Wagtlaýyn hasaplaşykdan durnukly ýaşamaga çenli: göçüp gelenler üçin sosial goldaw mehanizmleriniň täze modeli - ANALIZ

Azerbaýjanyň häzirki taryhynda mejbury göçürmek meselesi diňe bir gumanitar mesele däldi. Köp ýyl bäri bu mesele sosial, ykdysady, demografiki we psihologiki tebigatyň çylşyrymly kynçylyklarynyň biri hökmünde döwlet syýasatynyň esasy ugurlarynyň birine öwrüldi. Basyp alyşlygyň netijesinde 1 million adam dogduk mekanyndan uzakda ýaşamaga mejbur boldy, maşgalalar ençeme ýyl bäri döredilen öýlerini, ýerlerini, iş ýerlerini we durmuş gurşawyny ýitirdi Bu ýagdaý diňe bir şahsyýetleriň we maşgalalaryň durmuşyna däl, eýsem jemgyýetiň jemgyýetçilik gurluşyna-da täsir etdi. Şol sebäpli içerki göçürilenleriň sosial goragy köp ýyllaryň dowamynda Azerbaýjan döwletiniň ileri tutulýan syýasat ugurlarynyň biri hökmünde emele geldi. Döwlet bu kategoriýadaky raýatlaryň ýaşaýyş şertlerini gowulandyrmak, sosial üpjünçiligini goramak, bilim mümkinçiliklerini giňeltmek we iş üpjünçiligini ýokarlandyrmak üçin yzygiderli çäreleri amala aşyrdy Häzirki wagtda ýurt düýbünden başga bir basgançaga çykdy. Basyp alyşdan azat bolan ýerlerde uly göwrümli dikeldiş we durkuny täzelemek işleri alnyp barylýar, täze ilatly nokatlar gurulýar, sosial infrastruktura döredilýär we ykdysady işjeňlik zolaklary döredilýär. Bu hakykat, göçürilen adamlar bilen baglanyşykly syýasatda täze tapgyra geçmegi zerur edýär. Esasy maksat indi adamlar üçin uzak möhletli sosial üpjünçilik mehanizmleriniň çäginde ýaşamak däl-de, eýsem öz watanynda durnukly durmuş gurmak we ykdysady we jemgyýetçilik durmuşyna goşulmak üçin şert döretmekdir Täze tapgyryň manysy Dawa-jenjelden soňky döwürde adamlaryň dogduk mekanyna gaýdyp gelmegi diňe prosesiň başlangyjydyr. Esasy mesele, şol adamlaryň hemişelik durmuşyny ýola goýmagy, iş mümkinçiliklerinden peýdalanmagy, sosial gatnaşyklar ulgamyna doly gatnaşmagy we geljegini şol ugurlarda görmegi Azerbaýjan tarapyndan amala aşyrylan “Uly gaýdyp geliş” programmasy şu logika esaslanýar. Soňky ýyllarda gurlan şäherçeler diňe bir jaý gurmak bilen çäklenmeýändigini görkezýär. Täze döredilen obalarda we şäherçelerde bilim, saglygy goraýyş, ulag, jemagat hyzmatlary, sanly infrastruktura we jemgyýetçilik hyzmatlary emele gelýär Bu çemeleşme diňe bir adamlary göçürmek däl-de, eýsem olaryň rahat, howpsuz we geljegi uly durmuşyny üpjün etmegi maksat edinýär. Sebäbi häzirki döwürde ýaşaýyş meýdany diňe jaýdan ybarat däl. Işler, mekdepler, hassahanalar, durmuş hyzmatlary, howpsuz gurşaw we geljekdäki ösüş üçin mümkinçilikler adamlar üçin deň derejede möhümdir Şonuň üçin häzirki etap öňki döwürlerden tapawutlanýar. Öňki ýyllarda esasy maksat içerki göçürilenleriň sosial goragyny üpjün etmek bolsa, indi ilkinji nobatda durnukly ýaşamak we ösüş mümkinçilikleri bolan raýatlar hökmünde kemala gelmek Sosial goragdan sosial integrasiýa geçiş Içerki