Израилдин «армян геноциди» деп атаган чечими: Азербайжан биринчи болуп кайрадан Түркиянын жанында болду - АНАЛИЗ

Израил өкмөтүнүн «армян геноциди» деп аталган окуяга байланыштуу чечими Азербайжан-Түркия стратегиялык өнөктөштүгүнүн кызыкчылыктарына гана каршы келбестен, аймакта пайда болгон жаңы геосаясий реалдуулуктарга да дал келбейт. Тарыхый окуяларды саясий чечимдердин предметине айландыруу эл аралык укуктун духуна, тарыхый изилдөөлөрдүн объективдүүлүк принцибине, мамлекеттердин ортосундагы ишенимди чыңдоо максаттарына кызмат кылбайт. Азербайжандын Тышкы иштер министрлигинин бул чечимге карата оперативдүү жана принципиалдуу позициясы Баку “бир улут, эки мамлекет” принцибине билдирүүлөрүндө гана эмес, эң курч эл аралык маселелерде да лоялдуу экенин дагы бир жолу көрсөттү Тарыхый маселелерди саясатташтыруу: коркунучтуу прецедент Азербайжандын Тышкы иштер министрлигинин билдирүүсү эл аралык укуктун негизги принциптерине негизделген өтө принципиалдуу позиция болуп саналат. Билдирууде Израилдин екметунун «армян геноциди» деп аталган нерсеге байланыштуу чечими олуттуу тынчсызданууну пайда кылып жаткандыгы ачык-айкын баса белгиленген. 1915-жылдагы окуяларга байланыштуу тарыхый чындыктарды бурмалоого, татаал тарыхый процесстерди укуктук жана илимий негиздерден алыстатып, саясий чечимдердин предметине айландырууга жол берилбестиги белгиленген "Мындай кадамдар элдешүү жана өз ара түшүнүшүү үчүн эмес, орун алган карама-каршылыктарды тереңдетүүгө, аймактагы туруктуу тынчтыкка жана элдешүү аракеттерине тоскоол болууга кызмат кылат. Азербайжан тарыхый чындыктарды коргоо, эл аралык укуктун принциптерин сыйлоо жана аймакта туруктуу тынчтыкты камсыз кылуу багытында ырааттуу позициясын улантат", — деп айтылат билдирүүдө Азербайжандын Тышкы иштер министрлиги Израил өкмөтүн бул чечимди кайра карап чыгууга чакырат Тышкы иштер министрлигинин билдирүүсүндө Түркияга гана эмес, жалпы эле эл аралык мамилелер системасына карата мамиледе кооптуу прецедент түзүлүшү мүмкүн деген тынчсыздануу билдирилди. Тарых саясатчылардын эмес, тарыхчылардын изилдөө предмети. Парламенттердин же өкмөттөрдүн жүздөгөн жылдар мурун болгон окуяларга саясий баа берүүсү илимий мамилеге да, эл аралык укуктун принциптерине да туура келбейт. Тарыхый окуяларды геосаясий куралга айландыруу мамлекеттер ортосундагы ишенимди бекемдебейт, тескерисинче, жаңы конфликттерди жаратат. Азербайжандын Тышкы иштер министрлигинин билдирүүсүндө мындай кадамдар элдешүү жана өз ара түшүнүшүү үчүн эмес, орун алган карама-каршылыктарды андан ары тереңдетүү үчүн кызмат кылып жатканы туура белгиленген. Ошондуктан Азербайжандын позициясы принципиалдуу жана эл аралык укукка негизделген Азербайжандын позициясы “бир эл, эки мамлекет” принцибинин дагы бир ырастоосу Израил өкмөтүнүн чечиминен кийин Түркияга ачык колдоо көрсөткөн расмий расмий билдирүү жасаган жалгыз өлкө Азербайжан болду. Бул кокусунан эмес. Азербайжан менен Түркиянын карым-катнаштары эбак эле классикалык союздаштыктын чегинен чыгып, стратегиялык бир туугандык деңгээлине көтөрүлдү. «Бир эл, эки мамлекет» принциби азыртан эле саясий жүрүм-турумдун конкреттүү үлгүсү болуп саналат. Бул моделдин негизги маңызы тараптардын кыйын учурларда бири-бири менен бирге болушунда. Тышкы иштер министерствосунун билдируусу бул саясий багыттын кезектеги практикалык туюндурмасы болду. Азербайжан Түркиянын улуттук кызыкчылыктарына тиешелүү маселелерде ар дайым принципиалдуу позициясын көрсөтүп келет. Түркия 44 күндүк Ата Мекендик согуштун биринчи күнүнөн баштап Азербайжандын жанында болгон сыяктуу, Азербайжан да Түркиянын кызыкчылыгын бутага алган маселелерде ачык жана чечкиндүү позицияны карманууда. Бул өз ара ишеним стратегиялык альянстын негизги тиреги болуп саналат Түркияда Бакуга каршы пропагандага жооп Акыркы жылдарда кээ бир чөйрөлөр Түркиянын коомдук пикиринде Азербайжанды