Näme üçin 16 ýaşa ýetmedik çagalaryň sosial media ulanmagynyň öňüni almak möhüm? - INVESTIGASI .A

Sosial medianyň 2010-njy ýyldan bäri derňelip başlan ýaşlara we esasanam çagalara edýän täsiri 2010-njy ýyllardan bäri has aktuallaşdy we eýýäm döwletler tarapyndan kanun çykaryjylyk derejesine çykdy. 2025-nji ýylda Awstraliýada ilkinji gezek 16 ýaşa çenli çagalaryň sosial mediany ulanmagynyň gadagan edilmegi dünýäde bir hili tolkun döretdi Sosial mediýanyň çagalaryň özüni alyp barşyna täsiri Çagalaryň sosial mediany ulanmagy, olarda birnäçe gylyk-häsiýet bozulmalaryna sebäp bolup biler. Şeýlelik bilen, habarnamalara yzygiderli garaşmak we ünsüň bozulmalarynyň ýüze çykmagy, sosial mediany giç sagatlara çenli ulanmak, özüni gyzlaryň arasynda giňden ýaýran we öz keşbi bilen subut etmek we ş.m. mysal bolup biler. Şol bir wagtyň özünde, sosial ulgamlarda ýaýradylan howply global tendensiýalar we "kynçylyk" görnüşli höwesler hatda çagalara fiziki taýdan zyýan ýetirip biler. Şol sebäpli sosial mediýada belli bir moderasiýa ulanmak möhümdir Azerbaýjandaky ýagdaý: bu mesele näme üçin has derwaýys? Azerbaýjanda sosial mediýanyň ulanylmagyny gijikdirmek (esasy sosial mediýa girmegi gijikdirmek) has möhümdir we möhümdir. Iň soňky statistikalara görä, ýurduň ilatynyň 90% -den gowragy internete girýär. Munuň özi, beýleki ýurtlar bilen deňeşdirilende kämillik ýaşyna ýetmedikleriň internete has köp täsir etmegine sebäp bolýar. Şol bir wagtyň özünde, biziň ýurdumyzdaky häzirki sosial we medeni ýagdaý, daşary ýurt tendensiýalaryna duçar bolmak we gorag mehanizmleriniň çagalara edýän täsiri bu mowzugy has möhümleşdirýär. Azerbaýjanda bu mesele boýunça ýerli statistiki we özüni alyp baryş gözlegleriniň çäklendirilmegi karar bermek işini kynlaşdyrýar HBSC hasabatlarynda näme diýilýär? Azerbaýjan, 2017-nji ýylda dünýäde işjeň ulanylýan we köp ýurtlar tarapyndan goşulýan HBSC (Mekdep ýaşyndaky çagalarda saglyk häsiýeti) hasabatyna gatnaşdy. Her 4 ýylda bir gezek öndürilýän bu hasabat mekdep ýaşyndaky çagalaryň sosial meýillerini we akyl saglygyny görkezýär. Azerbaýjanyň bu hasabata işjeň gatnaşmagy, fokus toparyndaky ulanyjylaryň özüni alyp barş tertibi barada has jikme-jik düşünje almaga kömek edip biler. 2017-nji ýylda geçirilen gözlegiň netijesine görä, mekdep ýaşyndaky çagalaryň takmynan 24% sosial mediany ulanyp boljak indiki pursata sabyrsyzlyk bilen garaşýarlar, 17% sosial media sebäpli güýmenje we sporta üns bermediler, 16% -i sosial media ulanmagy sebäpli ene-atalary ýa-da doganlary bilen dawa-jenjel etdiler. Elbetde, soňky ýyllarda sosial mediýanyň ýaşynyň azalmagy we sosial medianyň ulanylyşynyň çynlakaý ýokarlanmagy bu statistikany düýpgöter üýtgeder Maşgalanyň we mekdebiň roly: gadaganlykdan has möhüm mehanizmler Sosial mediýanyň çagalara ýetirýän zyýanly täsirlerini azaltmak we olary bu täsirlerden goramak üçin tehniki gadaganlyklar bilen birlikde maşgala we mekdep gatnaşyklaryny dogry ýola goýmak, sosial mediýada zyýanly tendensiýalary ara alyp maslahatlaşmagy mekdeplerde ene-atalar komitetiniň