Бутимар

Бутимар – парсы мифологиясының тереңінен шыққан құс Ол – махаббаты қанат қағатын, қайғының қауырсыны бар тіршілік иесі Бұл атау кейде дереккөздерде «Махаббат құсы» деп аталады Аңыз бойынша, Бутимар теңізге ғашық Оны жақсы көретіні сонша, жағажайда отырып, күндер бойы оған қарайды Шөлдегеннен өкпесі күйіп тұр Бірақ бір күні теңіз суы таусылып қала ма деп қорқады Сондықтан ол су ішпейді, анда-санда бір тамшысын аузына алады Ол суды теңізді қалай жақсы көреді Ғашық алдында ғашықтың бәрі киелі Бұл оқиғаның ең қорқынышты және ең әдемі жері: Бір күні теңіз кеуіп қала ма деп қорқады. Бұл оны су ішуге кедергі келтіреді, ол ғашығы кішірейіп кете ме деп алаңдайды Ай теңізге қалай қараса, ол да ғашығына қарайды Ол шексіз суға жалғыз қарайды Күндер, апталар өтеді Ол қарап тұр, ал теңіз оның ғашығының азап пен шөлдеуден өліп жатқанын білмейді Диуан ақындары Бутимар құсын «Мәлиқұл-хазин», яғни «Мұң иесі», «Мұңның әміршісі» деп атаған. Бұл атау жай метафора емес, терең мойындау. Бір ақын: «Дүниедегі ең үлкен мұң – иесі арызданбаған мұң» деген екен. Бүтимар да жағада отырып жыламайды, бақылап отырады. Ол сүйеді Ол үндемейді. Ал өледі Араб әдебиетінде Бутимараны «Ямам құсы» деп те атайды. Дегенмен, диуан әдебиетінде, әсіресе, осман, әзірбайжан, парсы поэзиясында бұл құс «Бұтимар» деген атпен өмір сүріп, ғашықтың ең кемел символына айналды Бүтимар әңгімесінің өзінде бір парадокс бар: теңіз бітпейді. Мұхиттар сарқылмайды. Бұны Бүтимар біледі, өзі білетін шығар. Бірақ сүйетін адамның қорқынышы логикаға қарамайды. Ол қорқады, өйткені ол жақсы көреді. Ол жақсы көргендіктен, өлімді мұқият таңдайды Бірде оқыған бір байқауым осы шындықты әдемі өрнектейді: Бүтимар суын ішкен сәтте махаббаты бітер еді. Теңіз бітеді деп емес, ғашығы екеуінің арасындағы илаһи сағыныш пен алшақтық оны ішкен сәтте бітеді. Ғашық адам сағынышсыз өмір сүре алмайды. Сағыну – оның тынысы Диуан ақындары үшін Бүтімар құсы бұлбұлдай, құмадай, аңғалдай әдебиеттің тұрақты қонағы болды. Бұлбұл раушан гүлін жақсы көреді. Бірақ гүл дегенде оның әніне ашылды, жұпар иіс шығарды, бояу берді; бұл махаббатта қандай да бір жауап бар еді Бұтимардың махаббатына теңіз жауап бере ме? Сондықтан да ақындар қашанда Бүтимарға тереңірек мұңмен қараған. Бұл ең үнсіз, ең үнсіз, ең үмітсіз махаббаттың символы Әйгілі диуаншы Нәби бір өлеңінде зұлым жан – қашанда өз игілігін іздейтін, сүйгенінің артында қалғысы келетін жан деп жазады. Яғни, ғашығы өлсін, сүйгені аман болсын. Бір қарағанда, бұл әлсіздік сияқты. Бірақ терең ойланып қарасаң, Бүтимардың жаны осы тілекте жатқанын аңғарасың. Өйткені «артта қалу» махаббаттың бітетінін көру деген сөз. Басқаша айтқанда, ғашық ғашығының өліміне мән бермейді: ғашық әлі бар, теңіз әлі толы, жағасы әлі сулы. Бұтымардың да тілегі осы еді – жоғалып, теңіз қалсын. Ғашық өлсін, сүйгені аман болсын. Бұл құрбандық - махаббаттың ең терең, ең үнсіз анықтамасы Түрік әдебиетінің ұлы тұлғасы Садық Хидаят өзінің әйгілі «Соқыр үкі» шығармасында Бүтимарға арнап: «Дүниеде тыныштықтан артық ештеңе жоқ, Бүтимардай адам жақсы адам деп