Ziyalı rəhbər - Xalq yazıçısı Anar yazır

Azərbaycanın görkəmli alimi və tanınmış ictimai-siyasi xadimi, akademik Vəli Yusif oğlu Axundovun anadan olmasının 110 illiyi tamam olur. 1916-cı il mayın 14-də Bakıda dünyaya gələn Vəli Axundov 1950-60-cı illərdə dövlət idarəçiliyi sahəsində ən məsul vəzifələrdə çalışıb - Azərbaycan SSR səhiyyə naziri ), Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin katibi (1958), Azərbaycan SSR Nazirlər Sovetinin sədri ), Azərbaycan Kommunist Partiyası Mərkəzi Komitəsinin birinci katibi ) olub. V.Axundov 1986-cı ilin avqustunda 70 yaşında dünyasını dəyişib 2016-cı ildə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyev akademik Vəli Axundovun 100 illik yubileyinin keçirilməsi haqqında Sərəncam imzalayıb 100 illik yubileyi ilə bağlı dərc olunan kitabda Azərbaycanın ayrı-ayrı ziyalıları, alimlər, ədəbiyyat elm və mədəniyyət xadimləri akademik Vəli Axundovla öz bağlı xatirlərini bölüşüblər. Kitabda Azərbaycanın Xalq yazıçısı Anarın da yazısı yer alıb. Mərhum akademikin 110 illik yubileyi ərəfəsində həmin yazıları oxucuların diqqətinə çatdırırıq. Materialları qəzetimizə Vəli Axundovun qızı, tanınmış musiqişunas Nigar xanım Axundova təqdim edib Vəli Axundovu mən həyatımda ilk dəfə Gəncədə gördüm. Azərbaycanda sovet ədəbiyyatı günləri keçirilirdi. Qonaqlardan və azərbaycanlı yazıçılardan ibarət bir qrup respublikanın rayonlarına səfərə çıxmışdı. Qrupa Rəsul Rza rəhbərlik edirdi. O, həmin vaxt Universitetin çox gənc tələbəsi olan məni də özü ilə aparmışdı. Qonaqlardan şairlər Qaysın Quliyevi, Mustay Kərimi, Sergey Orlovu, dramaturq Aleksandr Şteyni xatırlayıram. Atam bu səfərə gənc rəssam Tahir Salahovu da dəvət etmişdi Həmin vaxt Gəncədə olan Azərbaycan KP MK-nın Birinci katibi V.Axundov yazıçılarla görüşdü və onları təkcə öz ziyalılığı, qüsursuz rus dili ilə deyil, həm də Eduard Baqritskinin şeirlərini əzbər söyləməsi, Lermontovun "Maskarad" əsərindən sitatlar gətirməsi ilə heyrətləndirdi Təhsilcə həkim olan, 1941-ci ildən 1945-ci ilin avqustunadək Böyük Vətən müharibəsində iştirak edən, sonralar Elmlər Akademiyasının həqiqi üzvü və vitse-prezidenti seçilən V.Axundov Azərbaycanın ziyalı rəhbərlərindən biri idi. Karyerasında pillə-pillə yüksələrək səhiyyə nazirinin müavini, səhiyyə naziri, sonra MK şöbə müdiri olmuş, daha sonra MK katibi, Nazirlər Sovetinin sədri təyin edilmiş və nəhayət, Azərbaycan KP MK-nın Birinci katibi seçilmişdir Siyasi hadisələrin mərkəzində olan Axundov Azərbaycanın rəhbər "üçlüyü"nə - Birinci katib İmam Mustafayevə, Nazirlər Sovetinin sədri Sadıq Rəhimova və Ali Sovet Rəyasət Heyətinin sədri Mirzə İbrahimova qarşı Mərkəzin iradlarından yaxşı xəbərdar idi. O, sovet sistemində ən qorxulu ittiham sayılan millətçilik məsələsinin mahiyyətini anlayır və özü üçün nəticələr çıxarırdı. 1959-cu il iyulun 6-da Vəli Yusif oğlu Axundov İ.D.Mustafayevin yerinə Azərbaycan KP MK-nın Birinci katibi seçildi Vəli Axundov plenumda iştirak edən Sov. İKP MK katibi N.Muxitdinovun köməyi ilə məsələni ciddi sanksiyalar olmadan yumşalda bildi. Halbuki məsələn, büro üzvü B.K.Karamyan Mustafayev və İbrahimova qarşı daha sərt tədbirlər tələb edirdi Azərbaycan rəhbərlərinə qarşı deyilən və müxtəlif evfemizmlərlə ört-basdır edilən ittihamların əsl səbəbi yalnız bir məsələ idi - onları millətçilikdə şübhəli bilirdilər Ona görə də hər bir respublika rəhbərinin əsas vəzifəsi Mərkəzi öz sədaqətinə, beynəlmiləlçiliyinə, rus xalqına bağlılığına və millətçilik meyillərinin olmamasına inandırmaq idi. Əslində isə V.Axundov düşünülmüş siyasəti ilə yenə də eyni vətənpərvər məqsədə - Azərbaycan xalqının mədəniyyətinin