gün tertibine girizmek, şol bir wagtyň özünde Ylym we Bilim ministrligi tarapyndan çylşyrymly çemeleşmeleri ulanmak üçin birnäçe teklipleri we çözgütleri taýýarlamak möhümdir. Sosial medianyň ene-atalar tarapyndan ulanylmagyny çäklendirmek üçin haýsy çäreleri görüp boljakdygy, haýsy nokatlara üns bermelidigi ýaly mowzuklar işlenip düzülmeli. Enjamlarda ene-atanyň gözegçilik funksiýalaryny işjeňleşdirmek, agşam ykjam enjamlaryň ulanylmagyny doly çäklendirmek, onlaýn gurşawy birneme azaltmak we hakyky dostluga we fiziki işjeňlige ünsi jemlemek üçin ene-atalar üçin okuw meselelerini ara alyp maslahatlaşmak mümkin. Şol bir wagtyň özünde, sosial mediýanyň täsiri mekdep okuw meýilnamalaryna girizilip bilner ýa-da mekdep psihologlary bilen toparlaýyn sapaklar guralyp bilner Dünýä haýsy gaplaýyş modellerini ulanýar? Dünýä tejribesinde bu ugurda kanunçylyk üýtgetmelerini görmek mümkin. Bu düzedişler birnäçe ugurda jemlenýär. Platformalarda borçnamalary ýüklemek, ýaş barlagyny geçirmek üçin tehnologiýalary ulanmak we düzgün bozmalar sebäpli jerime tölemek bu ugurlara mysal bolup biler. Köp ýurtda eýýäm bar bolan bu çäklendirmeler birnäçe görnüşde bolýar Mysal üçin, Awstraliýa 16 ýaşa çenli çagalaryň sosial mediýa girmegini gadagan edýär we ähli jogapkärçiligi sosial media platformalarynda goýýar Childrenewropa Bileleşigi çagalary zyýanly täsirlerden goramak üçin umumy çemeleşmeleri hödürledi, ýöne ýörite gadaganlyk ýok 2023-nji ýylda Fransiýa 15 ýaşa ýetmedik çagalaryň sosial mediany ulanmagy üçin ene-atalaryň razylygyny talap edýän kanun taslamasyny kabul etdi, ýöne şu ýaş topary üçin düýbünden gadagan edýän kanun taslamasy şu ýyl ara alnyp maslahatlaşylýar ABŞ-da bu çemeleşme, çagalar barada maglumat ýygnamagy çäklendirmeklige esaslanýar. Şeýle-de bolsa, birnäçe ştat ýerli kanunçylygynda käbir çäklendirmeleri ara alyp maslahatlaşýar Türkiýe bu çäklendirmäni iň çalt kabul eden ýurtlardan biridir. 15 ýaşa çenli çagalaryň sosial mediýa girmegini çäklendirýän kanun taslamasy eýýäm kabul edildi we bu kanundan gelip çykýan tehniki meseleleri çözmek üçin platformalara 6 aý wagt berildi. Ageaş barlamak üçin "E-devlet" platformasyny ulanmak göz öňünde tutulýar. Şol bir wagtyň özünde, borçlaryny ýerine ýetirmeýän sosial media platformalary internet traffiginiň çäklendirilmegine sezewar edilýär, soň bolsa jerime we ahyrky netijede umumy blok edilýär Azerbaýjan üçin tapgyrlaýyn geçiş modeli Azerbaýjanda kanunçylyga düzedişler taýýarlanylanda bar bolan hakykatlar, platformalara täsir mehanizmleri we tehniki mümkinçilikler göz öňünde tutulmalydyr. Bu gadaganlyklary ýurdumyzda birden ulanmagyň ýerine tapgyrlaýyn we çylşyrymly çemeleşmek has ýerlikli bolar. Şeýlelik bilen, başlangyç etapda mekdeplerde telefonlaryň ulanylmagyny gadagan etmek we şol bir wagtyň özünde HBSC anketasyny üýtgedip gurmak, soňra täze hasaplar döredilende 16 ýaşa ýetmedik çagalaryň ulanylmagynyň öňüni almak mehanizmlerini ulanmak, soňraky döwürde bar bolan hasaplarda ýaş barlamak mehanizmlerini ulanmak, soňra bolsa häzirki ýagdaýa baha