göçürilenleri sosial taýdan goramak köp ýyl bäri döwlet syýasatynyň möhüm ugurlaryndan biri bolup durýar. Dürli sosial maksatnamalar, ýaşaýyş jaý taslamalary, ýeňillikler, bilim we iş üpjünçiligi çäreleri adamlaryň başdan geçirýän kynçylyklaryny azaltmaga hyzmat etdi Bu ugurda durmuşa geçirilýän çäreler tötänleýin däldi. Birnäçe ýyl bäri Azerbaýjanyň prezidenti tarapyndan göçürilenleriň sosial meselelerini çözmek barada 75 karara we buýruklara gol çekildi. Şol döwürde Ministrler Kabineti tarapyndan 224 karar we buýruk berildi, Milli Mejlis tarapyndan 11 kanun kabul edildi Bu sanlar, göçürilenleriň sosial goragynyň ençeme ýyl bäri yzygiderli döwlet syýasaty hökmünde durmuşa geçirilýändigini görkezýär. 2004-nji ýylda tassyklanan "Durmuş şertlerini gowulandyrmak we bosgunlaryň we göçürilenleriň iş üpjünçiligini ýokarlandyrmak boýunça döwlet maksatnamasy" bu ugurdaky esasy strategiki resminamalaryň biri boldy Içerki göçürilenleri sosial taýdan goramagyň esasy elementlerinden biri, aýlyk kömek pul ulgamydy. Prezident Ylham Alyýewiň degişli kararyna laýyklykda, 2019-njy ýylda bir aýlyk berilýän kömek pulunyň mukdary 50 göterim ýokarlandy we esasy kategoriýada 60 manata ýetdi Ministrler Kabineti tarapyndan ýaýradylan maglumata görä, 2025-nji ýylyň ahyryna çenli bir aýlyk kömek puluny aljak öňki göçürilenleriň sany 387,3 müň adam. Şolaryň arasynda 342,5 müň adam 60 manat, 44,8 müň adam bolsa 33 manat mukdarda aýlyk ýeňillik aldy Her bir sosial syýasatyň öz ösüş etaplary bar. Mejbury göçüriş şertleri bilen baglanyşykly ulanylýan ýörite mehanizmler adatdan daşary ýagdaýyň netijesinde emele geldi. Indi ýagdaý üýtgedi. Iş bilen meşgullanmak faktory ýitip, gaýdyp gelmek üçin mümkinçilikler döränsoň, sosial syýasatyň täze tapgyra geçmegi zerurdyr Bu geçişiň esasy aýratynlygy, sosial gorag düşünjesiniň sosial integrasiýa düşünjesi bilen doldurylmagydyr. .Agny, esasy maksat diňe bir goldaw bermek däl, eýsem adamlaryň ykdysady we jemgyýetçilik durmuşyna has işjeň gatnaşmagy üçin şert döretmekdir Göçürilen maşgalalar köp ýyl bäri döwletiň aýratyn aladasy we aladasy bilen gurşalandyr. Döwlet 30 ýyl töweregi wagt bäri olaryň sosial goragyny yzygiderli üpjün edýär. Bu ýyllarda içerki göçürilenleriň ýaşaýyş şertlerini gowulandyrmak, bilim mümkinçiliklerini goramak, sosial tölegler bilen üpjün etmek we iş mümkinçiligini ýokarlandyrmak ugrunda uly göwrümli çäreler geçirildi Döwlet tarapyndan durmuşa geçirilýän iň möhüm çäreleriň biri, kyn şertleri bolan ilatly punktlary kem-kemden ýok etmek boldy. 