Russiýanyň Musulmanlary Birinji Jahan Urşundan öň göçmäge mejbur etmegi: 1878-1914-nji ýyllar aralygyndaky assimilýasiýa, ykdysady basyş we immigrasiýa syýasaty - Semih İpek - QHA - Krym habar gullugy

XVIII. XIX asyryň ikinji ýarymynda ruslaryň gol astyndaky ýerlerden başlanan migrasiýa hereketleriniň esasy sebäpleri, döwürleýin üýtgese-de, şol bir häsiýeti saklapdyr. Şol sebäpli 2008-nji we 2016-njy ýyllar aralygynda bolup geçen migrasiýalary öňki döwürlerde göçmegiň sebäplerine garaşsyz garamak mümkin däl. Osman-Rus söweşi, umuman, Russiýanyň agalyk meýdanyny giňeldýän we bar bolan sütem mehanizmlerini ýitileşdirýän öwrülişik boldy. Bu söweşden dessine migrasiýa tolkunlary artmagyny dowam etdirdi Ruslaryň basyp alan ýerlerinden Anadola göçmeginiň esasy sebäbi, döwletiň giňeltmek maksatlaryna laýyklykda alyp barýan yzygiderli sütem syýasaty. Bu syýasat, 1878-nji ýyldan öňki ýaly, indiki ýyllarda syýasy, ykdysady we medeni ugurlarda doly tizlik bilen dowam etdirildi. Basylyp alnan ýurtlarda Russiýa, Türk we Musulman jemgyýetleri; Olary Russifikasiýa, ýer konfiskasiýasy, garyplyk, sürgün, gyrgynçylyk we hristianlaşdyrmak ýaly dürli basyş gurallary arkaly göçmäge mejbur etdi ASSIMILASI ACA IŞLERI Russiýa öz ýurdunda ýaşaýan dürli halklary Pan-Slawizm, Çarizm we Prawoslaw dininiň kömegi bilen birleşdirmegi maksat edinýärdi. Bu maksada ýetmek üçin bilimi iň täsirli gurallaryň biri hökmünde ulandy. Patyşa administrasiýasyna berlen hasabatlar bu strategiýanyň aýdyň görkezijileridir. Mysal üçin, bilim ministri Tolstowyň çar II sapary. Aleksandr hatyna ýazan hatynda "rus däl halklara bilim bermek we olara bilim bermek we olara rus ruhuny ornaşdyrmak biziň döwletimiziň alyp barýan syýasaty taýdan diýseň möhüm" diýen sözler çardyň bu meselä berýän ähmiýetini aýdyň görkezýär Russiýa bu Russifikasiýa syýasatyny iki esasy merkeze jemledi: Mekdepler we metjitler. Sowet ensiklopediýasyndan Ethem Feýzi Gözaýdiniň aýdan sözlerine görä: "Çar hökümeti häzirki zaman mekdeplerinde tatar biliminiň mümkinçiligini bütinleý ýok edipdi. Bu ruhanylaryň halka täsirini artdyrdy we mekdep ýaşyndaky çagalaryň bilim almagyny bütinleý öz başlangyjy bilen galdyrdy. Şeýle-de bolsa, bu ruhanylaryň öwredýän zady Russiýanyň Bilim ministrliginiň maksady däldi. olary bir ýurtda birleşdiriň "-diýdi. "Gazanda ereýärdi." Russiýanyň bilim syýasatynyň esasyny, musulman çagalaryny rus mekdeplerinde okatmak we soňra bu adamlary täze Russiýa syýasatynda ulanmak arkaly ruslaşdyrmak pikiri döredi. Şol sebäpli käbir maşgalalar Russifikasiýa howpy sebäpli çagalaryny mekdebe iberip başlamadylar. Aslynda türk dilinde bilim berýän mekdepler hem köplenç ýapyldy. Şeýlelik bilen, türkler we musulmanlar iki ýol bilen galdylar: ýa rus mekdeplerine gitmek, assimilýasiýa etmek ýa-da nadan bolmak. Rus dilinde hökmany bolan ýagdaýlarda-da ene-atalar çagalaryny rus mekdeplerine ibermekden saklandylar, sebäbi rus ruhanylary bu mekdeplerde dini mugallym bolup işleýärdiler Metjitler Russiýanyň assimilýasiýa strategiýasynda-da