Ali Karimiň ýerli ýatlamalary - II bölüm

Makalanyň birinji bölümi - https://525.az/news/331564-eli-kerimle-bagli-dogma-xatireler Diwarlar kitaplardan dolydy. Ol köp okady. Öýüne girende, ejem ilkinji okuwa girdi we onuň bilen duşuşdy. Ol goňur pijama geýipdi. Ol hem meniň ýüzümi ogşady Hudaý, men bir gezek gaty begendim Bu bagt hakda bilmedim bagtly! (Ali Karim) Ali Karimiň goşgularyna bir aýdym düzülen bolsa, "Hudaý, bir wagtlar gaty begendim" -diýdi Emin Sabitoglu: "5-6 gezek synap gördüm, ýöne edip bilmedim ..." Iki zehin - şahyr Halil Reza Ulutürk we kompozitor Emin Sabitoogly Goýça Ali Karimiň mazaryny zyýarat etmek üçin gelýärdiler. Jaýymyz ýerine ýetiriji edara ýakyn. Men ol ýerde garaşdym. Maşyndan düşen badyna, ofisdäki çärä çagyrylsa-da, göni Ali Karim seýilgähine gitdiler. Biz ol ýerde kiçijik ýatlama çäresini geçirdik. Çagalar hem mazara gül goýýarlar. Şol döwürde ýörite düşüriş bolmady, ýöne umumy wakanyň suratlary ýönekeý kiçijik kamera bilen ýazga alyndy. Seýilgähiň ýokarsynda naharhanada nahar iýmegi maslahat berdim. Halyl Reza Ulutürk razy boldy. "Ulduz" magazineurnalynyň baş redaktory Abbas Abdullanyň şol wagt bu ýere geljekdigini aýtdy. Jenap Abbas Türkiýeden Gürjüstana we ol ýerden şu ýere gelýärdi. Halfarym sagatdan soň jenap Abbas hem geldi. Uly kümüş adamyň barmagyndaky ýüzügi henizem ýadymda. Stoluň töwereginde Halil Reza Ulutürk birden meniň adymy sorady. Wagifiň derrew sumkasyndan uly ak kagyzy çykaryp, goşgy ýazyp başlandygyny aýtdym. Emin Sabitoglu: "Eý, Halyl, bir bölek çörek iýeliň" -diýdi we ýylgyrdy. ", Ok, ýegenim üçin goşgy ýazmaly, özümi has gowy duýsam ýazaryn" -diýdi. Goşgyny ýazdy-da, derrew sumkasyna saldy. Soň bolsa: "Mugallym, saňa gaharym gelýär" -diýdi. Mugallym Emin munuň sebäbini soranlarynda, "Näme üçin Ali Karimiň goşgularyna aýdym ýazmaýarsyňyz?" -Diýdi. Emin Sabitoglu elini taşlady we bir bölek çörek kesdi we "Bu çöregi 5-6 gezek synap gördüm, ýöne edip bilmedim" diýip ant içdi. Munuň sebäbini "aýdym ýazanymyzda, saklanarys we ýazýarys, goşgydaky käbir sözleri üýtgedýäris, goşýarys ýa-da aýyrýarys. 5-6 gezek synap gördüm, ýöne netije bermedi. Ali Karimiň goşgusyndan diňe bir söz, bir aýat, bir nokat aýyrmasaňyz, goşgy ejiz bolup ölýär, ýöne ýene synanyşaryn" diýip söz berdi. Mugallym Emin, şeýle hem Halyl Raza 70 ýaşyny bellemek teklibini ýatlatdy. Spaceer, wagt we ssenariýa işini nädip etmelidigini soraýandygyny aýtdy. Köpçüligiň oýanýan wagtydy, 20-nji ýanwarda bolan waka eýýäm bolupdy. Halyl Rza hem Lefortowa türmesinden gaýdyp geldi. Ol: "Ilki Ali Karimi belläň, halasa, öz ýubileýime rugsat bererin" diýip jogap berdi. Söhbetdeşligiň gidişinde Halil Rza Ulutürkiň özi muny eşidýär. Ali Karimiň, Halyl Reza Ulutürkiň özüne ýokary baha berýän zehinli şahyrdygyny aňladýar. Wroteazan goşgusyny görkezmän özi bilen alyp gitdi. Onuň haýsy goşgy ýazandygyny bilmedim, ýöne gyzyklandym. Mehtimal, meni daýyma meňzetdi. Birneme meňzeşlik bar "Ali Karim poeziýany özüne tabyn eden şahyrdy" Ali Karimiň "Ilkinji ýygnak" atly goşgusy bar. Okyjy ony goşgy ýaly okaýar. Maşgala agzasy hökmünde ejemizden we gelnejemizden (Elza hanym) goşgy hakda käbir ýatlamalary bilýäris. Bu Ali Karim bilen Elza Hanumyň ilkinji duşuşygynyň senesi bilen baglanyşykly. Elza hanym Bakuwyň Lermontow köçesinde ýaşaýardy we 10-njy synpda okaýardy. Ol we klasdaşy (gyzyň dogany Ali Karim bilen dostdy) sapakdan öýe gaýdyp gelenlerinde tötänleýin biri-birini görýärler. Soň bolsa şahyr