2007-nji ýylda demirýolda ýük awtoulaglaryndan ybarat 12 çadyr lageri we şäherçe ýatyryldy. Iň soňky Fin şäherçesi 2016-njy ýylda ýapyldy Bu proses, göçürilenleriň durmuşynda çynlakaý sosial üýtgeşme döretdi. Çadyr lagerleriniň, wagon şäherçeleriniň we wagtlaýyn oturymly ýerleriň ýok edilmegi adamlara has ygtybarly, has döwrebap we abraýly ýaşaýyş şertleri bilen üpjün edilmegine mümkinçilik berdi Içerki göçürilenleriň ýaşaýyş we ýaşaýyş şertlerini gowulandyrmak üçin beýik binalardan ybarat 121 täze ýaşaýyş jaýy we ýaşaýyş toplumy guruldy we ulanylmaga berildi. Netijede, içerki göçürilen 62,000-den gowrak maşgalanyň, ýagny 300,000-den gowrak raýatyň ýaşaýyş şertleri gowulaşdy Döwlet tarapyndan göçürilenleri sosial taýdan goramak ugrunda durmuşa geçirýän syýasatynyň gerimi, bölünip berlen maliýe çeşmelerinde-de öz beýanyny tapdy. Bosgunlar we göçüp gelenler baradaky Döwlet komitetiniň maglumatlaryna görä, soňky onýyllykda göçüp gelenleriň sosial meselelerini çözmek üçin döwlet tarapyndan 6 milliard manatdan gowrak pul sarp edildi. Livingaşaýyş şertlerini gowulandyrmak maksady bilen durmuşa geçirilen taslamalara diňe 2,3 milliard manat bölünip berildi Bu serişdeler sebäpli köp ýyllaryň dowamynda ýüzlerçe ilatly nokatlar, mekdepler, lukmançylyk desgalary, dolandyryş binalary we in engineeringenerçilik we aragatnaşyk infrastrukturasy guruldy. Netijede, ozal çadyr lagerlerinde, ýük awtoulaglarynda we ulanyp bolmaýan binalarda ýaşaýan on müňlerçe maşgala täze ýaşaýyş jaýy berildi Bu görkezijiler, köp ýyllaryň dowamynda göçürilen maşgalalara döwletiň berýän goldawyny aýdyň görkezýär. Maşgalalaryň sosial hal-ýagdaýyny goramak, her aýda bir gezeklik kömek puluny goşmak bilen dürli sosial gorag çäreleri arkaly üpjün edildi Uly gaýdyp gelmegiň çäginde basyp alyşdan azat edilen ýerlerde uly göwrümli dikeldiş we dikeldiş işleri alnyp barylýar. Täze şäherçeler gurulýar, sosial infrastruktura döredilýär we iş mümkinçiligi döredilýär. Öňki göçürilenleriň öz watanlaryna yzygiderli dolanyp gelmegini we durmuş-ykdysady reintegrasiýany üpjün etmek üçin döwlet tarapyndan zerur işler alnyp barylýar Basyp alyşdan azat ýerlerde durmuşa geçirilýän döwlet syýasaty, raýatlaryň durnukly çözülmegini, iş üpjün edilmegini we durmuş-ykdysady integrasiýasyny üpjün etmäge gönükdirilendir. Ata-babalaryna gaýdyp gelen raýatlar döwlet tarapyndan ýaşaýyş ýerleri bilen üpjün edilýär we amatly we howpsuz ýaşamak üçin zerur infrastruktura döredilýär “Uly gaýdyp gelmek” maksatnamasynyň çäginde Agaly obasyna, Laçin şäherine, Zabuh we Sus obalaryna, Fuzuli şäherine, Şuşa şäherine, Talyş, Hasanriz we Zangilanyň beýleki ýaşaýyş ýerlerine göçüp gelen göçüp gelen maşgalalary tapgyrlaýyn göçürmek amala aşyryldy Bu amal, gaýdyp gelmegiň diňe administratiw göçüriş çäresi däldigini görkezýär. Bu täze durmuş gurşawyny döretmek, weýran edilen ýaşaýyş ýerlerini dikeltmek we häzirki zaman ýaşaýyş derejesine laýyklykda adamlary öz topraklarynda ýerleşdirmek prosesi Döwlet tarapyndan yglan edilen maksatlara laýyklykda Garabagda we Gündogar Zangezurda ilatyň çalt köpelmegi, täze ilatly nokatlaryň döredilmegi we sebitiň durmuş-ykdysady galkynyşy ugrunda işler dowam etdirilýär Bu etapdaky esasy mesele diňe bir adamlary göçürmek däl. Esasy maksat, täze ýaşaýan