Гейдар Әлиевтің журналистермен болған қызықты сәттері: «Сендер мені алдай алмайсыңдар» - СҰХБАТ

Президент Әкімшілігі аккредитациясынан өткен журналист: «Гейдар Әлиевтің біздің сұрақтарымызға аса сезімтал болғаны сонша,...» Ильхама Гасимли: «Біз Нахчыванда ең өзгеше Гейдар Әлиевті көрдік» Уақыт өтсе де, көрнекті мемлекет қайраткері Гейдар Әлиевтің дәуірі Әзірбайжан тарихындағы ерекше кезең болып қала береді. Ұлт көшбасшысының 103 жылдық мерейтойы қарсаңында Президент Әкімшілігінен ұзақ жылдар аккредитациядан өткен белгілі журналист Ильхама Ғасимли Modern.az сайтына сұхбат берді. Сол жылдардағы саяси-медиа ортасына оралып, өзі куә болған оқиғаларды еске алды. Сонымен бірге ол Гейдар Әлиевтің баспасөзбен қарым-қатынасы туралы естеліктері мен бақылауларымен бөлісті. Илхама Ғасимли «Эксклюзив» ақпарат агенттігінде, «7 күн» және «525 газетінде» жұмыс істеген. Онымен болған сұхбатты ұсынып отырмыз: – Ильхама ханым, сіз ұзақ уақыт Президент Әкімшілігінде аккредиттелген тілші болып қызмет атқардыңыз. Ұлт көшбасшысы Гейдар Әлиевті алғаш рет тікелей эфирде көрген сәттерді қалай еске түсіресіз? – Президенттік шараға 1995 немесе 1996 жылы сол кезде жұмыс істеп тұрған «Эксклюзив» ақпарат агенттігінің қызметкері ретінде алғаш рет қатыстым. Бұл шағын делегацияларды қабылдауға арналған бөлме болатын. Бөлме шағын болғандықтан, мен Ұлт көшбасшысын алыстан бақылап отырдым. Делегация құрамы шектеулі болғандықтан, оның ішіндегі журналистер саны 3 адамға да жетпейді. Мен Гейдар Әлиевті алғаш көргенге дейін, шын мәнінде, мен қатты толқыдым. 21-22 жас аралығындағы жас журналист үшін президентпен кездесу мансаптық табыс болғанымен, оның пікірін бұрмаламай жеткізу үлкен жауапкершілікті талап етті. Оның ДТК генералы, бұрынғы КСРО басшыларының бірі болуы менің толқуымды одан сайын арттырды. Бірақ оқиға басталғаннан кейін сәлден соң Гейдар Әлиевтің қарапайымдылығынан ба, әлде жағымды аурадан ба, білмеймін, толқу сейілді. Біз Президентті алыстан бақылағанымыздай, ол біздің ең кішкентай қимылымызды да байқап тұрды. Кездесудің біз жазбай қалған бөлігінде әріптесім екеуміз жұмыс туралы әңгімеге кірістік. Бір сәт әңгімеге араласып, қайда екенімізді ұмыттық. Расында, Елбасының кездесуіндегі біздің мінез-құлқымыз жұмыс барысына кері әсерін тигізгендіктен, қатаңырақ жауап беруге лайық болды. Бірақ Гейдар Әлиев алдымен біздің дауысымызға алаңдайтынын өзінің наразы көзқарасымен білдірді. Сәлден соң бізге оның көмекшісі Эльдар Намазов ескерту жасады. Біздің теріс қылықтарымызбен салыстырғанда жұмсақ ескерту алдық. - Сіз бірінші сұрағыңызды қойғанда, Гейдар Әлиевтің реакциясы қандай болды? Ол туралы не есте қалды? – Бірінші сұрағымды қашан қойғаным есімде жоқ. Әрине, толқу болды. Бірақ Гейдар Әлиевтің біздің сауалдарымызға, жалпы журналистермен қарым-қатынасына аса сезімтал болғаны сонша, біз анда-санда қобалжу сезімін жеңіп, біраз уақыттан кейін біз сенімділікпен қиын сұрақтар қоюға батылдықпен қарайтынбыз. Мен қазір есіме түсіруге тырысамын. Әлі есімде, біз кейде өте тривиальды деңгейде сұрақтар қоятынбыз. Ұлт көшбасшысы біздің барлық сауалдарымызға басшының шыдамдылығымен, даналығымен жауап берді. – Гейдар Әлиевпен бірге