köplenç şol köçä baryp görýärdi. Elza Hanum Ali Karime gelip, köçämizde durmaly däldigi barada habar iberýär. Ali Karim gülkünç jogabyny sypdyrmady: "Seniň üçin däl, Lermontowy gaty gowy görýändigim üçin şol köçede durýaryn, şonuň üçinem baryp görýärin" Elbetde bu degişme boldy. Şonuň üçin Ali Karim şol köçä gidýärdi (gülýär). Goşgyda ilkinji duşuşygyň haçan we nirede geçirilendigi ýazylmasa-da, "Kenarýaka ýaýradylan sözler" beýanyndan duşuşygyň bulvarda bolandygyny bilýärsiňiz. "Şatlykdan kesilen ak köýnek" ýazmak bilen, eşiklerini, üstesine-de, şol eşikleriň taýýarlanyşyny, ýagny şatlykdan kesmegini suratlandyrýar we "Elleriňiz dynç almaga ýer tapmady" aýatynda elini kepderi hökmünde suratlandyrýar. "Sözleriňiz döwüldi, birin-birin döküldi" setirinde boýnundaky monjugy görkezýär. Gözleriň gizlin söhbetdeşligini we dilleriň ýalňyş gürleşmegini aýatlara şeýle tertipleşdirýär welin, bu goşgyny duýgulardan we täsin beýanyndan doly okamak mümkin bolmaz. Bir söz bilen aýdylanda, ilkinji ýygnak köne däl, wagt geçse-de, her täze ýygnak bilen ýaşaýar Soň bolsa gözleriň syrly söhbetdeşligi: Soň bolsa dilleriň süýji ýalany: hepdeler, ýyllar geçýär Emma şol ilkinji ýygnak henizem dowam edýär köne däl wagtynda ýanýar Her täze ýygnak bilen ýaşaýar Goşgy çap edilende tankytçylar "Gözüň bulaşyklygy" setirindäki "garaňkylyk" sözüne gaty geň galdylar we bulaşdylar. Goşgydaky bu sözüň manysyny soraýarlar. Dusk - gije bilen gündiziň duşuşýan pursady. Şahyr bu söz bilen gyzyň ilkinji duşuşygyň täsirleri bilen bulaşandygyny görkezýär. Näbellilik iň gowy aňlatma. Şahyr sözüň filosofiki kölegelerini ortada goýdy. Tankytçylar bu sözüň manysyny şu ýerde gözleýärlermi? Ali Karim poeziýany özüne tabyn eden şahyrdy (gülýär) Altaý Mämmedow "Ali Karim men bilýärdim" atly kitabynda Ali Karimiň ölüm telegrammasyny Mirza Ibrahimowdan alandygyny we irden Bakuda gowşurandygyny aýdýar. Ali Karimiň Fakri seýilgähinde jaýlanmagyna rugsat berilmeýär ("A", "B" ýa-da "V" bölümlerinde), şonuň üçin jaýlanyş günortana çenli ortada galýar. Ali Karimiň "görkezijileri" Fakhri seýilgähiniň "Mendeleýew stoluna" asla gabat gelenok. Hatda awtor özünden iki inedördül metr adatdan daşary jaýlamak üçin näme üçin uly mesele bolandygyny soraýar. Aslynda bu problemalary adamlary "deňlik" ady bilen deňleşdirmeýänler döredipdi. Şu pursatda adalatsyzlygy gören kakaňyzyň sesi gaty we birneme ajy eşidilýär Erkekler, goýunlarymyzy alyp, ony watanynda rahat jaýlalyň! .. Dogrymy? Umuman, şahyryň 38 ýaşynda ölümine näme sebäp boldy? Garaşylýarmy? Öljekdigini öňünden görüpdi. Hiç kime, hatda maşgalasyna-da aýtmady. Bu ýatlamalarda. Elsa hanum, agşam Ali Karimiň gulagynyň agyrýandygyny we hassahana äkidýändiklerini aýdýar. Lukmanlar hassahanada bir gije galmaly diýýärler. Şonuň üçinem aýaly çagalaryny görmäge gaýdyp gelýär. Againene hassahana gaýdyp gelýär. Biraz garaşandan soň, lukmanlaryň girip, birin-birin palata gaýdyp barýandyklaryny synlaýar Oňa soňky lukmançylyk kömegini berýärler diýmäň. Otagda diňe bir şepagat uýasy bardy. Az salymdan Ali Karimiň ölümi baradaky habary hem berýär. Şol gynançly gün 1969-njy ýylyň 29-njy iýunydy. Şepagat uýasy oňa: "Gözüni ýumýarsyňmy ýa-da men?" Ölümi maşgalasy we dostlary üçin duýdansyz bolsa-da, "Will" goşgusynda "Öljekdigime ynanýardym" "Hiç kime aýtmadym" bu sözleri (sesler - redaktirlemek) bilen aýdýar Lukman üçin ýer barmy? hassanyň keşbine girdi dostlarynyň biriniň gulagynda - Soň lukman, Salam! Ölüm nireden geldi - bu köne giýena Ol meniň näçeräk etmelidigimi görenokmy? "Ony näbelli ýerde jaýlasaň, men Ali Karimi ýakyp, Goýçaýda jaýlaryn" Aslynda şahyr ölüm hakda köp goşgy ýazypdyr. Size geň bir hakykaty aýdaýyn. Ali Karimiň "Warddaky ölüm" goşgusynda gök saçly bir ýaş aýalyň şahyryň syrkawlap ýatan goňşy palatada-da syrkaw ýatandygy beýan edilýär. Ol palatada öldi we etrabyň Potu obasynyň gonamçylygynda jaýlandy. Bu gabyr, Ali Karimiň kakasy Paşanyň guburynyň gapdalyndadyr. Birnäçe ýyl ozal atamyň mazaryna zyýarat edenimde, ejem şol aýalyň ölen senesi barada bu maglumatlary meniň bilen paýlaşdy. Kakamyň keseli bagryň sirrozydy, ýöne onuň ölümi barada syrly maglumatlar hem bar. Öldürenler bar. Belki, ruhy taýdan aýdýarlar. Hakykat bize düýbünden düşnükli däl, ýöne onuň keseli bardy. Aboveokardaky goşgusynda öljekdigini bilýändigini ýazýar. Şeýle-de bolsa, döredijiligine päsgel berýänler we ony halamaýanlar bar. Bu şahyryň ahlak taýdan erbet täsir eden bolsa gerek. Kakamyň ölüm habaryny eşidip, Goýçaýy Bakuda ýeke goýdy. Ol gelende, jaýlanyşyň eýýäm jaýa getirilendigini we suratkeş Habil Aliýewiň kellesinde "Zaminkhara" klassifikasiýasyny ýerine ýetirýändigini görýär. Goşgusynda çagalarynyň (üç ogly bar) tabytyň ýanynda rugsat berilmeli däldigini aýdýar. Mundan başga-da, mazaryna kagyz we ruçkalaryň goýulmagyny, hatda aýdymlaryň ýaňlanmagyny we dostlarynyň goşgy okamagyny haýyş edýär. Şonuň üçin Habil Aliýew şahyryň soňky islegini amala aşyrýar. Rasul Reza ony Hormat seýilgähinde jaýlamak üçin birnäçe gezek synanyşsa-da, ylalaşyk ýokdy. Munuň sebäbi partiýa we kommunizm bilen baglanyşykly poeziýanyň ýoklugy. Umuman aýdanyňda, mugallym Altaý öz kitabynda şeýle ýazypdyr: "Ali Karim ne halk ýazyjysy, ne-de hormatly sungat işgäri, ne-de döwlet baýragynyň eýesi, ne-de Komsomol, ne buýrugy, ne medaly, ne-de etrap sowetiniň wekili, üstesine-de, ol" partiýaly däl ". Şonuň üçin meniň kakamyň Al-a gitmegine rugsat berilmeýändigini görmek üçin rugsat berilmeýär. Goýçaý, polisiýa işgäriniň (milisiýanyň) maýor bilen ýüzbe-ýüz bolandygyny gördi we Bakuwyň käbir uzak gonamçylygynda mazar gazylandygyny we Ali Karimiň şol ýerde jaýlanmagyny isledi. duzaga düşer. Näbelli, uzak gonamçylykda mazar bolar. Kakam şeýle hem: "Men ýetim bolup ulaldym (ejesi belli bir sebäplere görä ýitirim bolany üçin ony Khadija atly bir aýal saklaýar). Eger ony näbelli ýerde jaýlasaň, men Ali Karimi alyp çykaryn. Higherokary edara habar ber, hökman ony alyp, Goýçaýda jaýlaryn." Kakam hatda sary awtobusa münüp, sürüjini ynandyrdy. Muny görüp, bir gapdala gitdiler we öňki milisiýa işgäri Rasul Reza bilen gürleşdiler we ýitirim boldular. Megerem, ýokary edara habar berdiler we Goýçaýda jaýlanmagy razy etdiler "Manysyny bilmesemem, şol daşlar gabyrda on ýyl galypdy" Soň jaýlanyş çäresini alyp, sebite gitdik. Ilki öýümize getirdiler. Şol döwürde köne jaýymyz bardy we garyplykda ýaşaýardyk. Bu surat jaýlanyş suratydyr (görkezýär). Çagalygymda jynazada Rasul Rzany, Bagtyýar Vahabzadeni, aktýor Yususif Waliýewi we Tofig Baýramy gördüm. Şeýle hem surata düşdüler. Bagtyýar Vahabzade hatda kakamyň jaýlanyşyna pul berdi. Jynazadan soň Şekä gaýdyp geldi. Indiki ýedi dabara ýene gatnaşdy. Men daýymyň jaýlanyşyna-da gatnaşdym. Mazar gazyp, häzirki Ali Karim seýilgähinde jaýladyk. Öň boş, çöl ýaly ýerdi. Çagalygymda sosna agajyny kesmäge gidenimde tötänleýin ýitirim boldum. Men oturdym we agladym. Ejem we goňşymyz Hokumanyň ejesini gözläp, meni