ýerlerinde durnukly durmuş gurmak. Şonuň üçin iş üpjünçiligi, sosial hyzmatlar, bilim, saglyk we jemgyýetçilik infrastrukturasy şäherçeleri döretmek bilen bir hatarda durmuşa geçirilýär Şol bir wagtyň özünde adamlar täze Livingaşaýyş şertlerine uýgunlaşmagy goldamak üçin geçiş döwründe sosial gorag çäreleri dowam etdirilýär. Bu, döwlet syýasatynyň sosial duýgurlyk ýörelgesine esaslanýandygyny görkezýär Yzyna gaýdyp gelmek prosesiniň iň möhüm aýratynlyklaryndan biri, raýatlary ýaşaýyş ýerleri bilen üpjün etmek we olara bu ýaşaýyş ýerlerine eýeçilik bermek modelidir. Bu çemeleşme diňe bir sosial goldaw mehanizmi däl, eýsem uzak möhletleýin ösüş strategiýasynyň möhüm elementidir Adam öz öýüne eýe bolanda, onuň ýaşaýan ýerine bolan gatnaşygy hasam güýçlenýär. Bu maşgalalara uzak möhletli meýilnamalary düzmäge, geljekki durmuşyny sebit bilen baglanyşdyrmaga we ýerli durmuş-ykdysady proseslere işjeň gatnaşmaga mümkinçilik berýär Garabagda we Gündogar Zangezurda döredilen täze oturymly ýerlerde ulanylýan model hem şu maksat bilen hyzmat edýär. Öý eýeçiligi adamlara maşgala abadançylygyny ýokarlandyrmaga, täze ykdysady mümkinçiliklerden peýdalanmaga we watanynda hemişelik durmuş gurmaga mümkinçilik berýär Emläk hukuklary sosial jogapkärçilik duýgusyny hem güýçlendirýär. Bu täze döredilen şäherçeleriň has durnukly ösmegine goşant goşýar. Şeýlelik bilen, ýaşaýyş jaý üpjünçiligi diňe bir sosial mesele däl, eýsem sebitleýin ösüşiň möhüm bölegi Häzirki döwürde islendik sebitiň ösüşi diňe infrastruktura taslamalary bilen kesgitlenmeýär. Iň möhüm faktorlardan biri adam kapitalydyr. Şonuň üçin bilim syýasatynyň gaýdyp geliş prosesinde aýratyn orny eýelemegi tötänden däldir Köp ýyllaryň dowamynda ýaşlaryň bilim alýan mümkinçiliklerini içerki göçürilen maşgalalardan goramak üçin dürli ädimler ädildi. Bu syýasatyň netijesinde müňlerçe ýaşlar ýokary bilim almaga we dürli hünärlerde ýöriteleşmäge mümkinçilik aldylar Içerki göçürilen maşgalalaryň çagalary üçin bilim mümkinçiliklerini giňeltmek döwlet syýasatynyň möhüm ugurlaryndan biri boldy. Diňe okuw ýylynda ýokary okuw jaýlaryna tölegli esasda kabul edilen 3,923 okuwçynyň okuw tölegi döwlet býudjetinden tölenýär Bu syýasatyň netijesinde, soňky birnäçe ýylda müňlerçe ýaşlar ýokary bilim alandan soň zähmet bazaryna goşuldy we ýurduň dürli ugurlarynda hünärmen işgär bolup işe başlady Täze çemeleşmä laýyklykda, talyplar üçin okuw tölegleri döwlet býudjetinden okuw döwrüniň ahyryna çenli dowam etdiriler. Bu ýagdaýyň üýtgemeginiň ýaşlaryň bilim mümkinçiliklerine ýaramaz täsir etmezligini üpjün etmek meselesinde aýratyn möhümdir Garabagyň we Gündogar Zangezuryň geljekdäki ösüşi bilimli, hünärmen we bäsdeşlige ukyply adam resurslaryna bagly bolar. Täze şäherçelerde häzirki zaman mekdepleriniň döredilmegi, hünär taýýarlygynyň mümkinçilikleriniň giňelmegi we ýaşlaryň zähmet bazaryna goşulmagy sebitiň