жүрген журналист ретінде «камераның артында қандай адам болды» деген сұраққа жауабыңыз қызық болар еді... – Біз Нахчыванда ең өзгеше Гейдар Әлиевті көрдік. Оның іскерлік стилі ішкі және шетелдік сапарларда өзгерген жоқ. Тек Нахчыванда ғана қонақ ретінде журналистерге қамқор болды. Кенеттен жақындап келіп «сенде проблема бар ма?» деп сұрағаны есімде. Ол Нахчыванның қарапайым азаматтарымен кездесуінде табиғи шынайылық танытты Президентпен ең есте қалған сапарыңыз қандай болды? Онда не болды? – Барлық сапарлар қарқынды жұмыс кестесіне, үзіліссіз өткен кездесулерге толы болды. Біздің есте қаларлық сапарымыз тағы да Нахчыванға қатысты болды. 2002 жылдың тамыз айында Нахчыванға сапары кезінде ол әдеттегідей бізге тағы да жақындап, Нахчыванға көңіліміз толған жоқ па деп сұрады. Осы шынайылықты мүмкіндік ретінде пайдаланып, біз одан бір күннен кейін Садарақтағы байланыс желісінде Армения Президенті Роберт Кочарянмен өтетін кездесу қарсаңында бізге біраз уақыт беруін және сұрақтар қоюын өтіндік. Сондай-ақ кенеттен баспасөз мәслихатын ұйымдастыру туралы тапсырма берді. Бір-екі сағаттан кейін Гейдар Әлиев баспасөз мәслихатында болып, көптеген сауалдарымызға жауап берді... - Сапарлар барысында күтпеген, күлкілі немесе тосын оқиғалар болған шығар? – Мен «біз Нахчыванда ең өзгеше Гейдар Әлиевті көрдік» дедім. Бұл шынымен болды. Қаланы аралап, әдеттегідей шайханаға отырды, тимьян шай ішті. Әдеттегідей біз өз сұрақтарымызды қоюға мүмкіндік іздедік. Бізде саяси сұрақтар болды, олардың тақырыбы қазір есімде жоқ. Бірақ, шайханада, іскерлік емес ортада Елбасына саяси сауал жолдау дұрыс емес айла екенін түсіндік. Сондықтан, жергілікті әлеуметтік жағдай, базардан көріп жатқан жайттар туралы өз ойларыңызбен бөлісуді өтіндік. Ол да базарда көрген-білгені туралы өз ойларын бізбен ықыласпен бөлісті. Осыдан кейін келесі саяси сауалдарымызға көшейік десек, «мені алдауға болмайды, бұл жерде саяси сұрақ жоқ» деп күлді. – Гейдар Әлиев журналистердің жазғандары мен сұрақтарын мұқият қадағалады ма? Кез келген жазбаңызға пікір қалдырдыңыз ба? – Бір оқиғаны айтайын, ол туралы видео әлеуметтік желіде тарап кетті. Нақты жылы есімде жоқ, қателеспесем 1999 немесе 2000 жыл болды. Гейдар Әлиев БҰҰ отырысына қатысу үшін АҚШ-қа баруы керек еді. Сапар қарсаңында оның АҚШ-та катаракта тексеруінен өтетіні және ота жасалуы мүмкін екені туралы ақпарат құралдары арқылы ақпарат тараған болатын. Дәстүр бойынша Елбасы әуежайда журналистер алдында мәлімдеме жасады. Сапар бағдарламасы мен алдағы кездесулер туралы кеңінен сөз қозғағанымен, денсаулығына қатысты жаңалықтарды қозғамады. Осы кезде мен Ұлт көшбасшысынан бұл жаңалыққа түсініктеме беруін өтіндім. Мен: «Президент мырза, сапарыңыз кезінде емделу, тексеру сияқты жеке істеріңізге уақыт бөлесіз бе?» деп сұрадым Президент менің сұрағымды журналистік этикадан тыс сұрақ деп бағалап, қатал жауап берді «525 газетінде» президентке қойған сұрағым мен оның реакциясына қатысты сыни мақалам жарияланды. Мен бұл мақалада Президент қоғам қайраткері болғандықтан оның жеке өмірі жоқ деп жаздым. Дәл осы шындықтың арқасында Билл Клинтон Моника Левинскиймен қарым-қатынасының егжей-тегжейлерін баспасөзге