tapdylar. Kismata serediň, Ali Karim şol ýerde jaýlandy. Nowadyma düşýär. Olaryň arasynda gülgüne depder, açyk ýaşyl ruçka, hatda suw çüýşesi hem bardy. Ony depderiň ortasyna goýdular, sebäbi şol döwürde syýa bilen ýazylypdy. Ikisini-de mazaryna saldylar we Onuň islegine eýerdiler. Soňra jaýlanyş çäresine gatnaşan şahyrlar häzirki Goýçaý derýasynyň kanalyndan daş getirip, mazara ýerleşdirdiler. Takyk manysyny bilmesemem, şol daşlar gabyrda on ýyl galypdy. Baş daşy Hungütlü obasyndan getirilen tut agajyndan ýasaldy. Üsti hem nagyşlanypdyr. Soňra gabyryň töwereginde alýumin zynjyr guruldy. Şeýle-de bolsa, şol wagt Goýçaý etrap partiýasynyň komiteti (birinji sekretar Anwar Alakbarow - red.) Ali Karimiň jaýlanmagyna razy bolmady. Gije suwy açyp, mazaryny 1-2 aýlap suwda goýdular 1972-nji ýylda Rasul Rezanyň tagallasy bilen Ali Karimiň jaýlanan ýerine Ministrler Kabinetiniň pikirine görä "Ali Karim Park" ady berildi. Şondan soň seýilgäh müdiriniň, bagban, medeni işgärleriň we işçileriň işgärler stoly açyldy. Balamirza atly bir bagban bardy. Uly işler edýärdi. Medeni seýilgäh hökmünde işleýärdi. Bu ýer satmak isleýändiklerini eşitdik. Men ol adamlaryň adyny tutjak däl. Hatda mazaryň töwereginde iki metrlik diwar gurup, gapy goýdular. Soňra öýümize kimdir birini iberdiler, maşgala rugsat berse, mugallym (belki-de, ýerine ýetiriji ýolbaşçynyň 0 redaktory diýmekdir) Ali Karimiň mazaryny Şahidler Alleýasynyň (Garabag şehitleriniň seýilgähde jaýlanan ýeri) göçürmelidigini aýdýar. Maksady başga ýalydy "Ali Karim agzalanda, olara diňe bir seýilgähi däl, eýsem döredijiligini hem habar beriň" Ol ýerde üç sany mazar bar. Ali Karim, Ali Samadli, Iskander Koşgun. Üçüsi seýilgähiň aýry tarapynda. Görnüşinden, bu seýilgähiň medeni bölegine, ýagny güýmenje we konsert programmalarynyň gurnalan ýerine gabat gelmedi. Biz razy däldik. Iskander Koşgun ölüp barýarka-da, aýal dogany gelip, ejemden Ali Karimiň ýanynda jaýlanmagyny haýyş etdi. Olar çagalyk we ýaşlyk dostlary we goňşularydy. Ol aradan çykanda, ejemi ýerine ýetiriji häkimiýete çagyrdylar we ýene rugsat aldylar. Medeniýetden dini geňeşe çenli ähli sebit komitetleri gatnaşdy Ali Samadli aradan çykanda, menden ejemiň diri däldigi üçin ony Ali Karimiň ýanynda jaýlamaga rugsat soradylar. Şeýle hem ol ýerli, kärdeş we şahyryň dostydy. Biri sagda, beýlekisi çepde. Käbir adamlar hatda näme üçin baş daşynyň tersdiginden zeýrenýärler? Aslynda şahyrlary jaýlamakda dini däp-dessurlar berjaý edilipdi. Seýilgähiň girelgesinde diňe ýadygärlikler ýerleşdirildi. Hatda seýilgähiň içinden bir ýol gurmagy teklip etdiler, ýöne netije bermedi. Ali Karim seýilgäh bilen sebite gözellik hem getirdi. Tomusda seýilgäh diňe bir Goýçaýyň ýaşaýjylary üçin däl, eýsem töwerekdäki sebitleriň ýaşaýjylary üçinem dynç alyş ýeridir. Gözlegçi Jala Jafarli dostlary bilen duşuşanda-da bir gezek Goýçaý etrap häkimliginiň ýerine baryp, şahyryň eseri üçin seýilgähde elektron tagtasynyň ýasalmagyny haýyş etdi. Şol stolda şahyryň meşhur goşgularynyň sanawy bolan aktýorlar tarapyndan ýerine ýetiriler. Bilmeýänler üçin maglumat. Ali Karim agzalanda, bu diňe bir seýilgäh däl, eýsem döredijiligi hem. Ol sebitde iki gün galdy. Bagyşlaň, teklip emma bu peýdaly teklip ýerine ýetirilmedi Şahyryň ömrüniň soňky pursatlarynda baryp gördüňizmi? Umuman, jenap Wagif, daýyňyz Ali Karimi soňky gezek nädip ýada salýarsyňyz? Kakamyň maňa (Waqif) we uly gyz doganym (Khuraman) dakandygyny belläsim gelýär. Men ýedi ýaşymdadym. Sickarawsyz