durmuş-ykdysady ösüşine gönüden-göni täsir eder Uly gaýdyp gelmegiň üstünlikli bolmagy üçin, gaýdyp gelýän ilata iş mümkinçiligi bermek aýratyn möhümdir. Diňe öz ýaşaýyş ýerlerinde adamlar hemişelik ýaşaýyş gurmak üçin ýeterlik däl. Olarda durnukly girdeji çeşmesi, hünär okuwy, telekeçilik mümkinçilikleri we ýerli ykdysady işjeňlige eýe bolmaly Döwletiň uzak möhletli sosial syýasaty diňe bir ýeňillikler we ýaşaýyş jaýlary bilen çäklenmedi. Resmi maglumatlara görä, 161,000 işe ukyply göçüp gelenler hemişelik iş bilen üpjün edildi we 200,000 dürli döwürde wagtlaýyn iş bilen üpjün edildi Telekeçiligi ösdürmek maksady bilen 11,000 içerki göçürilen adama 7,7 million manat mukdarda mikrokredit berildi, 2000 telekeçä 40 million manat ýeňillikli karz berildi we netijede 3600 täze iş orunlary döredildi Bu sanlar, göçürilenler baradaky döwlet syýasatynyň diňe bir sosial kömek häsiýetine eýe däldigini görkezýär. Bu ýerdäki esasy ugurlaryň biri şol adamlaryň ykdysady işjeňligini ýokarlandyrmak, zähmet bazaryna girişi giňeltmek we telekeçilik başlangyçlaryny goldamakdy Erkin ýerlerde ykdysady işjeňligiň täze ugurlaryny döretmek, oba hojalygyny, hyzmat pudagyny giňeltmek, gurluşyk, syýahatçylyk, gaýtadan işlemek we kiçi telekeçilik mümkinçilikleri bu ugurda möhüm rol oýnar Iş üpjünçiligi maksatnamalary, kiçi we orta kärhanalary höweslendirmek, hünär okuwlary, özbaşdak işlemek taslamalary we durmuş hyzmatlary adamlary diňe bir kömek alýanlar däl, eýsem ykdysady ösüş prosesine gatnaşyjylar hökmünde hem çekýär Bu çemeleşme, sosial goragdan sosial-ykdysady işjeňlige geçmegiň esasy görkezijilerinden biridir. Sebäbi Durnukly çözgüt diňe bir jaýyň üpjünçiligi däl, eýsem şol jaýda ýaşaýan maşgalanyň ykdysady geljegini üpjün etmekdir Basyp alyş indi yza galyp, azat edilen ýerlere uly gaýdyp gelmek bilen, göçüp gelenleriň ýagdaýy we olara degişli aýratyn sosial mehanizmler hem düzedilýär. Bu üýtgeşmeler, basyp alyş döwrüniň gutarmagy we gaýdyp gelmek üçin mümkinçilikleriň döremegi bilen baglanyşykly täze sosial-ykdysady hakykatlara laýyklykda amala aşyrylýar Içerki göçürilen adamyň ýagdaýy üýtgeýär we basyp alyş ýerlerinden göçürilen pursatyndan başlap, göçürmek teklibini ret eden pursatyndan başlap ýitirilen hasaplanýar. Kanun güýje girmezden ozal göçürilenler üçin zor bilen göçürilenleriň statusy kanun güýje giren gününden bäri ýitirilen hasaplanýar Mundan başga-da, göçürilenler we göçürmek teklibini kabul etmedik adamlar üçin status ýitirilen gününden soň sosial gorag çäreleri 3 ýyl dowam etdirilýär. Bu 3 ýyllyk döwür, kanun güýje girmänkä geçirilen adamlar üçin göçürilen gününden hasaplanýar Bu mehanizm, sosial duýgurlygy göz öňünde tutup üýtgeşmeleriň edilýändigini görkezýär. Maksat sosial goldawy duýdansyz duruzmak däl-de, bar bolan goldaw modelini täze tapgyra uýgunlaşdyrmak Aslynda, hukuk binýadynda edilen üýtgeşmeler mejbury göçürilen döwürden Beýik Yza