1958-nji ýylyň “Gara iýun” (II) Jenaýatçy kim? - Niyazi Kızylyürek

Kipr Türk tarapy zorluk hereketleriniň Türk habar býurosyna bomba atylandan soň başlandygyny boýun aldy, ýöne Kipr greklerinde günäkärledi. Kiprli grekleriň bu hadysalary "öjükdirendigi" öňe sürüldi Emma bu aýdylanlar dogry däldi. “Küşgürmek” grek tarapdan däldi. Aslynda, EOKA 1958-nji ýylyň 9-njy iýunynda çap edilen habarnamada Türk habar býurosyny bombalamaýandygyny, munuň galp habardygyny aýtdy we "Sabyr gutardyk, size duýduryş bereris" diýdi EOKA hakykaty aýdýardy. TMT söweşijileri bomba "öjükdiriji" maksat bilen zyňdylar. Aslynda kolonial dolandyryşyň pikiri bu ugurda boldy. Gubernator Foot Londona iberen ýüzlenmesinde: "Partlaýjy galyndylaryň ekspert seljermesi partlaýjynyň Kipr türk fanatikleriniň soňky döwürde ulanan bir görnüşidigini görkezdi. Şeýle partlaýjy enjam EOKA tarapyndan hiç haçan ulanylmady. Belli bolmasa-da, bomba Kipr türkleri tarapyndan Kipriň grek emlägine hüjüm etmek üçin bahana hökmünde ýarylandygy görünýär." Gubernator Fut 8-nji iýunda irden Londona iberen telegrammasynda "Türkleriň öňünden meýilleşdirilen meýilnamanyň çäginde ot ýakmagy we gozgalaňy amala aşyrandygyna şübhe ýok" diýdi we ýene bir möhüm meselä ünsi çekdi: "Bu gozgalaň, türkleriň öňki gozgalaňlaryndan tapawutlylykda, Kipr grekleriniň haýsydyr bir zorlukly hereketine garşy däl." Aslynda Kipr türk resmileri türkleriň bomba goýandygyny boýun aldylar. Mysal üçin, Rauf Denktaş "teddy oglanlar" diýip atlandyrýan ýaşlaryň ýolbaşçylar tarapyndan dolandyrylyp bilinmejekdigini öňe sürdi we türkleriň bomba iňlislere atandygyny aýtdy, ýöne muny aç-açan boýun almak islemedi Gubernator Aýak, türkleriň bomba gurandygyny subut etdi. Iň möhüm subutnama Rauf Denktaşyň Iňlis resmilerine aýdanlarydy Denktaş waka bolan gije Iňlislere türkleriň bomba goýandygyna ynanýandygyny aýtdy. Aslynda, gubernator Futyň 10-njy iýunda Londona iberen telegrammasynda Denktaşyň türkleriň bomba gurandygyny aýdandygy barada möhüm maglumatlar bar: "Wakanyň bolan ýerine gelen Denktaş, sebit komissaryna we polisiýa komissarynyň orunbasaryna soradyk. Sebäbi bu sebitde bomba partlaýandygyny aýtdy. bu "türk bombasy". (Bu, elbetde, türk bomba. ') Wakanyň bolan ýörite bölüminiň işgäri Denktaşyň:' Biz muny isledik. Grekler muny etmäge het edip bilmediler. Bu gezek gaty öte geçdik. Men muny saklap bilemok. ' Häkim öz ýüzlenmesinde Denktaş hakda beren maglumatlarynyň iň gizlin bolandygyny we bu maglumatlaryň ulanylmaly däldigini aýtdy we teklipli dilde şeýle dowam etdi: "Elbetde, Denktaşy nyşana almak islesek ýa-da islesek ýagdaý üýtgär." Biz ony nyşana aldyk. Türk jemgyýetiniň çäginde peýdaly rol oýnar diýip umyt edýänçäk, muny etmek islemeýärin. "Bu waka üçin türkleriň jogapkärdigini kabul etmek onuň janyna howp abandyryp biler" Häkim öz baha berişini jemläp, Angliýanyň Ankaradaky ilçisiniň ýokarda agzalan maglumatlary, Denktaşa degişli bölümlerden başga-da, türk resmileri bilen duşuşyklarynda ulanyp biljekdigini aýtdy we türkler Kipr greklerini günäkärlemegi dowam etdirse, hakykaty köpçülige açyp biljekdigini aýtdy Gubernator Fut, bu meseläni ara alyp maslahatlaşmak üçin 1958-nji ýylyň 8-nji iýunynda Türkiýäniň Kiprdäki baş konsuly bilen duşuşdy. Häkim, türkleriň bir waka döredjekdigi barada öňünden maglumat alandyklaryny we bu maglumatlary Kipriň türk we türk resmileri bilen paýlaşýandyklaryny aýtdy we 7-nji iýunda bolup geçen wakalaryň öňünden