möhüm nyşana öwrüldi. Musulmanlaryň arasynda birleşdiriji roly sebäpli yslamyň simwoliki ýerlerine garşy yzygiderli göreş alnyp barylýar. Aslynda Krymdaky metjitleriň sany 1805-nji ýylda 1556 bolsa-da, bu san 1914-nji ýylda 729-a çenli azaldy Bu meýilleşdirilen eriş çäreleriniň arasynda Nikolaý Ilminskiý aýratyn orny eýeleýär. Türk şiwelerinde we ylahyýetde işlän Kazan uniwersitetiniň professory Ilminskiý, Russiýa syýasatyny döretmekde administrasiýa ep-esli kömek etdi. Onuň sözlerine görä, döwletiň içinde rus däl elementleri ruslaşdyrmagyň iň täsirli usuly rus dilini we esasanam prawoslaw hristiançylygy öwretmekdi Elbetde, Krym we Kawkaz halky bu işleriň öňünde jogap bermedi we Russifikasiýa howpuna garşy durup başlady. Hususan-da, Krymda garşylygyň iň beýik binagäri Gaspirali Ysmaýyl Beý boldy. Bu assimilýasiýa synanyşyklary döwrüň metbugatynda-da öz beýanyny tapdy. Osman ilçihanasy "Nowosti" gazetinde çap edilen iki makalany terjime etdi we çar hökümetiniň musulmanlara garşy alyp barýan täze syýasaty barada merkeze habar berdi. Gazetiň 1883-nji ýylyň 6-njy sentýabrynda çap edilen sanynda musulmanlaryň döwlet işgärleriniň gatyşmagyndan nägileligi, mejbury siwilizasiýa tagallalarynyň şowsuzlygy we şeýle eziji usullaryň musulmanlary döwletden daşlaşdyrýandygy aç-açan tassyklanýar. Makalada şeýle hem musulmanlaryň hemişe öz watanynyň iň wepaly hyzmatkärleriniň hataryndadygy, imperatorlaryň hatda musulmanlardan ýörite gorag bölümlerini saýlandyklary hem aýdylýar. Bu wepalylygyň ýalňyş syýasatlar sebäpli ulanylandygy aýdylýar. 1883-nji ýylyň 10-njy sentýabryndaky gazetiň göçürmesinde tatar mekdeplerinde rus mugallymlaryndan talap etmek ýaly amallaryň musulmanlaryň aladalaryny artdyrýandygy we şeýle zulumly çäreleriň zyýandan zyýany köpdügi nygtalýar. Görşümiz ýaly, Russiýada ýaşaýan musulmanlara garşy dini sütem hatda döwrüň gazetlerinde-de aýdyň beýan edilýär. Şeýle zulum şertlerinde Krym we Kawkaz türkleri Osman topraklaryna göçmekde çözgüt tapdylar Ykdysady we jemgyýetçilik basyşy Musulmanlary Russiýadan göçmäge mejbur edýän başga bir möhüm faktor, ykdysady basyşlar. Patyşa re regimeimi ykdysady we medeni ugurda meýilleşdirilen garyplyk syýasatyny alyp bardy we bu adamlary gaty kyn ýagdaýa saldy. Musulman halky diňe bir dini azatlyklaryny gazanmak üçin däl, eýsem ykdysady taýdan gülläp ösmek umydy bilen göçüp geldi Russiýa basyp alan musulman ýurtlaryndaky esaslaryny konfiskasiýa etdi, ýüzlerçe müň musulmanlara degişli umumy ýa-da hususy ýerleriň bir bölegini konfiskasiýa etdi we käbirlerini çar aristokratiýasynyň eýeçiligine berdi. Krymdaky aristokratiýanyň şahsy eýeçiligine geçirilen ýerleriň köpüsi musulmanlaryň zor bilen alan ýerlerinden ybaratdy. Musulmanlar hasylly ýerlerini galp ýollar bilen alypdyrlar we önelgesiz ýerlere, adatça daglyk we oba ýerlerinde höküm edilipdir. Şeýle-de bolsa, bu ýerde-de olar ýeke galmadylar we rus immigrantlary we aristokratlar hemişe kynçylyk döredýärdi. Russiýanyň ýer ulgamy bütinleý adalatsyzlyga esaslandy. Mysal