gaýdyp geliş döwrüniň kanuny beýanydyr. Bu üýtgeşmelere döwletiň sosial borçnamalardan ýüz öwürmegi däl-de, eýsem şol borçnamalaryň täze hakykatlara laýyklykda üýtgemegi hökmünde garalmaly däldir; Döwlet goldawy dowam edýär Uly gaýdyp geliş prosesiniň durmuşa geçirilmegi, göçürilenler baradaky döwlet syýasatynyň soňy däl-de, eýsem täze tapgyra geçmegi. Köp ýyllap ulanylýan aýratyn status we sosial gorag mehanizmleri basyp alyş döwrüniň hakykatlaryndan gelip çykypdyr. Häzirki wagtda Azerbaýjan düýbünden başga bir basgançaga çykdy. Azat edilen ýerlerde durmuş dikeldilýär, adamlar öz watanlaryna gaýdýarlar we täze sosial-ykdysady gatnaşyklar döreýär Şonuň üçin döwlet syýasatynyň esasy ugry mejbury göçüriş şertlerini dolandyrmakdan şol adamlar üçin hemişelik ýaşamak, emläk, iş üpjünçiligi we ösüş mümkinçilikleri bilen üýtgeýär. Başga sözler bilen aýdylanda, bu hiç hili goldawy duruzmak däl-de, wagtlaýyn statusa esaslanýan modelden dowamly ýaşaýyş modeline geçmek Bosgunlar we göçüp gelenler baradaky Döwlet komitetiniň maglumatlaryna görä, köp ýyllaryň dowamynda durmuşa geçirilýän sosial gorag çäreleriniň netijesinde göçüp gelenleriň arasyndaky garyplyk derejesi takmynan 75 göterimden 8 göterime çenli azaldy. Bu görkeziji, döwlet tarapyndan durmuşa geçirilýän syýasatyň hakyky sosial netijeleriniň bardygyny görkezýär Alnan netijeler uzak möhletli we yzygiderli döwlet syýasatynyň önümidir. Hundredsüzlerçe müň adam üçin ýaşaýyş jaý şertleriniň gowulaşmagy, aýlyk kömek pul ulgamy, bilim we saglygy goraýyşdaky ýeňillikler, iş meýilnamalary, telekeçiligi goldamak mehanizmleri we beýleki çäreler göçürilen maşgalalaryň sosial hal-ýagdaýyny gowulaşdyrmakda möhüm rol oýnady Şol bir wagtyň özünde, döwlet tarapyndan döredilen sosial gorag ulgamy aýratyn status bilen baglanyşykly tölegler bilen çäklenmedi. Provideaşaýyş jaý üpjünçiligi, iş üpjünçiligi maksatnamalary, okuw töleglerini tölemek, telekeçiligi ösdürmek, maksatly sosial kömek we beýleki sosial üpjünçilik mehanizmleri bu syýasatyň esasy bölekleri bolup işledi we täze etapda hereket edýär Uly gaýdyp gelmegiň esasy maksady, köp ýyl bäri göçürilen adamlaryň ýagdaýyny goramak däl-de, eýsem olary doly hukukly ýaşaýjylara, eýelerine, telekeçilerine we öz ýurtlarynda ykdysady ösüş prosesine işjeň gatnaşyjylara öwürmek. Şunuň bilen baglylykda, amala aşyrylan üýtgeşmeler sosial üpjünçiligiň gowşamagy hökmünde däl-de, eýsem raýatlaryň has köp hukuklary we mümkinçilikleri bolan täze ösüş modeliniň emele gelmegi hökmünde garalmalydyr Adam faktory, şu gün Karabakda we Gündogar Zangezurda durmuşa geçirilýän syýasatyň merkezinde durýar. Döwlet tarapyndan döredilen täze ilatly nokatlar, häzirki zaman infrastrukturasy, iş mümkinçilikleri we durmuş hyzmatlary ileri tutulýan ugur raýatlaryň uzak möhletleýin abadançylygyny we howpsuz ýaşamagyny üpjün etmekdigini görkezýär. Şonuň üçin “Uly gaýdyp geliş” döwründe