meýilleşdirilen çärelere şübhelenmeýändigini aýtdy Baş konsul bu mesele boýunça resmi pikirini aýdyp bilmejekdigini, diňe şahsy pikirini aýdyp biljekdigini aýtdy we Kipr türkleriniň beýle çäräni görmek islemejekdigini, şeýle etseler, grek sagçy ýa-da (grek ýa-da türk) kommunistleriniň edip biljekdigini aýtdy. Häkim öz pikirini öňe sürende, baş konsul sazyny üýtgetdi we "bomba goýmasyn, türkler ot ýakyp bilmez" diýip başlady. Bu barada Häkim Fut "bu ot däl-de, ýangyn" we şol bir wagtyň özünde dürli ýerlerde ot ýakmak, öňünden taýýarlanan meýilnamanyň iň aýdyň subutnamasydygyny we türkleriň başlandygyna ynanýandygyny aýtdy Baş konsul ejiz boldy. Ol "bu ýerdäki ýagdaý Kipr grek jemgyýetinden tapawutly, gözegçilikde saklaýan EOKA ýaly gurama ýok, şonuň üçin problema döredýänler haýsydyr bir häkimiýet bilen baglanyşykly däl" -diýdi. Ol öz wezipesiniň bir bölegi hökmünde resmi nägilelik tekstini çap etjekdigini aýtdy we häkimden özüni bagyşlamagyny isledi. Häkim: "Sen öz borjuňa görä garşy çykarsyň, borjuma görä gynanjymy bildirýärin" diýip, ýaňsyly jogap berdi Türk konsulynyň wakalary "kommunistlerde" günäkärlemek synanyşygy hökmany suratda 6-7-nji sentýabrda Türkiýede bolup geçen wakalary ýada salýar. Aslynda Kipr respublikasy döredilenden soň ada gelen Türkiýäniň ilçisi Emin Dirwana 7-nji iýunda "edil 6-7-nji sentýabr ýaly waka" boljakdygyny we 7-nji iýuny "Milli göreş güni" diýip yglan etmek isleýän Kipr türk ýolbaşçylaryna garşy berk garşylyk görkezjekdigini aýtdy Jemgyýet Geňeşiniň 1961-nji ýylda kabul eden karary bilen, ähli mekdeplere 7-nji iýuny "Milli göreş güni" hökmünde bellemek üçin türk baýdagyny galdyrmak buýruk berlende, Dyrwana derrew çäre görer we kararyň ýatyrylmagyny talap eder. Bu ýeterlik bolmaz, haýbat atar: "Bu karary ýatyrmasaňyz, Türkiýe Respublikasynyň her ýyl Türk jemgyýetçilik geňeşine berýän 100 müň KL kömegini bermeris". Dyrwananyň gödek garaýşy sebäpli jemgyýetçilik geňeşiniň başlygynyň orunbasary Necdet Ünel işinden çekilmeli Emin Dirwana bu mesele bilen baglanyşykly 1964-nji ýylyň 15-nji maýynda "Milliyet" gazetinde şeýle ýazar: "7-nji iýunda Türkiýäniň metbugat gullugynda käbir agitatorlar tarapyndan bomba ýarylandan soň, 1958-nji ýylda I-nji ýylyň 6-njy sentýabrynda bolup geçen wakalara meňzeş zyýan ýetiren" Milli alada "getirilen Nikosiýa türkleriniň ýyl dönümidigini bildik. ony "milli" gün hökmünde bellemek we bu pursatda hemme ýerde türk baýdagyny galdyrmak düýbünden garaşylmadyk bir çäre bolar we şol döwürde Stambulda 6-7-nji sentýabrda bolup geçen wakalara jogapkärleriň kazyýet işleriniň geçiriljek döwründe Kipr türkleri tarapyndan şuňa meňzeş çäräni bellemek has uly ýalňyşlyk bolar. " TMT ýolbaşçylary we söweşijileriniň 7-nji iýundan soň eden çykyşlary, türk tarapynyň, esasanam Rauf Denktaşyň şol döwürde köpçülige aýdan zatlarynyň esassyzdygyny we EOKA we kolonial administrasiýanyň netijelerini tassyklaýandygyny görkezýär Aslynda, TMT serkerdelerinden Ysmaýyl Sadykoglunyň waka barada şu sözleri aýdypdy: "Türk habar býurosynyň bombalanmagy jenap Rauf R. Denktaşyň federasiýanyň prezidenti bolan günlerinde bolupdy we Hazym Remzi bu dilden buýrugy maňa göni getirdi. Hazym Remzi, munuň Denktaşdandygyny aýdyp, şeýle wakany amala aşyrmagy haýyş etdi. Bu buýrugy şol wagt ynanan dostlarymy berdim. (...) Bombany şol ýere taşlamagymyzyň sebäbi aýdylyşy ýaly. "Grekler, grekleriň hüjümleri indi türklere garşy gönükdiriler we türkler bilen