bolanymda, ejem ikimiz gitdik. Wagif köçesiniň 30-njy jaýynda. Biz öň gitdik. Çagalaryň arasynda Orhan iň körpe, ýöne Azer menden dört ýaş, Paşa bolsa iki ýaş ulydy. Olaryň howlusynda hokkeý oýnadyk. Bu oýun şol döwürde meşhur bolupdyr. Biz bu guraly ýasaýardyk. Hatda oýun gurallary bilen oýnadym, soň bolsa sebite getirdim. Olaryň öýi eňňitdedi. Birinji gatda ýaşaýardylar. Içeri girensoň, uzyn koridor bardy. Zaldan basgançaklar bilen aşak düşdüň. Iň soňkusy ýatylýan otagdy. Jaýa girenimde, sag tarapda daýymyň okuwy bardy. Üç ýarym inedördül töweregi üç ýarym inedördül otagdy. Howlynyň öňündäki gapy we penjire boşdy. Diwarlar kitaplardan dolydy. Ol köp okady. Öýüne girende, ejem ilkinji okuwa girdi we onuň bilen duşuşdy. Ol goňur pijama geýipdi. Ol hem meniň ýüzümi ogşady. Birnäçe gün olar bilen bile bolanymyzdan soň, gaýdyp geldik. Ejem ýokary bilim almak üçin ýüz tutýardy ýa-da leksiýa okaýardy. .Adyma düşenok Ol köplenç tomusda bize gelýärdi. Bir gezek şahyr Fikret Goka bilen geldi. Olar Agdaşada barýardylar. Biziň howlymyzda bir alça agajy bardy. Aşagyndaky stolda oturandan soň, bizi bäş-on minutlap gördüler we gitdiler Higherokarky häkimiýetlerde meşhur däldi, ony tanamak islemediler, ýöne adamlar ony gowy görýärdiler Ol ýerde garyndaşlarymyz bar. Şol döwürde esasy ulag otlydy. Maşynlar gaty azdy. Käwagt käbir şahyrlarda Ali Karimiň ilat arasynda meşhur däldigi aýdylýar. Munuň tersine, ýokary ýolbaşçylarda meşhur däldi, ony tanamak islemediler, ýöne adamlar ony gowy görýärdiler. "Iki söýgi" we "Enäniň bergisini yzyna gaýtar" goşgusy eýýäm bellik edipdi (gülýär) Bir gezek Ali Karim Fikret Goja bilen Agdaş şäherine gidýär. Ujar etrabynyň garyndaşlary bu geliş hakda öwrenýärler. Öňünden ýygnanyp, otlynyň gelmegine garaşýarlar. Daş-töweregindäki adamlar muny bilip, olara goşulýarlar. Otly Lek duralgasynda saklanýar. Ali Karim olar bilen duşuşandan soň Agdaş şäherine gidýär. Kakamyň Fikret Goka bilen düşüren suraty şol syýahatdan ýatda galýar Bu waka boldy. Mawy gözli adamlar muny bilýärler. Ali Karim we Rasul Rza bir gezek Goýçaýda okyjylaryň ýygnagyna gelip, goşgy okaýardylar. Ali Karim ýekeje goşgy okady, ýöne zal märekeden aýryldy. Şahyryň ömründe eserini halaýan köp söýgüli we okyjy bardy. Şol wagt Musa ubakup Goýçaýda-da okaýardy. Hatda halkyň Ali Karime bolan söýgüsine şaýat boldy. "Elbetde ýazaryn" -diýip, özüne söz berdi. Şol duşuşykdan soňam köp goşgy ýazýar. Ilkibaşda çynlakaý çemeleşmeseler-de, soň Musa ubakubyň gowy goşgy ýazýandygyna şaýat boldular Ali Karimiň goşgy ýazmagynda oňa täsir edipdir. Muny Ali Samadliniň kiçi dogany, daýysy Muhammetali aýtdy. Ali Karime gaty ýakyndy Atam ölenden soň, bu ýerdäki jaý satylýar. Ali Karim aýal doganyny we ejesini alyp, Bakuda göçdi. Olar ol ýerde biraz galýarlar. Ejem öýlenip, ýene sebite göçdi. Ejem hem gaýdyp gelip, onuň bilen etrapda ýaşaýar. Uly ogly Paşa ANAS golýazmalar institutynyň müdiri wezipesine geldi. Bäş-alty daşary ýurt dilini bilýärdi. Professor çenli ylmy derejesi bardy. Ikinji ogly Azer matematika bilen meşgullanýar. Hatda dünýäniň uniwersitetlerinde okadylýan "Karimowyň teoremasyny" oýlap tapdy. Japanaponiýa we Türkiýe ony çagyrdy. Türkiýäni saýlap, Ankarada okady. Awgust aýynda bize baryp görerler. Men oňa sabyrsyzlyk bilen garaşýaryn. Kiçijik ogly Orhan hem Ukrainada ykdysadyýet boýunça ýokary bilim aldy. Ylym we bilim ministrliginde ýokary wezipede işledi. Olaryň ikisi öldi. Diňe Paşa azajyk çeper döredijilik etdi, ýöne Ali Karim ýeke özi. Diňe raýatlar däl, şahyrlaram ony but hökmünde saýlaýarlar. Mysal üçin, Ramiz Röwşan muny boýun aldy. Ramiz Röwşan hem gowy şahyr, durmuş hakda ýazýar. Bagtiýar Wahabzade: "Ylham duýmasam, Ali Karimi okaýaryn" diýýärdi Ali Karimiň ýatlamalaryny nädip toplap, eserlerini we goşgularyny çuňňur öwrenip başladyňyz? Jenap Wagif, inisiatiwa siziňki boldumy? Ali Karim bilen ilkinji gezek ejemiň üsti bilen tanyşdym. 