Mehriban Aliýewa sanly strategiýany yglan etdi: "Sarp ediji" modelinden "Döredijilik" modeline geçmek!

Täze strategiýa, azerbaýjan inerenerini merkezi şahsyýet edýär Sanly ösüşde strategiki modeli üýtgetmek: "Sarp ediji" -den "Creatoraradana" geçiş. Daşary ýurtlardan taýýar tehnologiýany import etaby gutardy. Maksat tehnologiýany içerde öndürmek; Agyr senagatdan tapawutlylykda, AI uly maýa däl-de, “tebigy akyl” (adam beýnisi) talap edýär; Kiçi bazardaky girdeji: SI pudagynda fiziki logistika we gümrük päsgelçilikleri ýok. Bu, Azerbaýjan üçin dünýä bazaryna gatnaşmak üçin bir mümkinçilik; Strategiýanyň merkezi şekili: "Azerbaýjanyň inereneri" Programma üpjünçiliginiň sargytlaryny ilkinji nobatda ýerli hünärmenlere ýerleşdirmek; "Beýni eksportyndan" "Kod eksportyna": Zehinli ýaşlar sanly önümleri Bakudan ýurtdan çykman dünýä bazaryna satyp bilerler; Innowasiýa gurşawynyň hereketlendiriji güýji import edijiler däl, ýerli IT korpusy Sanly ösüş we geosyýasat, tehnologiki howpsuzlyk Birinji wise-prezidentiň Mehriban Alyýewanyň ýolbaşçylygyndaky ilkinji ýygnagynda eden çykyşlary sanlylaşdyrma we emeli intellekt pudagynda täze tapgyryň başlanandygyny resmi yglan hökmünde kabul edip bolar Geňeşiň ilkinji mejlisinde eden çykyşynda Birinji wise-prezident, Sanly ösüş geňeşiniň başlygy Mehriban Aliýewa döwletiň sanly ösüş babatynda strategiki ugurlarynyň umumy tezisini we pelsepesini aýtdy: "Biziň maksadymyz diňe täze tehnologiýalary ulanmak däl, eýsem ýurduň ykdysadyýetine güýçli itergi bermek, täze häzirki zaman innowasiýa ekosistemasyny döretmek." Birinji wise-prezident Mehriban Aliýewanyň Sanly ösüş geňeşiniň ilkinji mejlisinde eden çykyşy, Azerbaýjanyň adaty baýlyk ykdysadyýetinden (nebit we gaz) bilim we ýokary tehnologiýalara esaslanýan ykdysady modeline geçmek strategiýasyny beýan edýär Agny, strategiki maksadymyz diňe bir beýleki ýurtlaryň önümlerini we daşary ýurt kompaniýalarynyň önümlerini import etmek däl, eýsem “Sarp ediji” modelinden “Döredijilik” modeline geçmek Bu söz, daşary ýurtlardan taýýar tehnologiýalary, programma üpjünçiligini ýa-da enjamlary satyn almak we ýönekeý ulanyjy (sarp ediji) bolmak tapgyrymyzyň yzymyzda durýandygyny görkezýär. Asyl maksat diňe bir tehnologiýany geçirmek (import etmek) däl, eýsem ony içerde öndürmek we ösdürmek ukybyny döretmekdir Mysal üçin, Azerbaýjan köp ýyl bäri diňe awtoulag pudagynda import ediji bolup gelýär, ýöne emeli intellekt ulgamynda "döredijilikli" bolup biler. Girdejili awtoulag öndürijisi bolmak üçin milliardlarça hususy maýa goýumlaryny goýmaly we girdejili bolmak we dünýä markalary bilen bäsleşmek üçin ýylda azyndan 2 million awtoulag öndürmeli. "Tebigy akyl", emeli intellekt pudagynda "sarp edijiden" "döredijä" öwrülmegiň ägirt uly maýa goýumlary däl Awtoulag pudagynda täze awtoulag modelini gurnama setirinden çykarmak üçin milliardlarça dollar, ýyl we müňlerçe üpjün ediji bilen şertnamalar gerek. Agyr senagatda üstünlik gazanmak üçin ägirt uly zawodlary, fiziki infrastrukturany we millionlarça sarp ediji bilen uly bazarlary talap edýän hem bolsa, emeli intellektde (SI) önümçiligiň esasy serişdesi kompýuterler, internet we adam beýnisi Zehinli programmistler we bulut hasaplaýyş güýji emeli intellekt ulgamynda güýçli algoritm döretmek ýa-da bar bolan açyk çeşmeli uly dil modellerini (LLM) belli bir ugurlara sazlamak üçin ýeterlikdir Elbetde, bu YD pudagynyň uly maýa