Фейзи Ерсой: Ортақ тіл мен жазба мұра түрік әлемін байланыстыратын басты көпір

ҚазАқпарат түрік халықтарының фольклорына, салт-дәстүріне, мәдени мұрасына арналған сұхбаттар топтамасын жалғастырады Түркі әлемі – ортақ тарихи өткен ғана емес, біртұтас мәдени кеңістік. Бұл кеңістікте тіл, салт-дәстүр, эпикалық мұра мен құндылық белгілері мемлекеттік шекара мен географиялық қашықтыққа қарамастан халықтарды біріктіруде. Жаһандану жағдайында тарихи жадының, мәдени код пен дәстүрдің сабақтастығы мәселелері ерекше маңызға ие. Тіл мен эпос тек қарым-қатынас құралы немесе әдеби ескерткіш қана емес, сонымен бірге қоғамның тұлғасы мен адамгершілік тұрақтылығының негізін құрайды ҚазАқпарат Анкара Хажы Байрам Вели университетінің профессоры, ғылым докторы, оқытушысы Фейзи Ерсоймен әңгімесін жалғастырады Әңгіме барысында Фейзи Ерсой Оғыз тобы түрік тілдерінің негізгі сипаттамаларын, көне түрік жазуының ұйымдастырылуы мен дамуын жан-жақты талқылап, түркі әлемінің бірлігін нығайтуға бағытталған бірлескен ғылыми және мәдени жобалардың маңыздылығына тоқталды – Оғыздар тобының ішіндегі ортақтықты анықтайтын негізгі тілдік белгілер қандай? Оғыз тобындағы жазба тілдер фонетикалық, морфологиялық және лексикалық ерекшеліктеріне қарай қыпшақ және қарлұқ топтарынан ерекшеленетін түркі тілдерінің жеке бір саласын құрайды. Бұл ерекшеліктер түркітанушылар ұсынған ғылыми классификациялардың негізін құрайды Оғыздар тобының негізгі ерекшеліктерінің бірі – сөз басында дауыссыз дыбыстардың ауысуы: көне түркі сөздерінде к дыбысы г дыбысына, т дыбысы д дыбысына ауысады. Мысалы, көз, кел сөздері оғыз тілдерінде көз және гель формасын алса, түрт пен теңіз төрт және теңіз болып кеткен Сонымен қатар, оғыз тобындағы бірқатар жұрнақтар мен сөздердің қолданылуында ұқсастық бар. Бұл грамматикалық белгілердің көбі Махмұд Қашқари заманынан белгілі және оның еңбектерінде жан-жақты сипатталған Түркілердің жалпы тарихында қандай әліпбилер бірінші болып саналады? «Бірінші» дегенде қандай критерийлерді ескеру керек? – Түріктердің ең көне жазба ескерткіштері – гойтүрік (көне түрік) әліпбиімен жазылған Орхон жазбалары. Кейінгі дәуірде ұйғыр түріктері ұйғыр әліпбиін қолданса, Қараханидтер дәуірінен бастап араб әліпбиі кеңінен тарады «Алғашқы әліпби» ұғымы ертерек табылған жазба деректерге сүйене отырып анықталған. Орхон жазулары ең көне үлгілер болғандықтан, олардың графикалық жүйесі алғашқы түркі әліпбиі болып саналады. Бірақ бұл анықтама шартты: егер көне мәтіндер табылса, бұл мәртебе қайта қаралуы мүмкін «Мәңгілік тастар» (Bengü taş) қолданылған гойтүрік әліпбиі Скандинавия руналарына сыртқы ұқсастығына байланысты батыс ғылымында «руникалық» әліпби ретінде белгілі. Түрік дәстүрінде бұл жазу «Гойтүрік жазуы» деп аталады Әліпби 38 таңбадан тұрады: 31 дауыссыз, 4 дауысты және 3 күрделі (екі әріпті) графемалар. Жазу оңнан солға қарай жазылса, тас стелалардағы мәтіндер жоғарыдан төмен қарай оқылады. Сөздер, кейде сөз тіркестері қос нүкте арқылы бөлінеді Бұл әліпбидің шығу тегі туралы әртүрлі пікірлер бар. Кейбір зерттеушілер оны жат әсермен байланыстырса, енді бірі бұл жазу жүйесін түріктер жасаған деп есептейді. Қалай десек те, оның қалыптасып, дамуында түркілердің рөлі даусыз Түркі тектілігін растайтын дәлелдердің бірі – кейбір белгілердің пішіні мен олар білдіретін дыбыстардың арасындағы байланыс. Мысалы, жебе тәрізді белгі ok/uk, үй тәрізді таңба eb, садақ тәрізді таңба йа, тостаған тәрізді таңба nt Гойтүрік жазуы гойтүрік дәуірінде Еуропадан Қытайға дейінгі кең аумақта, негізінен тас жазуларда қолданылған Бұл кезеңдегі қағаз үлгілері сақталмағанымен, түріктер бұл жазуды күнделікті тұрмыста, дипломатиялық хат алмасуда қолданған болуы мүмкін – Ортақ сөздік, ортақ мәтіндік банк және ортақ әдеби антология сияқты жобаларға басымдық берілуі керек пе? Неліктен? – Соңғы жылдары түрік әлемінде бұл бағытта маңызды бастамалар жүзеге асырылуда. 1991 жылдан кейін Түркияда Түрік тіл институты, Мәдениет министрлігі және басқа да мекемелер тарапынан сөздіктер, грамматикалар мен әдеби антологиялар шығарыла бастады Мұндай жобалар түркі халықтарының жақындасуына ықпал етіп, ортақ тіл мен мәдени элементтерді нақтырақ анықтауға мүмкіндік береді Бірақ бұл ғылыми зерттеулердің нәтижелерін мамандарға ғана емес, кеңірек аудиторияға қолжетімді ету маңызды. Бұл процесті мектептегі білім беру жүйесінен бастау керек Бұқаралық ақпарат құралдары мен цифрлық платформалар түрік әлемінің серіктестігіне қарағанда жақсырақ түсінуге бағытталған мазмұнды құру арқылы осы бағытта маңызды рөл атқара алады 2026 © AZERTAC. Авторлық құқық қорғалған. Ақпаратты пайдалану гиперсілтеме арқылы көрсетілуі керек