9-10 ýaşymdadym, ejem şahyryň kitabyny açdy we bu goşgyny okamak üçin öňümde goýdy. Bu "Enäniň bergisini üz" goşgusydy. Goşgyny halasa-da, tejribesizlik sebäpli manysyna doly düşünmedim. "Şol gyza" goşgusyny okadym, hiç zada düşünmedim. Oňa çenli mekdepde köplenç "Wagif Ali Karimiň ýegeni" diýip ýüzlenýärdiler. hödürlediler. Men onuň jynazasyna daýym bolup gatnaşdym, ýöne şahyr hökmünde onuň güýjüne düşünmedim. Wagtyň geçmegi bilen ejem maňa Ali Karimiň çagalygy, ýetginjeklik, ýaşlyk, şahsyýet, goşgularynyň güýji we ilkinji söýgüsi hakda gürrüň berdi. Ulalanymda olary siňdirdim, gözledim we analiz etdim we şahyryň beýikligine we zehinine düşündim. Wagtyň geçmegi bilen Ali Karim ýüregimi okady we ýazdy diýip pikir etdim. Goşgularyny okanymda gynanýaryn. Şol näzik, näzik, arassa duýgular şol döwür bilen gitdi. Iň halanýan goşgularym "Şol gyza", "Iki söýgi", "Enäniň bergisini yzyna gaýtarmak", "Yzyna", "Daş". Şol goşgularda şahyryň özi bar, duýgusy bar, jaňy bar. Iki elýaglygyny, çagalykdaky dogasyny we suratlaryny saklaýaryn. Şeýle hem, hytaýda ýasalan polotensalary ejeme ýuwmaga berdi. Biz muny ýatdan çykardyk. Käte ys alyp bilýärin. Ejemize ýazan şahsy hatlary hem bar we olar häzirem saklanýar. Ejem bilen kakam täze maşgala guranda, Ujarda 17 gün ýaşadylar. Hatynda mamamy Bakuda alyp, Ujardan gaýdyp gelendigini ýazýar. Mundan başga-da, degişme bilen hat ýazyp: "Ujar gaty yssy, Arifa seni Goýça alyp git" diý. Ol kakamy "doganym Arif" diýip atlandyrýardy "Men ýönekeý adam" Şahyr ölenden soň Bakuwdan sebite köp şahyr we ýazyjy geldi. Bir gezek Anar Rza, Fikret Goka, Fikret Sadig, Gabil, Nisa Gasimowa, medeni işgärler geldi. Uly çäre geçirildi. Ol ýerde jenap Gabil gyzykly söhbetdeşlik geçirdi. Hindistanda ajaýyp poeziýa ybadathanasynyň bardygyny aýtdy. Içinde bir dyrnak diwara sürüldi. Kim poeziýasyny güýçli hasaplasa ybadathana girýär. Dyrnakdan asylan goşgyny okaýar. Wy consciencedanyna görä, obýektiw bolsa we goşgusyny güýçli hasaplasa, öz goşgusyny asylan goşgynyň üstünde asýar. Özüni ejiz hasaplaýan bolsa, ol ýerden çykýar. Hatda "Ali Karimiň" Gaýtar enäniň bergisi "goşgusyny şol dyrnaga assaň, şol goşgudan has güýçli goşgy tapyp bilmersiň" -diýdi. Ali Karimiň döredijiliginde aýratyn çemeleşme we dogabitdi many bar. Bir gezek ondan terjimehalyny soraýarlar. Oturyp, awtobiografiýa ýazmagyň ýerine "Men ýönekeý adam Enougheterlik däl, ýöne bu dünýä "çuňňur duýgularyny we başdan geçirmelerini, köpleriň üns bermeýän pursatlaryny ýazýar we ahyrynda özüni bagtly adaty adam hasaplaýar. Menem: "Daýza, Hudaý bilen ant içseň, sen gaty üýtgeşik adamsyň" diýýärin. Fuzulä ýazan goşgusynda "Garry bolmak üçin dünýä seni garry etdi" ýa-da Nasimä bagyşlanan goşgusynda "Ölüm şemalynyň iň ýokary nokady" sözleri adaty pikiriň önümi däl! (gülýär - red.) Tut agajyny görenlerinde agladylar we agajy gujakladylar we Ali Karim bilen günlerini ýada saldylar " Bu togsan ýyllardy. Eýran bilen serhet açyldy. Birnäçe ýyllap birek-biregi küýseýän garyndaşlar ahyrsoňy birleşdiler. Goýçaýyň