goýumlaryny talap etmeýändigini aňlatmaýar, diňe kiçi we orta ýurtlaryň iri ýurtlar bilen bäsdeşlik edip biljek sebitidir Bütin dünýä AI tehnologiýasyna maýa goýýan bir döwürde, bu batyrgaý we çynlakaý söz, iň esasysy, DÜZGÜN EDIP BOLAN MESELE GEREK. Şol bir wagtyň özünde, berk utgaşdyrmak, bu ugurda özüne çekiji ykdysady kararlar, liberal gurşaw we işgärleriň gatnaşmagy netijesinde durmuşa geçirilip bilinjek strategiki maksat Birinji wise-prezident tarapyndan yglan edilen Strategiýanyň merkezi şahsyýeti: "Azerbaýjan inereneri" Mehriban Aliýewa tarapyndan yglan edilen bu strategiýanyň merkezi şahsyýeti ýerli kompaniýalar we azerbaýjan inersenerleri! Companiesagny, ýerli kompaniýalar daşary ýurtlardan taýýar programmalary satyn almaly däl we olary ýurda getirmeli däl, ilki bilen ýerli inersenerlere we kompaniýalara programma üpjünçiliginiň sargytlaryny bermeli. Sanly ösüş geňeşiniň başlygy tarapyndan yglan edilen bu çemeleşme, ýerli kompaniýalar we IT inersenerleri üçin amatly şertleri döretmegi öz içine alýar Bu nokat, Mehriban Aliýewanyň yglan eden strategiýasynyň iň möhüm we aýgytly sütünidir Bu strategiýa “Brain Export” -dan "Eksport kody" bilen baglanyşyk berip biler. IT ulgamynda döredijilikli bolmak Azerbaýjana programma üpjünçiligini we IT çözgütlerini dünýä bazaryna ýurtdan çykmazdan (beýni zaýalanmazdan) we Bakuwda oturmaga mümkinçilik berer. Bu pudakda fiziki logistika päsgelçilikleri ýoklugy sebäpli - serhetler, gümrük, transport çykdajylary - içerki bazaryň kiçi göwrümi SI önüminiň girdejililigine päsgelçilik döretmeýär. Şeýle-de bolsa, içerki bazaryň kiçi göwrümi, Azerbaýjanyň nebit däl pudagynda öndürilýän önümler üçin üznüksiz çözülmeli meseleleriň biridir Islendik ýurtda innowasiýa ekosistemasynyň “milli” we “dowamly” bolmagy üçin onuň esasy hereketlendiriji güýji importçylar däl-de, ýerli in engineeringenerçilik korpuslary we ýerli IT kompaniýalary bolmaly Bu çemeleşme "milletçiligi satyn almak" pelsepesine we döwlet derejesinde ýerli önümçiligi höweslendirmeklige esaslanýar. Sanly ösüş geňeşi tarapyndan yglan edilen bu täze model, ýerli inersenerler we kompaniýalar üçin amatly şertlere we ykdysady mehanizmlere eýedir Içerki sargytlaryň lokalizasiýasy Obýektiw sebäplere görä, uzak wagtlap içerki kompaniýalar programma üpjünçiliginiň zerurlyklaryny esasan daşary ýurt ägirtlerinden taýýar önümleri satyn almak bilen import edýärler. Bu bolsa ýurtdan millionlarça dollar daşary ýurt walýutasynyň çykmagyny aňladýar Täze Strategiýa, uly sanly taslamalarda ýerli hünärmenlere we ýerli IT kompaniýalaryna tenderleriň we sargytlaryň berilmegini höweslendirýär. Engineerli inerener, uly taslamada hakyky tejribe toplansoň, dünýä bazaryna girip biljek bäsdeşlik önümini döredip biler "Tehnopark rezidensiýasy" bilen düýpli salgyt ýeňillikleri Döwlet eýýäm ýerli inersenerleriň we IT kompaniýalarynyň maliýe ýüküni azaltmak üçin özboluşly hukuk gurşawyny döretdi. Mysal üçin, inersenerler üçin IT hünärmenleriniň girdeji salgydy ep-esli azaldyldy (belli bir çäklerde 0% ýa-da 5% -e çenli azaldyldy) Bu, ýerli inereneriň, daşary ýurt kompaniýalary bilen uzakdan işlemegine mümkinçilik döredýär, kompaniýalara içerki bazarda saklamak üçin maliýe ukyplaryny berýär Kompaniýalar barada aýdylanda bolsa, tehnoparkyň ýaşaýjylary bolan ýerli IT kompaniýalary girdeji, diwidend we emläk salgytlaryndan doly boşadylýar. Bu, ýerli programma