döwlet goldawy öňki döwrüň adatdan daşary ýagdaýlaryna däl-de, emele gelýän täze durmuşyň talaplaryna laýyklykda dowam etdirilýär “Uly gaýdyp geliş” programmasy barada aýdanyňyzda, gurluşyga has köp üns beriň taslamalar, ýollaryň gurluşygy, täze şäherçeleriň gurluşygy. Şeýle-de bolsa, prosesiň iň möhüm tarapy onuň adam faktoryna degişli bölegi Biz on müňlerçe maşgalanyň durmuşynda düýpli üýtgeşmeler hakda aýdýarys. Uzak ýyllap ene topragynda wagtlaýyn ýaşaýyş şertlerinde ýaşaýan adamlaryň täzeden ýerleşmegi sosial, psihologiki we ruhy taýdan möhüm waka Bu adamlaryň köpüsi üçin gaýdyp gelmek diňe ýaşaýyş jaýyny üýtgetmek däl. Maşgala ýady, taryhy baglanyşyk we ruhy gymmatlyklar bilen baglanyşykly proses. Köp maşgala üçin gaýdyp gelmek, ýitirilen durmuş ýollarynyň, maşgala öýleriniň we uzak wagtlap dowam eden ruhy baglanyşyklaryň täzeden gurulmagyny aňladýar Şonuň üçin gaýdyp gelmegiň üstünlikli bolmagy üçin diňe fiziki infrastrukturany gurmak ýeterlik däl. Adamlary täze gurşawa uýgunlaşdyrmak, jemgyýetçilik gatnaşyklaryny döretmek, iş mümkinçiligini giňeltmek we jemgyýetçilik hyzmatlarynyň elýeterliligi hem möhümdir Täze şäherçelerde döredilen mekdepler, medeni merkezler, jemgyýetçilik hyzmat merkezleri, sport we dynç alyş desgalary adamlaryň sosial integrasiýasyny çaltlaşdyrýan möhüm faktorlar hökmünde çykyş edýär. Bu faktorlar, girdejiniň uzak möhletli üstünligini kesgitleýän esasy faktorlaryň biridir “Uly gaýdyp geliş” maksatnamasynyň indiki tapgyrynda esasy üns gaýdyp gelenleriň sanyny köpeltmek, täze ilatly punktlaryň gurluşygyny dowam etdirmek, sosial infrastrukturany giňeltmek we ykdysady işjeňligi ýokarlandyrmak bolar Garabagda we Gündogar Zangezurda eýýäm kemala gelip başlan täze ýaşaýyş modeli ýakyn ýyllarda has giň gerim alar. Maksat diňe bir ilatly nokat däl, eýsem doly işleýän şäher we oba gurşawyny döretmekdir Öňümizdäki ýyllarda esasy ugurlardan biri, doly işleýän sosial gurşaw hökmünde täze ilatly nokatlaryň emele gelmegi bolar. Bu mekdepleriň, çagalar baglarynyň, saglyk merkezleriniň, jemagat hojalygynyň, jemgyýetçilik ulag ulgamlarynyň we sanly hyzmatlaryň ösüşini öz içine alýar Anotherene bir möhüm ugur, iş mümkinçiligini ýokarlandyrmakdyr. Yza gaýdyp gelýän ilaty zähmet bazaryna goşmak üçin hünär okuw maksatnamalaryny giňeltmek, telekeçiligi ösdürmek, özbaşdak işlemek taslamalaryny durmuşa geçirmek we ýerli ykdysady çäreleri ösdürmek meýilleşdirilýär Oba hojalygy, gaýtadan işleýän senagat, hyzmat pudagy, syýahatçylyk we kiçi telekeçilik Garabagyň we Gündogar Zangezuryň geljekdäki ösüşinde möhüm rol oýnap biler. Bu sebitleriň ösüşi, gaýdyp gelýän ilat üçin iş ýerlerini döreder we sebitleriň ykdysady potensialyny durmuşa geçirmäge mümkinçilik berer Şol bir wagtyň özünde, senagat seýilgähleriniň we senagat etraplarynyň işjeňliginiň giňelmegi, ýaşyl energiýa taslamalarynyň durmuşa geçirilmegi, logistika we ulag