bir köçesinde ýaşaýan we Ali Karimiň garyndaşlary bolan Haýdar we Jahangir doganlar hem 1949-njy ýylda ene-atalary bilen lukman görmek üçin Eýrana gidipdirler. Yzyna gaýdyp gelenlerinde serhetde rus goşunynyň ýokdugyny görýärler. Yza çekilendikleri sebäpli serhetler ýapyk. Parsabad şäherine kömeksiz gidýärler. Üç ýyldan soň kimdir biri Arazdan gizlin geçjekdigini wada berdi, ýöne bu synanyşyk şowsuz boldy. Olar ol ýerde kömeksiz ýaşaýarlar. Bir gün Töwrizde bir lukmany görmäge baranymda, lukmanlaryň (är-aýal) Bakuwdandygyny bildim. Bakuwda ýylda bir ýa-da iki gezek gelýärdiler. Şeýle hem, garyndaşlarymyzyň gök gözli bolandygyny bilip begendiler Alierli Ali Karim biziň goňşymyz diýdiler. Ali Karim adyny eşidenlerinde, ikisi hem bagtly we seresap boldular. Emma hatlaryny Ali Karime gowşurmagy haýyş etdiler. Garyndaşlary sowatsyz bolansoň, lukmanlar garyndaşlarynyň adyndan pars dilinde hat ýazýarlar. Alty aýdan gaýdyp gelenlerinde, Ali Karime berýärler. Şol wagt hem kyn boldy. Gözegçilik, gözegçilik bardy. Ali Karim öňüni alyş çäresi hökmünde ejeme hat iberip, şeýle ýazypdyr: "Uýam, daýzamyzyň çagalary Eýranda tapyldy. Olar hat iberdiler. Haty terjime ediň we jogap ýazyň. Ejem şol wagt 8-nji çagalar bagynda menejer bolup işleýärdi. Her gün Ali Karimiň ýaşaýan öýüni geçip, ejemiň derýasynyň töweregindäki bir aýaly bardy. Ejem ene dilinde gürledi. Ol hem pars dilinde gürledi. Şondan bäri hiç bir hat gelmedi. Olar Hungütlü obasyna ilki bilen daýzamyň öýüne eltmegi haýyş etdiler, ýöne howluda tut agajyny gördüm. Agajy agladylar we gujakladylar we Ali Karim bilen geçiren günlerini ýada saldylar: "Bu tut agajyndan ençeme gezek atdyk. Swalňyşýandygymyz üçin biri-birimize gaharlandyk" we şol näzik ýatlamalary ýada saldyk "Alynyň ýady möhüri çözdi" Sowet hökümeti ýykyldy. Elipbiý kiril dilinden latyn diline üýtgedi. Ofisdäki möhürleri çalyşmalydy. Asif mugallymy Maarifiň müdiri. Möhürleri Bakuda alyp gidenem bolsa, üýtgemeýär. Ejem muny bilip, Bakuda gidip, resminamalaryň möhürini çalşaryn diýdi. Ol: ", ok, edip bilmedik bolsam, muny nädip ederdiň?" Ol tutanýerlilik bilen on bir bagyň möhürini satyn aldy we Bakuda gitdi. Allanyň adyny agzap, neşirýatyň içine gir. Kabul edişlikde garaşyp otyrkam, gojanyň maňa üns bilen seredýändigini gördüm. Ol gelip, sorady: "Bagyşlaň, siz Aminanyň aýal dogany, Ali Karimiň aýal dogany dälmi?" soragyny berýär. Tassyklandy. Nabi Hazriniň toýuny ýada salýarmy diýip sorady. Ali Karim bilen gatnaşdyňyzmy? Nabi Hazriniň toýy üç otagly jaýda-da geçirildi. Bir gödek çaga stoluň üstünde aýlanyp ýördi. Aly degmeýär diýýärdi, bu oturylyşygyň gözelligi. Ejem ýadyna düşýär. Özüni tanadýar. Şol adam, şol toýa gatnaşandygyny we ejemden näme üçin bu ýere gelmändigini soraýar. Ejem maňa markalary görkezende, olary satyn alýar we bir sagadyň içinde çözýär. Günüň ikinji ýarymynda ejem möhürleri alyp, etraba gaýdyp gelýär. Geň galandyklaryna garamazdan, ejem: "Alynyň ýady möhüri çözdi" diýdi. Elbetde, Ali Karimiň hatyrasyna hormat goýup, aýal doganynyň işini haýal etmän çözdüler. Hudaý ýalkasyn! Jenap Wagif hatynda daýyňyzyň ejeňize: "Khadija eje bilen salamlaşyň" diýip ýazýar. Hadijanyň ejesi kim? Atam söwdagärdi we ony söweşe çagyrdylar. Ejem hem täze doglan çagasy, ýagny kakam bilen ýeke galdy. Goňşular mamamy ýalňyz aýal hökmünde kömek edip, kakamy alyp, oňa seretdiler. Kakamyň daýysy Mahaçkala şäheriniň birinji sekretarydy. Şeýle hem agyr söweş dowam edýär. Ol aýal doganynyň adamsynyň