негизсиз түрдө “Израилди колдогон” катары көрсөтүүгө аракет кылышты. Тилекке каршы, айрым саясий чөйрөлөр жана кээ бир медиа платформалар да Азербайжанды Израилге жакын делгени менен айыптап, муну Түркиядагы коомдук пикирге таасир этүүчү каражатка айландырууга аракет кылууда. Алтургай, “мусулман тилектештиги” деген жүйө менен Бакүнү сындагандар да болду. Бирок Азербайжандын тышкы саясатынын негизин ар дайым улуттук кызыкчылыктар, эл аралык укук жана стратегиялык союз түзөт. Израил өкмөтүнүн чечиминен кийин дароо Азербайжандын Түркияга ачык колдоосу бул дооматтардын таптакыр негизсиз экенин көрсөттү. Азербайжан бүгүн Түркиянын жанына биринчи болуп чыкты. Бул ар кандай божомолдорго эң ырааттуу жооп Палестина Израилдин “армян геноциди” чечимине эмне үчүн унчукпайт? Учурдагы абал Түркия үчүн маанилүү саясий жыйынтыктарды чыгаруу жагынан да маанилүү. Түркия акыркы жылдарда Палестина маселесинде өтө принципиалдуу позицияны көрсөттү кылды. Анкара ырааттуу түрдө эл аралык платформаларда Палестина элинин укуктарын коргоп, олуттуу саясий жана дипломатиялык колдоо көрсөтүп, чоң гуманитардык жардам программаларын ишке ашырып, Палестина жана Газадан улам Түркия менен Израилдин мамилеси үзүлүп, алтургай душмандык деңгээлине чейин жеткен. Бирок Израил өкмөтүнүн Түркияга каршы бул кадамынан кийин Палестина тарап Анкараны коргогон ушундай эле расмий позициясын билдирген жок. Бул факторду этибарга албай коюуга болбойт. Эл аралык мамилелерде достук билдирүүлөр менен гана эмес, конкреттүү кадамдар менен өлчөнөт. Чыныгы союздашы - кыйын учурда сени менен болгон адам. Муну Азербайжан дагы бир жолу көрсөттү Тарыхый факт: Ясир Арафаттын Армениянын расмий адамдары менен жакын мамилеси Аймактын саясий тарыхында эстен чыгарбоо керек болгон белгилүү бир маанилүү фактылар бар. Палестинанын мурдагы лидери Ясир Арафат Армениянын расмий өкүлдөрү менен тыгыз мамиледе экени эч кимге жашыруун эмес. Ошол эле учурда Палестинанын азыркы тышкы иштер министри армян улутунан экени да анык. Мындан тышкары армян террордук уюмдарынын Палестинадагы жана Ливандагы лагерлеринин ар кандай мезгилдеги аракеттери тууралуу фактылар жетиштүү. Ал террордук топтор өткөн кылымдын ар кайсы мезгилдеринде түрк дипломаттарына каршы көптөгөн террордук актыларды жасашкан. Булардын баары аймактын татаал саясий тарыхынын бир бөлүгү жана баа берүү учурунда эске алынышы керек. Тарыхый фактыларды объективдүү изилдөө эмоционалдык мамилеге караганда маанилүү Түркия үчүн чыныгы достору менен өнөктөштөрүн кайрадан баалоо мүмкүнчүлүгү Израил өкмөтүнүн бул чечими Израил-Түркия карым-катнаштары менен бирге Израилдин Азербайжан менен болгон стратегиялык өнөктөштүгүнө терс таасирин тийгизе турган кадам. Азербайжан менен Израилдин ортосунда түрдүү тармактарда ийгиликтүү кызматташтык бар. Түркия менен Израилдин ортосундагы мамилелердин нормалдашуусу аймак үчүн чоң мааниге ээ экени көп жолу баса белгиленди. Мындай шартта тарыхый талаш-тартыштарды саясий чечимдин деңгээлине көтөрүү эч бир тараптын кызыкчылыгына кызмат кылбайт. Азербайжандын Тышкы иштер министрлигинин Израил өкмөтүн чечимди кайра карап чыгууга чакырышы конструктивдүү жана жоопкерчиликтүү мамиле. Израилдин жетекчилигинин бул маселени кайра карап чыгышы эң жакшы кадам болмок. Тарыхый окуялар саясий күрөштүн каражатына айланбашы керек. Мамлекеттердин ортосундагы мамилелер өз ара урматтоого, эл аралык укукка жана стратегиялык өнөктөштүк принциптерине негизделиши керек. Азербайжан тарыхый чындыктарды коргоо, эл аралык укуктун принциптерин урматтоо жана аймакта туруктуу тынчтыкты камсыз кылуу багытында ырааттуу саясатын улантат. Бул позиция Азербайжандын улуттук кызыкчылыктарына да, аймактагы стабилдүүлүктү коргоого да кызмат кылат Түзүлгөн картинаны жана чындыкты Түркиянын ишене ала турган чыныгы достору менен өнөктөштөрүн кайрадан баалоо мүмкүнчүлүгү катары да кароого болот