və milli özünüdərkinin inkişafına çalışırdı Onun çox cəsarətli addımlarından biri əvvəllər MK şöbə müdiri vəzifəsindən sərt partiya tənqidi ilə uzaqlaşdırılmış Şıxəli Qurbanovu ideologiya üzrə MK katibi vəzifəsinə irəli çəkməsi idi. Eyni şəkildə yüksək vəzifələrdən uzaqlaşdırılmış və kəskin tənqid olunmuş Cəfər Cəfərov da Ş.Qurbanovun faciəli ölümündən sonra məhz V.Axundovun təkidi ilə MK katibi seçildi Axundovun bioqrafiyasında sovet anlayışına görə ona xələl gətirəcək məqamlar da vardı - həyat yoldaşı Sara xanım Türkiyədə yaşayan tanınmış pantürkist siyasi mühacir Əhməd Ağaoğlunun qardaşı qızı idi Əhməd bəy Azərbaycanda ilk siyasi partiyalardan olan "Difai" partiyasının yaradıcılarından biri, bir sıra qəzetlərin qurucusu və fəal müəllifi idi Düşünürəm ki, Axundovun qəlbində dini hisslər də yaşayırdı. Hökümə xanım Sultanovanın danışdığı bir hadisəni xatırlayıram. Onun sözlərinə görə, xarici səfərlərdən birində Axundov papağının kənarında sərt bir şey hiss edir. Baxanda məlum olur ki, bu, anasının səfərdən əvvəl gizlicə oraya sancdığı Qurandan dua imiş Atamın Vəli Axundovla münasibətləri vardı. Amma bir dəfə Ali Sovetin sessiyasında çıxış edərkən Rəsul Rza həmin dövrdə səhiyyə naziri olan Axundovu Azərbaycan dilində uğursuz bir ifadəyə görə yüngülcə tənqid etmiş, eyni zamanda onun ana dilini ümumiyyətlə çox yaxşı bildiyini də vurğulamışdı. Sonradan respublikaya rəhbərlik edən V.Axundov bu hadisəni heç vaxt atamın üzünə vurmadı. Əksinə, sonradan məlum oldu ki, Rəsul Rza haqqında göndərilən çoxsaylı donoslara reaksiya vermirmiş Bir iclasda atam Rəyasət heyətində Birinci katibin arxasında əyləşmişdi. Həmin günlərdə Rəsul Rzanın iti yazan qızlar (stenoqrafçı qızlar) haqqında şeiri dərc olunmuşdu. O illərdə iclaslarda adətən iki stenoqrafçı rusca çıxışları, biri isə azərbaycanca çıxışları yazırdı. Şeirdə Rəsul Rza təəssüflə qeyd edirdi ki, iki iti yazan qız fasiləsiz yazdığı halda, üçüncü qız bütün iclas boyu bir sətir belə yazmayıb, əsnədi. Şeir "Bu, biabırçılıq deyil, bəs nədir?" sualı ilə bitirdi Və həmin iclasda yenə hamı rusca danışarkən Vəli Axundov birdən atama tərəf çevrilib: "Rəsul müəllim - deyir, lap sizin "iti yazan qızlar" kimi" Atam həm Birinci katibin şeirin məzmunundan belə tez xəbər tutmasına, həm də onun buna anlayışla yanaşmasına heyrət etmişdi Axundovun hakimiyyəti dövründə Rəsul Rzaya 1960-cı ildə 50 illiyi münasibətilə Azərbaycanın Xalq şairi adı verildi, 1965-ci ildə isə o, Azərbaycan Ensiklopediyasının baş redaktoru təyin olundu 1970-ci ildə Rəsul Rzanın 60 illiyi münasibətilə Vəli Axundov ona belə bir isti məktub göndərmişdi: "Əziz dostum və qardaşım Rəsul! Sizi təbrik edir və qucaqlayıram. Məqsədə yorulmadan yönəlmiş müdrik və ciddi istedadınıza heyranam. Sizə möhkəm cansağlığı və yeni yaradıcılıq uğurları arzulayıram. Bu günlərdə böyük ehtiyac hiss edirəm ki, Sizinlə fəxr etdiyimi deyim. Vəli Axundov" Rəsul Rzanın bloknotunda onun müxtəlif müşavirələr zamanı karandaşla çəkdiyi eskizlər qalıb. Orada Süleyman Rüstəmin, Fikrət Əmirovun, Tahir Salahovun portret cizgiləri var. V.Y.Axundovun da belə bir portreti mövcuddur. Mən onu Rəsul Rzaya həsr olunmuş xüsusi qəzet buraxılışında çap etdirmişdim Xalqımızın ən müxtəlif təbəqələrində Vəli Axundov haqqında xoş xatirə yaşayır - o, Azərbaycanın şərəfli oğlu, layiqli alim, həkim, rəhbər və həqiqi ziyalı idi Vəli Axundovun ziyalı təbiəti, şəxsiyyətinin mədəni potensialı genetik olaraq onun övladlarına - vaxtsız vəfat etmiş oğlu Oktaya və Azərbaycanın mənəvi dəyərlərinin ölkədən kənarda da layiqincə təbliği naminə yorulmadan çalışan qızı Nigar xanıma da keçmişdir