uruşýandygyny we aýal doganynyň çaga bilen ýeke galandygyny habar alýar. Maşyn bilen gitmek, aýal doganynyň meselesini çözmek we gysga wagtda gaýdyp gelmek üçin oňa rugsat berýärler Goýça baryp, uýasyny tapýar. Geliň, çagany alyň diýýär. Çaga gapdalynda ýaşaýar. Ejem goňşusynyň öýüne gidýär, gözleýär, ýöne tapmaýar. Goňşusy beýleki goňşusynyň çagany alandygyny aýdýar. Ol çagany gözläp başlaýar. Agasy ýeterlik wagtyň ýokdugyna gaharlanýar. Çaga goňşusynyň öýünde galyp, aýal doganyny zor bilen alyp, Salyana we garyndaşlaryna äkidýär. Salyanda birnäçe wagt geçensoň, ejem Seýid ilçisine aşyk boldy, oňa öýlendi we Jelilaba göçdi. Khadija atly bir aýal ony alyp, kakamyň ýeke bolmazlygy üçin saklady. 2-nji mekdepde sapak berdi. Ol kakamyň ikinji ejesi. Gan pul almak üçin hatda ýaşyny ulaldýar. Onuň çagasy ýokdy. Şonuň üçin Ali Karim Hadijanyň ejesine salam berýärdi. Ol kakamy eýeledi, ene boldy. Atam söweşden gaýdyp geleninden soň, aýalynyň gaýtadan öýlenendigini bildi. Şeýle hem Dursun atly bir aýala öýlenýär. Ine, kakam öweý ejesiniň aladasynda ulalýar. Soň kakam ejeme öýlendi. 1975-nji ýyl. 6-njy synpda okaýardym. Gapy kakylýar. Bir garry aýal maňa seredip, adymy tutýar we kakamdan soraýar. Ejemiň ikinji maşgalasyndan bir ogly we bir gyzy bar. Ogly, ýagny öweý daýym jenap Mirdamat diş lukmany. Ol Mihailo bilen gaty meňzeýärdi. Bakuwda Ali Karimi tapyp, kakamy we salgymyzy alýar. Ejemize oglunyň tapylandygyny aýdýarlar. Şol garry aýal meniň mamam bolýar. Men ony öýe çagyrdym we çaý içdim. Bu geň duýgydy. Ejem-kakam işleýärdi. Men derrew ýangyç bekedine bardym we kakamyň ol ýerde işleýändigini gördüm. Men kakama hoş habary berdim: "Gözleriň açyk, kaka, ejeň geldi". Şatlykdan çaga bolan kakam howlukman taksi alyp, öýüne geldi. Şol taryhy pursaty, ene-çaganyň duşuşygyny synlamak gaty gorkunçdy. Her gezek ýadyma düşýär. Üç aý bolduk. Meadyma düşýär, maňa gyzyl köýnek we atyr satyn aldy. Soň bolsa olaryň ýanyna bardyk. Öweý daýzamyzy we daýymyzy gördük. Ejemiň dogany soň Ganja şäheriniň birinji sekretary boldy, şonuň üçinem ol ýerde ýaşady. Onuň diridigini eşitdik. Ony tapmak üçin kakam, mamam ikimiz ilki Ujara, soň bolsa Ganja gitdik. Ol binada ýaşaýardy. Onuň syrkawlandygyny görýäris. Ol aýal dogany bilen tanyşdy. Ejem kakama yşarat edip, daýza "şol çaga, men çagamy tapdym" diýdi. Agasy durup aglaýardy. Ol kakamy gujaklady we ötünç sorady: "Alladan ant içýärin, gijä galan bolsam, meni atardylar" diýip aglady. Uruş sebäpli kakam oňa düşünýärdi we bagyşlaýar. Hatda daýysy üçin iň gowy lukmany çagyryp, bejergi aldy. Biz onuň öýüni bilelikde satyn aldyk. Her aýyň ýekşenbesinde kakam daýysynyň ýanyna baryp, zerurlyklary bilen gyzyklandy we söwdalaşdy. Ol ölenden soňam jaýlanyş we jaýlanyş çärelerine gatnaşdy. Şeýdip, kakamyň nädogry ulalmagyny islemedik, öweý ejesiniň aladasynda ýaşamagyna sebäp boldy. Enäniň we çaganyň gynançly ýitgisini tapmak Ali Karim bilen baglanyşykly Biziň neslimiz Goýçaýyň we edebiýatymyzda Ali Karimiň bolmagy gowy zat! Şahyryň ýegeni Wagif Mehdiýewe gymmatly ýatlamalaryny biziň bilen paýlaşandygy üçin sag bolsun aýdýarys we kakasyna saglyk arzuw edýäris. Onuň bilen deň ýaşdaky şahyr Ali Karim, ýaşan bolsa 95 ýaşynda bolardy. Şahyryň kalbyna şol wagt gahary gelen aýaly Elza ýazan "Yza gaýdyp" goşgusy diýsek, gaýdyp bu älemi ýok edermi ?! Yzyňa, Aýy we Güni olaryň ýerine goý Lifeeke-täk görüş durmuşy Yzyňa, gözümiň çyrasy, ýüregimiň ody Yzyňa gaýdyp gel, bu älemi ätiýaçda goý