “Christie's” we “Bonhams” tarapyndan ýokary baha berildi we halkara kollektorlarynyň we sungat söýüjileriniň arasynda hemişe uly gyzyklanma döretdi. Azerbaýjanyň dürli görnüşleri Sebitlerde dokalan bu gymmatly halylar köp asyrlyk haly dokamak däplerine esaslanýar. Haly ussalary halylaryň düzüminde ýaşaýan sebitleriniň we taýpalarynyň täsin bezeglerini, nyşanlaryny we alamatlaryny görkezmek bilen öz şahsyýetlerini mälim etdiler Uzak wagtlap Bakuw, Töwriz, Ganja, Ardabil, Garabag, Şuşa, Guba, Gazak, Şirwan, Darbend, Şeki we Azerbaýjanyň beýleki sebitlerine degişli halylar demirgazykda ýa-da günortada dokalandygyna baglylykda "Kawkaz halylary" ýa-da "Pars halylary" ady bilen görkezildi. Şeýle-de bolsa, bu halylaryň hemmesi Azerbaýjanyň haly dokamak mekdebiniň önümleri Muňa iň aýdyň mysallardan biri XVI asyrdan meşhur Ardabil halysydyr. Dünýäniň iň ajaýyp we taryhy taýdan gymmatly haly nusgalarynyň biri hasaplanýan bu seýrek sungat eseri häzirki wagtda Londondaky Wiktoriýa we Albert muzeýinde sergilenýär Muzeýdäki halynyň tanyşdyryş tagtasy, Eýranyň Azerbaýjan sebitleriniň biri bolan Ardabilde dokalandygyny ýatladýar Aslynda, "Kawkaz halylary" ady bilen hödürlenen halylaryň 90% töweregi, şeýle hem "Pars halylary" diýlip atlandyrylýan halylaryň aglaba bölegi azerbaýjan haly öndürmek däpleriniň önümidir Sotheby auksion öýüniň kataloglarynda gündogar halysynyň nusgawy kartalary hem bu hakykaty görkezýär. Şol kartalarda Azerbaýjanyň çäkleri "Kawkaz" we "Pars" halylary hökmünde görkezilen nusgalaryň köpüsiniň gelip çykan sebiti hökmünde görkezilýär Çepden: XV asyryň ahyrynda Hans Memlingiň (1430–1494) çeken suratynda azerbaýjan halysy Azerbaýjan halylary XIV asyrdan bäri Günbatar Europeanewropa surat eserinde bezeg elementi hökmünde ulanylýar. Azerbaýjan dokaýjylary tarapyndan öndürilen bu halylar Europeewropa eksport edildi we ahyrsoňy Galkynyş zamanasynyň suratkeşleriniň eserlerinde bezeg elementi hökmünde ulanyldy. Şol sebäpli azerbaýjan halylary Europeanewropanyň köp suratlarynda baýlygyň, nepisligiň we ýokary sungatyň mysallary hökmünde suratlandyryldy Haýdar Aliýew azerbaýjan haly dokamagyny halkara derejesinde ösdürmek meselesine aýratyn üns berdi. Sowet Soýuzynyň iň täsirli liderlerinden biri hökmünde SSSR-iň Ministrler Geňeşiniň başlygynyň birinji orunbasary hökmünde 1983-nji ýylda ESUNESKO-nyň howandarlygynda Bakuwda geçirilen azerbaýjan halylaryna bagyşlanan halkara simpoziumyň guralyşyna goldaw berdi we bu çärä hut özi gatnaşdy Bu simpozium azerbaýjan halylarynyň taryhy degişliligini ylmy esasda görkezmek we olary Azerbaýjan ady bilen tanatmak ugrunda möhüm tapgyr boldy. Bu halkara forumda meşhur haly hünärmeni Latif Karimow azerbaýjan haly dokamak barada giňişleýin statistiki we ylmy maglumatlary hödürledi we bu halylaryň Azerbaýjanyň haýsy sebitlerinde dokalandygyny jikme-jik görkezdi Häzirki wagtda haly görnüşinde gurlan Azerbaýjan haly muzeýi Bakuwyň binagärlik nyşanlaryndan biri bolan azerbaýjan haly dokamak sungatynyň baý taryhyny we ösüş ýoluny görkezýär. Dünýädäki ilkinji ýöriteleşdirilen haly muzeýiniň düýbi 1972-nji ýylda Haýdar Alyýewiň başlangyjy bilen Bakuwda goýuldy Haýdar Alyýewiň "Azerbaýjan Respublikasynda haly dokamak sungaty" syýasaty UNESKO-nyň adamzadyň maddy däl medeni mirasynyň wekilçilik sanawyna girizildi. Şeýlelik bilen, Azerbaýjanyň dünýäniň esasy haly dokamak merkezlerinden biri hökmünde taryhy roly halkara derejesinde tassyklandy Häzirki wagtda Azerbaýjanyň baý medeni mirasynyň möhüm mysallary ESUNESKO-nyň Bütindünýä mirasynyň sanawynda. Şolaryň arasynda azerbaýjan mugamy, Dede Gorgudyň mirasy, Nowruz baýramçylygy, miniatýura sungaty, Kalagaýy milli başatgyç, tar, kamança, Balaban milli saz gurallary we ýerine ýetiriş sungaty, Aşik sungaty, Çuwken adaty Garabag atçylyk oýny we Lahij mis sungaty ýaly mysallar aýratyn ähmiýete eýe Bu maglumatlar, Azerbaýjanyň köp asyrlyk medeni mirasynyň adamzadyň umumy ahlak baýlygynyň aýrylmaz bölegi hökmünde halkara derejesinde ykrar edilendigini we gadyryny görkezýär Haýdar Aliýew tarapyndan halkara derejesinde esaslandyrylan milli we medeni mirasymyz bolan Azerbaýjanizm ideologiýasyny goramak, ösdürmek we öňe sürmek ugrundaky işler şu gün üstünlikli dowam etdirilýär 2026 © AZERTAC. Awtorlyk hukugy goralandyr. Maglumatyň ulanylyşy giperlink bilen görkezilmelidir