üpjünçiligini daşary ýurtdan getirilýän programma üpjünçiliginden has maddy taýdan has amatly edýär Käwagt ýerli inerener üçin iň uly päsgelçilik "uly taslamalary dolandyryp bilmeýär" stereotipi we ynamsyzlykdyr Strategiýanyň özeni ýerli IT kompaniýalaryna döwlet derejesindäki sanly taslamalarda esasy hyzmatdaş bolmaga mümkinçilik berýär. Bu üstünlikli taslamalar ýerli kompaniýalaryň halkara bazaryna çykmagy üçin wizit kartoçkalara öwrülýär Logika ýönekeý we ýerli hünärmene uly ynamyň beýany: daşary ýurt ygtyýarnamasy üçin tölenen pul bir gezek ýitirilen çeşme. Localöne ýerli inerener üçin tölenen pul ýurduň içinde galýar, bilimini we başarnygyny artdyrýar we geljekde inerener programma üpjünçiligini dünýä bazaryna eksport edýär we ýurda daşary ýurt walýutasyny getirýär Bu diňe bir ykdysady we syýasy howpsuzlyk meselesi däl, eýsem tehniki zerurlykdyr. Mysal üçin, ylmy gözlegler diliň gelip çykyşy barada gözlegleriň zerurdygyny tassyklaýar. Stenford uniwersitetinde geçirilen 2026-njy ýylda geçirilen gözleg AI agentleriniň özüni alyp barşynyň dile baglydygyny görkezdi: şol bir nyrh agentleri iňlis we portugal dillerinde dürli netijeleri berdi we aç-açan görkezmeler bolmasa-da çaknyşmaga ýykgyn etdi. https://law.stanford.edu/publications/smart-agent-based-modelling-with-llms-leveraging-large-language-models-for-a-better-understand-of-algorithmic-collusion/ Bu, azerbaýjan dilinde azerbaýjan dilinde işleýän agentleriň daşary ýurt, iňlis dilli ulgamlary bilen alyp barşyna doly düşünmek we düzgünleşdirmek mümkin däldigini aňladýar. Bazarynyň algoritmiki dinamikasyna düşünmek üçin ýurda azerbaýjan kontekstini öwrenýän ýerli inersenerler we ykdysatçylar gerek Emeli intellektiň ösüşinde iň möhüm öwrümleriň biri "chatbot" tapgyryndan "agent" tapgyryna geçmekdir. AI-iň ilkinji nesli diňe gürleşip, soraglara jogap berip bilýän, ýöne eseri adama galdyryp bilýän akylly geňeşçi bolupdyr. AI agentiniň elleri we gurallary bar: formany özi doldurýar, resminamany özi taýýarlaýar, maglumat bazasyna girýär, meseläni başyndan ahyryna çenli tamamlaýar Hut şu geçiş ýerli inereneriň merkezi şahsyýetine öwrülýär. Islendik ýerden diňe gürleýän bot import edip bolýar. Realöne hakyky ulgamlarda - bankda pul geçiriji, kazyýetde resminama prosessor, kärhanada logistika menejeri - operasiýa agenti, ygtyýarnama, gözegçilik we gözegçilik mehanizmleri bilen jaýdaky ulgamlara ygtybarly birikmeli. Bu baglanyşyk işiniň özi in engineeringenerçilikdir we Azerbaýjanyň bankyna, kazyýetine, diline, kanunlaryna we töwekgelçiliklerine düşünýän ýerli inerenerden başga hiç kim edip bilmez. Agentler döwründe emeli intellekt indi daşary ýurtdan getirilýän önüm däl-de, eýsem ýerli inerener tarapyndan gurlan infrastruktura Birinji wise-prezident tarapyndan "Azerbaýjan inereneri" diýlip yglan edilen Strategiýanyň esasy şahsyýetini yglan etmek, sanly garaşsyzlygy üpjün etmegi aňladýar Strategiýanyň syýasy (tehnologiki özygtyýarlylygy), geosyýasy we tehnologiki howpsuzlyk taraplary Birinji wise-prezident M.Alyýewa tarapyndan yglan edilen Sanly ösüş strategiýasynyň iň möhüm nokady, syýasy, geosyýasy we tehnologiki howpsuzlyk meseleleriniň we IT bilen baglanyşykly howplaryň ykdysady howpsuzlyk bilen bir hatarda goşulmagydyr. Geliň, bu gymmatlyklar bilen baglanyşykly iki sitata seredeliň Birinji sitata: "... döwletleriň howpsuzlygyny üpjün etmekde emeli intellektiň ähmiýeti ýokarlanýar