ойладым, Бүтимар теңіз жағасына батып, қанатын кеңге жайып, жалғыз отырады. Бірақ мен олай істей алмаймын...» деп жазады. Бұл мойындау Бүтимардың үндемеуін қасиет деп біледі. Үнсіз сүю. Шағымсыз күйдіріңіз. Жыламай өлу Қазіргі Иран әдебиетінің шебер жазушыларының бірі Садық Хедаят өзінің шедевр деп саналатын «Соқыр үкі» романында экзистенциалды қобалжудан зардап шегіп, қоғамнан оқшауланған кейіпкерінің қараңғы ішкі әлемін зерттейді. Шығармада шындық пен арман уақыт пен кеңістіктің шатасуында астасып жатады; Баяндаушы өміріндегі әйелдерді де, өзін де бір ыдыраудың әртүрлі қырлары ретінде суреттейді Ұлы Физули ғазалдарының рухында Бүтимардың тынысын үнемі алып жүретін. Оның бірнеше өлеңі Бүтимардың үнсіз махаббаты мен өлімінің философиялық түсіндірмесі: ғылымнан, логикадан және білімнен маңыздысы - махаббаттың өзі. Бұны Бүтимар өлер алдында білген Физулидің сол әйгілі өлеңін тағы да еске алайық: «Ғашықтың маңайының басында қиындықтан басқа ештеңем жоқ, ал махаббат жолында қиындықтан басқа ештеңе жоқ». Бұл сөздер Бүтимардың да жүрегінен өтті. «Фананың» жоғалуы – ғашықтың соңғы сәті. Бұтимар оны теңіздің жағасынан табады Бұл парадоксты Сади Ширази: «Мен судың жағасындамын, бірақ шөлдеп өлемін» деп жақсы айтқан Бүтімардың бүкіл тағдыры осы бір өлеңде жинақталған. Дегенмен су бар ішпейді; махаббат бар, бірақ ол өмір сүрмейді. Өмір бар, бірақ қорқыныш оған өмір сүруге мүмкіндік бермейді Бұтимардың қасіреті – шөлдеу емес. Оның трагедиясы – қиял, яғни болашақты ойлай білу Ол теңіз кебеді деп ойлайды. Бұл мүмкіндік оны бұзады Мұнда шығыс классикалық поэзиясының ең қиын шындығы ашылады: махаббат сезім ғана емес, қорқыныш та Хафиз Ширази оны былайша жеткізген: «Менің ауруым оңай, менің дәрім де оңай» Сондықтан шығудың жолы жоқ Бұтимарды «мәликул-хазин» деп кездейсоқ атамаған Қайғы – оның табиғаты Бұл жол бүкіл диуан әдебиетінде жалғасып, Физулиде ең өткір түрін алады: «Ауруға ризамын, дәрісіз» Бутимар қорыққаннан емес, Физули әдейі ішеді Біреуінде әлсіздік болса, екіншісінде сенімділік бар Бүтімардың әңгімесін естіген адам әуелі таңғалады: «Не деген мағынасыз сөз, теңіз суын ішкен соң кеуіп қала ма?». Сосын біраз тоқтайды, қайта ойланады. Және ол түсіне бастайды Бутимар дұрыс айтады. Өйткені ішкен сәтінде «тоқтым» дейді, бірақ ғашық ешқашан тоймайды. Бір тамшы су алу теңізге «сен маған жетеді» дегенді білдіреді. Сүйген адам ешқашан сүйіктісіне «жетеді» демейді Сондықтан Бүтімар ішпейді, жағада отырып, қарап тұрып өледі Бүтимардың өлімі оның өз таңдауы. Сүйген адамың үшін өлу. Теңіз жасау үшін өзін-өзі жою. Бұл жанқиярлықтың ең жоғары, ең таза, ең қисынсыз, демек, ең адамдық түрі Бүтимардың өлімі – қасірет емес, мойындау. Сүйгеннің тынысына толы өмірді, сүйіктінің бар болуы үшін құрбан ету. Теңіз өмір сүруі үшін шөлдегенге берілу. Мүмкін бұл әлемдегі ең әдемі өлім: жақын адамының жағасында баяу сөніп, оның дауысын тыңдау Ол ғашық кейде жағада отырып, теңізге қарайтын құс Кейде өлеңін жазып, атын атамайтын ақын Кейде ғашығына «жақсымын» деп, өшіп қалады Бүтімар - сүйгені өмір сүру үшін жан беретін құс