bermek üçin ýurt derejesinde hasabat taýýarlamak tapgyrlaýyn geçişi üpjün edip biler. Bu ädimme-ädim çemeleşmek bilen, tutuş ýurt boýunça jemgyýetçilik gatnaşyklaryny we aragatnaşygy çuňlaşdyrmak we giňeltmek, metbugata işe çynlakaý gatnaşmak we dogry tezisler bilen ýol görkezmek, şol bir wagtyň özünde sosial mediýada kampaniýalary guramak möhümdir. Tapgyrlaýyn meýilnamany durmuşa geçirmegiň her ädiminde jemgyýet bilen degişli aragatnaşyk az negatiw seslenmelere we has oňaýly geçişe sebäp bolar Gadaganlyklaryň peselmegi Sosial mediýa girmegi gijikdirmegiň gowy we erbet taraplary bar. Sosial mediany nädogry ulanýan çagalar ýaly, ony dogry ulanýan çagalar hem bar. Sosial ulgamlardan peýdalanýan çagalaryň dünýä wakalary bilen tanyşmak, täzeliklerden habarly bolmak, halkara ýaşlar ulgamlaryna goşulmak, halkara wakalary we Olimpiýa oýunlary bilen tanyşmak üçin mümkinçilikleri çäklidir. Şol bir wagtyň özünde, sosial medianyň üsti bilen telekeçilik we başlangyç bilen meşgullanýan çagalaryň sany az däl. Şol sebäpli käbir çagalara ene-atanyň gözegçiligi bilen sosial mediany ulanmaga mümkinçilik berýän mehanizmleri hem ulanmak bolýar. Munuň üçin ene-atanyň çaganyň bu sosial media hasabyny ulanmagyna rugsat berendigi barada tassyklama formasy wagtal-wagtal ulanylyp bilner Haýsy platformalarda iň ýokary töwekgelçilik bar? Käbir sosial media platformalarynyň ulanylyş modeli we mazmun gurluşy çagalar üçin ýokary töwekgelçilik hasap edilip bilner we bu platformalar üçin aýratyn töwekgelçilik klassifikasiýasyny ösdürmegi we şol bir wagtyň özünde olary doly blokirlemegi göz öňünde tutmak mümkin. Muňa mysal hökmünde esasan çagalar we ýaşlar tarapyndan ulanylýan we meşhur bolan "Snapchat" programmasy, "Sugo", "Azar" we ş.m. tanyşlyk platformalary we X platformasynyň Meta alternatiwasy bolan "Saplar" bolup biler. Şol bir wagtyň özünde, emeli intellekt esasly söhbetdeşlikleriň we wirtual aragatnaşyk platformalarynyň çagalara emosional garaşlylygy döredýän töwekgelçiligi hem göz öňünde tutulmalydyr Tehniki amaly mümkinçilikler we bolup biljek töwekgelçilikler Sosial mediany ulanmagyň gijikdirilmegini tehniki taýdan durmuşa geçirmek üçin birnäçe mümkinçilik bar. Muny dünýä tejribesinde ulanylýan ýerli çemeleşme hasaplanýan elektron hökümet programmalarynda ýa-da meseläni platformalaryň jogapkärçiligine çekmek we düzgün bozmalar üçin jerime tölemek üçin barlamak mümkin. Şeýle-de bolsa, iň amatly wariant, bu iki çemeleşmäni birleşdirmek we çylşyrymly çäreleri üpjün etmekdir tutmakdyr. Iki wariantda-da platformalar bilen gatnaşyklary berkitmek we sosial media platformalarynyň ýerli wekillerini açmak möhümdir. Sebäbi platformanyň çemeleşmesine esaslanyp, elektron hökümet barlagy geçirilende maglumat howpsuzlygynyň goralmagyny üpjün etmek üçin ýerli ulanyjylaryň maglumatlaryny ýurduň içindäki maglumat merkezine geçirmek zerur bolup biler. Bu çäklendirmeler töwekgelçilik döredýär. Tehniki çäklendirmeler ulanylanda VPN-leriň we alternatiw tehniki serişdeleriň ulanylyşynyň artmagy mümkinçiligi hem göz öňünde tutulmalydyr