Hüseyn Ekmekçi yazdı: Bu rəsmi iflasdır

BU MADDƏDƏ DÖVLƏT BORC YÜKLƏRİNƏ VƏ ÖDƏNİŞ PROSESİNƏ BAXALAQ... BU RƏSMİ İFLASDIR DÖVLƏTLƏR BORC ALABİLƏR. AMMA BU İQTİSADİYYATI ARTIRMALIDIR. İNDİ DÖVLƏT BORCU ÖZƏL SEKTORUN BÜTÜN RESURSLARINI İSTƏKLƏYİR. CYCLE NET: BORC ALINMIŞ BORCU ÖDƏNİN; BORC OLAN MAAŞI ÖDƏN Rəqəmlər sizi çaşdırmasın... Hamısı KKTC Mərkəzi Bankının 2026-cı ilin birinci rüb hesabatından. Rəqəmləri ətraflı şəkildə bildirdik və Haber Kıbrıs iqtisadi xidmətinin şərhi ilə sizə çatdırdıq. Xülasə belədir: Borc artır, amma iqtisadiyyata qayıtmır. Yalnız maaş verilir. Baxaq KKTC-nin daxili borc stoku cəmi üç ayda 6 milyard 473 milyon TL artıb. İlin sonunda 15,9 milyard TL olan daxili borc mart ayının sonunda 22,4 milyard TL-yə yüksəlib. Yəni ilin birinci rübündə dövlət borcunu 40 faizdən çox artırıb. Bu borc yükü hara gedir? Rəqəmlər olduqca aydındır. Üç ayda 16,3 milyard lirə borc götürülüb, 9,8 milyard lirə geri qaytarılıb. Aradakı fərq, yəni 6,4 milyard TL yeni borc kimi vətəndaşlara və gələcək nəsillərə hesablanıb. Maaşlar verildiyi müddətcə heç kim narahat olmasa belə, bu borcu biz ödəyəcəyik Daha diqqəti çəkən odur ki, bu borclanmanın böyük hissəsi investisiya, istehsal və ya infrastruktur üçün deyil, dövlət maliyyəsinin gündəlik ehtiyaclarını ödəmək üçündür. Dövlət borc alır, borcunu ödəyir, sonra yenidən borc alır. Pis dairə getdikcə böyüyür Bu nöqtədə bu gün daxili borc ehtiyatı 22,4 milyard TLə çatdı. Bunun təqribən 20 milyard TL-si Dövlət Daxili Borc Qiymətli Kağızlarındandır... Üstəlik borcun əhəmiyyətli hissəsi xarici valyutadadır. Dollar, avro və sterlinqlə alınan borclar məzənnənin yüksəlməsi ilə büdcəyə təzyiqi artıracaq Verilməli olan sual budur: Bu qədər borca baxmayaraq, ölkəyə hansı böyük investisiya qoyulub? Hansı məktəbi bitirib? Hansı xəstəxana istifadəyə verilib? Hansı infrastruktur problemi həll olunub? Hansı yeni təşviq paketləri sənaye və turizm üçün əlavə dəyər yaratdı? Sizə deyim: SIFIR Əslində, təkcə borc pis deyil. Əslində elə bir dövlət yoxdur ki, borcu olmasın... İstehsal yaratsan, iqtisadiyyatı böyütsən, gələcəyə sərmayə qoysan, borclana bilərsən. Amma borc maaşları ödəmək və günü xilas etmək üçün istifadə olunursa, o zaman gələcəkdən xərcləyirsən, elə deyilmi? Yenidən başlanğıca qayıdaq. Rüblük qrafik bizə bunu deyir: Dövlət maliyyəsi həyəcan verici səslənməyə davam edir. Borc ehtiyatı artır, faiz yükü artır, risk artır. Digər tərəfdən, iqtisadiyyatda eyni artımı və ya investisiya hərəkətini görə bilmərik. Xülasə belə olsa da, gələcək üçün narahatam Əsl təhlükə bu gün rəqəmlərin göstərdiyi şəkil deyil, bir neçə ay sonra ortaya çıxacaq mənzərədir. Maliyyənin üzləşdiyi ən böyük problem borcun məbləğindən çox, ödəmə müddətidir. Çünki indiki borcların əksəriyyəti 90 gün civarında olan qısamüddətli borclardan ibarətdir Hökumət dəyişsə də, dəyişməsə də, bu borc ödəniləcək. İyun ayında 5,8 milyard TL, iyulda 6,5 ​​milyard TL, avqustda 6,8 milyard TL və sentyabrda təxminən 4 milyard TL ödəmə öhdəliyi var. Dövr davam edəcək: Borc al, borcunu ödə, borc al, maaş ver Üstəlik, dövlətin hər ay təqribən 2,5 milyard TL büdcə kəsiri olduğunu nəzərə alsaq, sadəcə olaraq mövcud borcları yuvarlamaq kifayət deyil. Yeni kəsiri maliyyələşdirmək üçün yenidən borc götürmək lazımdır. Yəni iyun ayında 5,8 milyard TL ödəyəcək dövlət eyni ayda büdcə kəsirini bağlamaq üçün 8 milyard TLdən çox yeni qaynaq tapmalıdır Problem elə buradan başlayır. Köhnə borcun ödənilməsi üçün yeni kredit götürülür. Yeni alınan borc da qısamüddətli olduğundan, bir neçə aydan sonra daha yüksək ödəniş yükü kimi geri qayıdır. Beləliklə, borc ehtiyatı təkcə artmır, həm də eksponent olaraq artır 2023-cü ilin sonunda təxminən 1 milyard TL olan daxili borc ehtiyatı 2024-cü ilin sonunda 6 milyard TL-yə, 2025-ci ilin sonunda isə təxminən 16 milyard TL-yə yüksəldi. 2026-cı ilin ilk yarısı tamamlanmadan 30 milyard TL-yə çata biləcəyi ilə bağlı qiymətləndirmələr vəziyyətin ciddiliyini ortaya qoyur Bu gün danışmalı olduğumuz məsələ hökumətlərin kim olması deyil, dövlət maliyyəsinin dayanıqlı olub-olmamasıdır. Çünki borc almaq artıq seçim deyil, sistemin yaşaması üçün məcburi hala çevrilib. Heç bir hökumətin qısa müddətdə bu dövranı qırması mümkün deyil Etibar etdiyim iqtisadçıdan soruşdum: Çözüm nədir? Tezliklə görülməli olanları sadaladı: Həll yolu aydındır. İlk növbədə büdcə kəsirini nəzarət altına almaq lazımdır. Sonra qısamüddətli borclar uzunmüddətli struktura çevrilməlidir Bundan əlavə, orta müddətli iqtisadi proqram və dövlət maliyyəsi Nizam-intizam yaradacaq struktur islahatları olmadan bu dövranı qırmaq mümkün görünmür. Əks halda bu gün 22 milyard TL olaraq bəhs etdiyimiz borc stoku sabah 30 milyard TL, sonra 50 milyard TL olacaq Və günün sonunda hamı eyni sualı verəcək: Bu borcu kim ödəyəcək? Bu yazı əslində indiki hakimiyyətə və ya hakimiyyətə can atanlara bir xəbərdarlıqdır. Təbii ki, yanlış idarəçilik məsuliyyətə cəlb olunacaq. Bunu soruşmaq lazımdır. Amma bu bizim masamızdır. Bu vəziyyəti danışmaqla aradan qaldırmaq olmaz