жариялауға шыдауға мәжбүр болды Әуежайдағы кезекті сұхбатымда қазір ұмыта алмайтын тақырыпқа қатысты сұрақ қойдым. Менің сұрағыма жауап ретінде Гейдар Әлиев күлімсіреп бастады: «Көрдім, сен кішкентай қызсың, маған сұрақ қоясың, сосын барып мен туралы жаман сөздер жазасың». Өткен жолғы сұрағыма қатал жауап берген соң маған ымдап тұрғанын даусының өңінен сездім. Сұхбаттан соң хатшылық меңгерушісі Дилара Сейдзаде қасыма келіп, аз-кем әңгімелесті. Сол кезде менің сұрағыма Гейдар Әлиевтің қатаң жауап бергені туралы сыни мақалам Президент кеңсесінде оқылғаны белгілі болды. Елбасының «жаман нәрсе жазып жүргеніме» деген жағымды шағымы сол сынға жауап деп түсіндім Оның музыкаға, әдебиетке, зиялы қауымға деген көзқарасы қалай есіңізде? – Гейдар Әлиевтің музыкаға, әдебиетке, жалпы өнерге деген талғамы жоғары екені қазірдің өзінде белгілі. Менің ойымша, Гейдар Әлиевтің ең жайлы болған ортасының бірі оның суретшілермен кездесулері болды. Олардың Рашид Бехдудов, Мүсілім Магомаев, Тофиғ Гулиев сынды өнер қайраткерлерімен бір-бірінің үйіне қонаққа баруға ықылас танытқанын кездесулері мен сапарлары кезіндегі әңгімелерінен білдік. Бұл шынайылықта, әрине, Гейдар Әлиевтің мәдениет пен өнердің қыр-сырын білуі мен сезінуі маңызды рөл атқарды. Біз бұл жылы ықыласты марапаттау рәсімдерінде, басқа да кездесулерде байқадық. – Ол кезде Президент Әкімшілігінде аккредиттелген журналист болу қаншалықты қиын болды? Гейдар Әлиев журналистерге қатысты қандай принциптерді таңдады? – Мен Гейдар Әлиевтің қызметін жазып жүрген журналистердің бірі болдым, ол қиын сұрақтар қойды. Анда-санда менің сұрақтарыма өткір реакциялар, тіпті ашулы жауаптар да болды. Соған қарамастан, мен және басқа әріптестерім осыған байланысты ешқандай шектеулерге тап болған жоқ. Алайда, Ұлт көшбасшысының баспасөзбен қарым-қатынасында айнымас деп есептелетін бір қағида бар: ақпаратты жалған немесе бұрмалап беруге жол берілмейді деп есептелді. Мұндай жағдайларда ымыраға келуге жол берілмеді. Мәселен, Бакуде өткен ТМД елдері Денсаулық сақтау министрлері кеңесінің отырысы аясында қатысушылардың Президентпен кездесуі оның алдында өткен Қауіпсіздік кеңесінің отырысына байланысты сәл кеш басталды. Сол кезде жаңадан аккредиттелген журналистердің бірі келесі күні жарияланған баяндамасында шамамен мынадай пікір жазған: «ТМД елдерінің денсаулық сақтау министрлерімен кездесу алдында Қауіпсіздік кеңесінің отырысын өткізу Гейдар Әлиевтің бұл жиынға қаншалықты мән беретінін дәлелдейді». Нәтижесінде әлгі журналистің аккредитациясы жойылды. Тіпті сол журналист Басқа БАҚ ұйымдарында жұмыс істегенде де аккредитация ала алмаған. – Журналист ретінде одан алған ең үлкен кәсіби сабақ қандай болды? Менің жауабым біржақты қабылданбауы мүмкін. Жылдар өтіп, өмірдегі және мамандығымдағы ақылсыз, эмоционалды кезеңді бастан өткергеннен кейін мен Гейдар Әлиевтің қатал реакциясын тудырған кейбір сұрақтарды қойғанда кәсіби принциптерді ескермедім деп ойлаймын Менің қазіргі көзқарасым бойынша мен қанша сұрақ қойғаным бойынша кәсіби стандарттардан асып түстім деп ойлаймын. Мысалы, «Президент мырза, сіздің келесі рақымшылық тізіміңізге саяси тұтқындардың есімдері енгізіле ме?». Кәсіби