grekleriň arasynda bulam-bujarlygyň bolmagyny üpjün eder öýdüp etdiler." Indi geliň, türk habar býurosyna bomba zyňan adamyň görkezmesini okalyň. TMT neşirleri tarapyndan neşir edilen kitabynda ady gizlin saklanýan we "X" diýlip atlandyrylýan adam, bir gün Ysmaýyl Sadykoglunyň gury arassalaýyş dükanyna gelip, "gözlerine seredip başlady" we sözüni şeýle dowam etdirýär: "Görnüşi ýaly, hökman bir zat bolup geçdi. Men ondan soradym. Görnüşe görä, men býurosy saýladym. Içinde kimdir biri ölen bolsa, ýöne beýle bolmaz diýip, meni saklady, ýene habar bar ". Bombanyň şu gün ýa-da şu agşam iň soňunda taşlanmalydygyny aýdyp, habarlary bar, sebäbi bomba taşlanjakdygy üçin şu gije ol ýerde bolmaz (...) Bomba zyňmak adamlary atmakdan has aňsatdy. Bomba nirede? Etjekdigimizi aýtdy. (...) Grek gazetiniň böleklerini turbanyň açyk agzyna goýduk, grekler bomba atdy öýdüler. (...) Bomba taýýar. (...) Kimdir biri meni Türk habarlar býurosyna eltip, bomba taşlandan soň derrew alyp gaçmalydy. (...) Bu maşynly biri bolmaly. Asso Pik (Maça Birli) ýaly, ikimizem Alpaý (Delikurt) hakda pikir etdik. (...) Telefon arkaly jaň etdik. Hyzyr ýaly duýuldy. (...) Ylalaşdym. Alpaý ikimiz bomba zyňjak bolýardyk. alpay Ol diňe taksi sürerdi, müşderi ýaly arkada oturardym, gapyny açardym, bomba atardym we gaçardym. (...) Biz gaty haýal barýardyk. Çilimi ýakdym. (...) Bombanyň predohraniteliniň ujuna rezor bilen ýeňil kömek ediň. Süýşýän predohraniteliň ujuny iki barmak bilen basdym, ereýän predohraniteliň içindäki pyçagyň gaçmazlygy üçin. Maksadyň takmynan 20 metr öňünden maşynyň gapysyny birneme açdym. Takmynan 5 metr galyp, predohraniteli çilim bilen ýakdym. Çekip, çilim çekip, ýakyp başlady. (...) Aýagym bilen gysylan gapyny itip, daşary çykdym. Demir gadagan bag derwezesinden binanyň öň howlusyna girdim. Öňümde birnäçe basgançak bilen dyrmaşyp boljak tekiz meýdan, eýwan bardy. Binanyň esasy girelgesi ol ýerden ýetildi. . (...) Bu, ömrüme atan ilkinji bomba. (...) Derrew ylgap, taksa bökdüm. Alpaý meni ýuwaşlyk bilen synlaýardy. Taksä girenimi görüp, derrew Nikosiýa tarap çaltlaşdy. (...) Öýe gitdik we ýatdyk. Şol gün agşam we ertesi günler tutuş türk metbugaty grekleri tankytlaýardy. Halk tolgunýardy we gaharlandy. "Köp ýerlerde şahsy ýa-da köpçülikleýin dawa başlandy." Rauf Denktaş ömrüniň dowamynda bu wakadan bihabardygyny aýtdy. Türkleriň bombany oturdandygyny boýun almaly bolanda, bu barada bilmeýändigini aýtdy. Mysal üçin, 1984-nji ýylda Iňlis telewideniýesine beren interwýusynda "Bu waka hökman TMT tarapyndan meýilleşdirilmedi. Bu biziň bilşimiz ýaly däldi. Birnäçe ýyldan soň, bu iki dostuň bilelikde meýilleşdiren işidigini bildik" -diýdi. 1995-nji ýylyň 9-njy ýanwarynda "Milliyet" gazetine beren interwýusynda "iki türkiň şol bombany oturdandygy öwrenildi" -diýdi, ýöne hemişe bolşy ýaly, munuň habarsyzdygyny öňe sürdi: "Munuň näme pikir edýändiklerini bilemok, ýöne muny öz islegimizi görkezip, gizlemeli zadymyzyň ýokdugyny görkezmek üçin aýtdym" Şeýle-de bolsa, ýokarda görşümiz ýaly, Rauf Denktaş 7-nji iýunda gije kolonial häkimiýetlere türkleriň bomba goýandygyna ynanýandygyny aýtdy. Againene-de ýokarda belläp geçişimiz ýaly, TMT-iň öňdebaryjy şahsyýetlerinden Ysmaýyl Sadykoglu, bombany taşlamak barada buýruk beren Hazym Remziniň üsti bilen Rauf Denktaşdygyny aýtdy Bir bellik: Bu mesele barada jikme-jik maglumat almak isleýänler "Düşünjäniň we zorlugyň taryhy" kitabymy gözden geçirip bilerler