mümkinçilikleriniň artmagy sebitiň ykdysady ösüşine goşmaça itergi berer Sosial hyzmatlaryň elýeterliligini ýokarlandyrmak indiki tapgyryň esasy meselelerinden biri bolar. Adamlaryň täze ýaşaýyş gurşawyna uýgunlaşmagy üçin sosial goldaw, psihologiki kömek, maşgala abadançylygy hyzmatlary, bilim we saglyk öýleri yzygiderli ösdürilmelidir Azerbaýjan häzirki wagtda iň çylşyrymly we şol bir wagtyň özünde konfliktden soňky döwrüň iň strategiki tapgyrlaryny başdan geçirýär. Öňdäki esasy wezipe, konfliktiň netijesinde ýüze çykýan sosial problemalary uzak möhletleýin ösüş mümkinçiliklerine öwürmekdir Şu nukdaýnazardan seredeniňde, gaýdyp gelmek syýasaty diňe geçmişiň netijelerini ýok etmäge gönükdirilen çäreler toplumy däl. Şol bir wagtyň özünde, täze ykdysady we durmuş modelini emele getirmek prosesi. Bu ýerde esasy maksat adamlaryň abadançylygyny ýokarlandyrmak, sebitleriň ykdysady potensialyny ýokarlandyrmak we durnukly ösüşi üpjün etmek Täze tapgyryň pelsepesi, raýatlaryň sosial goldawdan passiw peýdalanman, eýsem ýaşaýyş ýerlerini ösdürmäge işjeň gatnaşmagydyr. Bu çemeleşme ykdysady işjeňligi ýokarlandyrmaga we sosial durnuklylygy berkitmäge hyzmat edýär Şeýlelik bilen, Uly gaýdyp gelmek prosesi diňe öz watanyna gaýdyp gelen adamlar bilen çäklenmeýär. Bu, täze durmuş gurmak, täze ösüş mümkinçiliklerini döretmek we uzak möhletli durmuş üpjünçilik modelini döretmek ugrunda amala aşyrylýan uly göwrümli özgerişlikdir Azerbaýjanyň soňky 30 ýylda içerki göçürilenleri sosial taýdan goramak ulgamynda döreden tejribesi häzirki wagtda täze tapgyra geçmek üçin möhüm esas bolup durýar. 121 täze şäherçäniň we ýaşaýyş jaý toplumynyň, 62 müňden gowrak maşgalanyň we 300 müňden gowrak raýatyň gurluşygy ýaşaýyş jaý şertlerini gowulandyrmak, göçürilenleriň meselelerini çözmek üçin 6 milliard manatdan gowrak pul bölüp, 2,3 milliard manat ýaşaýyş jaý taslamalaryna gönükdirmek, 387,3 müň adama bir aýlyk kömek puluny bermek, döwlet tarapyndan 3923 okuwçynyň okuw tölegini tölemek, 161 müň adama hemişelik iş üpjünçiligi, müňlerçe telekeçä karz bermek we garyplyk derejesini 75 göterimden 12 göterime çenli azaltmak bu syýasat yzygiderli we netijelere esaslanýar. görkezýär Indi bolsa bu syýasat Uly gaýdyp gelişiň talaplaryna laýyklykda has giňişleýin mazmuna eýe bolýar. Maksat mejbury göçüriş döwrüniň sosial netijelerini ýok etmek, şeýle hem Karabakda we Gündogar Zangezurda durnukly, howpsuz, ykdysady taýdan işjeň we sosial taýdan güýçli durmuş modelini döretmekden ybarat Bu nukdaýnazardan, Uly gaýdyp gelmek diňe bir hasaplaşyk programmasy däl. Bu, Azerbaýjan tarapyndan konfliktden soňky döwürde amala aşyrylan iň uly sosial, ykdysady we demografiki özgeriş taslamasydyr. Netijede, täze döredilen model Azerbaýjanyň sosial goragdan sosial integrasiýa, wagtlaýyn ýaşaýyşdan durnukly ýaşaýyşa, döwlet kömeginden ykdysady işjeňlige geçmeginiň mysaly hökmünde taryha girip biler