we eýýäm merkezi orny eýeleýär. Dünýäniň öňdebaryjy ýurtlarynda emeli intellektiň ösüşiniň garaşylýan çaklamalardan has çalt geçýändigi hiç kim üçin syr däl, bu bolsa öz gezeginde täze mümkinçilikleri we täze howplary döredýär. Täze kynçylyklara, esasanam kiberhowpsuzlyk we maglumat howpsuzlygy pudagynda ýüze çykýan töwekgelçiliklere taýyn bolmaly." Ikinji sitata: "Biziň maksadymyz Azerbaýjany sanly ösüş we emeli intellekt ulgamynda sebitdäki öňdebaryjy ýurtlaryň birine öwürmek. Daşary ýurt we halkara tejribesini öwrenmeli we üstünlikli modelleri ulanmaly. Şeýle-de bolsa, ähli kararlar Azerbaýjanyň milli bähbitlerine we zerurlyklaryna laýyk gelýän faktorlara esaslanyp kabul edilmeli." Mehriban Aliýewanyň beýanyndaky bu iki nokat, sanlaşdyrmak we emeli intellekt (AI) prosesini diňe bir ykdysady ýa-da tehnologiki täzelik hökmünde däl-de, eýsem milli howpsuzlygyň we geosyýasy garaşsyzlygyň gönüden-göni faktory hökmünde hem ähmiýet berýär. Şeýlelik bilen, häzirki wagtda harby güýç we ykdysady potensial bilen sanly özygtyýarlylyk döwletleriň garaşsyzlygyny kesgitleýän esasy faktor boldy we bu proses çuňlaşýar. Mysal üçin: Sanly özygtyýarlylyk we maglumat howpsuzlygy Daşary ýurt tehnologiýalaryna we IT ulgamynda daşary ýurt serwer infrastrukturasyna (Bulut) doly garaşly bolmak, döwletiň ähli möhüm maglumatlarynyň (milli howpsuzlyk, bank, raýat sanawlary) syzmak howpuny döredýär. Mehriban Aliýewa tarapyndan nygtalýan bu tezis döwlet we jemgyýet üçin möhüm maglumatlaryň ýurduň içinde galmalydygyny we ýerli bulut (G-Cloud) we ýerli kiberhowpsuzlyk ulgamlary bilen goralmalydygyny göz öňünde tutýar Tehnologiki kolonizasiýa garşy gorag Aurt öz milli AI çözgütlerini we algoritmlerini gurup bilmeýän bolsa, sanly garaşlylyk "tehnologiki koloniýa" bolmak howpy abanýar. "Şeýle-de bolsa, ähli kararlar milli bähbitlere esaslanyp kabul edilmelidir" ýörelgesi Azerbaýjanyň global tehnologiki söweşlerde bitaraplygyny we sanly dolandyryşyň içerki erkini üpjün edýär Geosyýasy tarap we sebitleýin täsir Beýanatda görkezilen "Azerbaýjany sebitiň öňdebaryjy döwletleriniň birine öwürmek" tezisi ýurduň Günorta Kawkazda we Merkezi Aziýa sebitinde "sanly merkez" bolandygyny öňe sürýär. Azerbaýjan Europeewropa bilen Aziýanyň arasynda logistika geçelgesi bolmak bilen sanly ýüpek ýolunyň merkezine öwrülmek mümkinçiligine eýe. Sebitdäki IT we sanly ösüşiň lideri bolmak Azerbaýjana tehnologiki çözgütleri we howpsuzlyk ulgamlaryny goňşy ýurtlara eksport etmäge mümkinçilik döreder Halkara tejribe we ýerli integrasiýa Mehriban Aliýewa: "Daşary we halkara tejribäni öwrenmeli we üstünlikli modelleri ulanmalydyrys. Emma ähli kararlar Azerbaýjanyň milli bähbitlerine we zerurlyklaryna laýyk gelýän faktorlara esaslanyp kabul edilmelidir." Görnüşinden, bu strategiýa daşary ýurt tejribesiniň kör ulanylmagyny kabul etmeýär. Mysal üçin, käbir maglumatlar modelleri Azerbaýjanyň kanuny, medeni we milli howpsuzlyk hakykatlaryna doly laýyk gelmezligi mümkin. Beýanata görä, ýurt daşary ýurt tejribesini süzüp, diňe milli bähbitlere hyzmat edýän tehnologiýalary we hyzmatdaşlygy saýlamagy meýilleşdirýär Mehriban Aliýewa tarapyndan yglan edilen sanly strategiýa Azerbaýjany diňe bir global tehnologiki prosesleriň "passiw synçysy" däl-de, eýsem ýerli in engineeringenerçilik intellektleri bilen howpsuzlygyny goraýan we sebite sanly täsir edýän "işjeň geosyýasy oýunçy" hökmünde görkezýär