üçin, Gazaklara we Ruslara Kawkazda adam başyna 33 gektar ýer berlende, bu ýerde ýaşamaga mejbur bolan dag halkyna maşgalanyň iň erbet ýeri 7,5 gektar galypdy Bu tejribeleriň netijesinde 1890-njy ýylda Krymdan Türkiýä täze migrasiýa tolkuny başlandy we bu göç 1891-nji ýylda iň ýokary derejesine ýetdi. Öňki döwürlerden tapawutlylykda hökümet immigrasiýanyň öňüni almaga synanyşmady we immigrantlaryň sany 18-20 müň töweregi boldy. Bu ýagdaý musulman ilatynyň kem-kemden azalmagyna sebäp boldy. Aslynda, 1897-nji ýyldaky ilat ýazuwyna görä, Tawrida welaýatynda orslaryň sany 1 million 477 müň 790-a ýetdi, bu bolsa ilatyň 70 göterimini düzýär, tatarlaryň paýy bolsa 13 göterime çenli azaldy Russiýanyň ýerli halka edýän zulumynyň iň agyr başdan geçiren sebitlerinden biri Demirgazyk-Günbatar Kawkaz we esasanam Abhaziýa boldy. Bu güýçli basyşyň ilkinji sebäbi sebitiň hasylly we deňze açyk bolmagy, şonuň üçin strategiki we ykdysady taýdan özüne çekiji bolmagydy. Anotherene bir sebäbi, Osman imperiýasyny Çerkezler bilen Abhaziýalylaryň arasyndaky söweşde goldamagynyň jeza çäresi hökmünde ulanylmagydy Russiýa basyp alan her bir böleginde bu syýasaty durmuşa geçirmekde birneme ikirjiňlenmedi. Munuň iň aýdyň mysaly, Osman-Rus söweşiniň ahyrynda ýesir alnan Gündogar Anadolynyň demirgazyk bölegindäki Kars sebitinde bolýar. Uruşdan soň Ruslaryň gelip çykyşy bolan Molakanlar (meşhur Malakanlar diýlip atlandyrylýar) Yalınçaýyrda (Zührap), Karsyň Atçylar we Çalkawur obalarynda mesgen tutdy. Krymyň we Kawkazyň ähli sebitlerinde geçirilen tejribe bilen bir hatarda bu ýerdäki adamlar bölünýärler we bölünýärler. Çıldyr Sanjakdan Oltu we Ardahan, Kars; Ardanuç Batumi bilen baglanyşdy we Üç Sanjak sebiti "Oblast" ady bilen Kars we Batumi harby welaýatlaryna bölündi. Bu ýerleri ruslaşdyrmak üçin ähli usullar yzygiderli ulanylýar. 1886-njy ýylda geçirilen ilat ýazuwyna görä, basyp alyşdan dokuz ýyl soň, "Kars sebiti" sebitindäki 200 müňe golaý ilatyň diňe 93 müň 533-si musulmanlardy. 1892-nji ýyldaky ilat ýazuwynda ilatyň 53 göterimi we 1897-nji ýyldaky ilat ýazuwynda 51,1 göterimi musulmanlardy. Bu ykdysady basyşlar adamlary göçmäge mejbur etdi, gazanç etmek üçin ýeri ýa-da emlägi bolmadyk adamlar umytsyzlyk bilen Osman imperiýasyna ýüz tutdular Bu döwürde musulmanlaryň Russiýadan Anadola göçmegi diňe uruşlar sebäpli ýüze çykan ilatyň duýdansyz hereketi hökmünde görülmeli däldir. Bu göçler, Russiýanyň köp asyrlyk ekspensialist we birmeňzeş syýasatynyň gönüden-göni netijesidir. Assimilýasiýa, garyplyk we sütem mehanizmleri bilimden ykdysadyýete, dilden ýer syýasatyna çenli ähli ugurlarda yzygiderli ulanylýar, Krym we Kawkazdaky musulman jemgyýetlerini ýaşaýan ýerlerini terk etmäge mejbur etdi. Ruslaşdyrmak tagallalary başa barmady, ýöne bu proses millionlarça adamyň göçmegine we demografiki üýtgeşmä sebäp boldy. Bu döwürde başdan geçirilen göçler diňe bir Osman geografiýasynyň demografiki gurluşyny üýtgetmän, eýsem göçüp barýan jemgyýetleriň ýatlamalarynda çuňňur şikesleri hem galdyrdy