стандарттарға сәйкес, сұрақты осылай қою журналисті тақырыпқа мүдделі тұлға ретінде көрсетеді. Дегенмен, кәсіби стандарттарға сәйкес, сұрақты «Еуропа Кеңесі саяси тұтқын ретінде ұсынған тұлғалар» деген спецификациямен қою керек еді. Әйтпесе, журналист жазаға тартылған адамдарды саяси тұтқын деп есептейтін сияқты, бұл кәсіби тұрғыдан қабылданбайтын стиль Гейдар Әлиевтің командасында, яғни Президент Әкімшілігінде аккредитациядан өткен журналистер кім болды? Бұл жауап мені қадірлі әріптестеріммен бетпе-бет қоя ма деп қорқамын. Өйткені бізде көп. Бірақ ұзақ жылдар бойы үздіксіз аккредитациядан өткен журналистеріміздің қатарында марқұм Эльмира Амрахгизи («Азадлиг» радиосы), Эльмира Ахундова («Свабода» радиосы), Ася Хаджизаде («Панорама» газеті), марқұм Ғанира Пашаева (АНС), Сабина Алиева (француз баспасөзі), Аида Сұлтанова (Ассошиэйтед Пресс), Назира Ахмадина (Ассошиэйтед Пресс), Аида Сұлтанова (Ассошиэйтед Пресс), Айдажина (ТВ) (Space TV), Алиов (ANS), Тұрал Мүсейібов (Space TV), Фарид Кахраманлы (Тұран), Тапдиг Фархадоглу (Америка дауысы), Севиндж Абдуллаева (ИТАР-ТАСС), Эльчин Гусейнов (Trend) есімдерін атап өтуге болады Гейдар Әлиевпен ерекше қарым-қатынаста болған журналистер болған шығар... – Иә, әрине. Эльмира Амрахгизи және Ганира Пашаева. Өкінішке орай, екеуі де өмірден ерте кетті. Ұлт көшбасшысы Эльмира Амрахгизиге де, Ғанира Пашаеваға да өзінің ерекше көзқарасын үнемі сезінді. Олар бұл көзқарасқа өздерінің жоғары кәсібилігімен және батылдығымен лайық болды. Үшеуінің де жаны жаннатта болсын. – Ұзақ үзілістен кейін өткен жылы әзірбайжандық БАҚ-қа қайта оралдыңыз. Мұның қандай қажеттілігі болды? Себептер жеке болды. Түркиядан Әзірбайжанға көбіне әйелім мен ұлымның тілегімен көштік. Оның басты себептерінің бірі Әзірбайжанның қылмыс тұрғысынан қарағанда тұрақты және тыныш ел болуы және, әрине, бұл менің Отаным. Екінші Қарабақ соғысындағы жеңісімізден кейін мен рухани және психологиялық тұрғыда Әзірбайжанда өмір сүру қажеттілігін сезіндім, сондықтан мен отбасымның басқа мүшелерінің тілегімен келістім Бакуге бейімделу процесі қалай өтті және алдағы уақытта не істегіңіз келеді? Күйеуім мен ұлыма ұқсамай, бейімделу қиын. Бұған менің жұмыс өмірімнің әлі өзім қалаған тәртіпте болмағаны әсер еткен шығар. Қош бол Вусала Махиргизи, APA TV-ге редактор болуды ұсынды. Кәсіби қызметімдегі кемшілігімнің бірі теледидар деп айта аламын. Баспа журналистикасына берілген адам ретінде мен теледидардағы жұмыс үрдісінен ләззат ала алмадым. «Yeni Sabah» сайтында аз уақыт жұмыс істегеннен кейін мен біздің замандағы идеалистік репортаж мен қызықты журналистиканың заманы өткенін сездім. Жұмыс процесі қаншалықты қарапайым болса да, мен әлеуметтік желідегі жазбаларды жаңалық ретінде ұсыну дәуіріне бейімделу қиынға соғады. Рас, мені толық жұмыссыз деп санамайды – Түркиядағы бірнеше ұйыммен ынтымақтастым. Бірақ бұл тұрақты бизнес-процесс емес. Сондықтан мен әлі де «қай салада пайдалырақ бола аламын» деген идеяларды іздеймін. Егер лайықты тұрақты жұмыс болса, көп жылғы журналистік тәжірибеме сүйене отырып, баспасөз қызметі мен коммуникация саласында да, БАҚ саласында да жұмыс істей аламын деп ойлаймын. Ауған Ғафарли