Dostluğun 10 ili: Qardaşlıqdan Müttəfiqliyə

Keçmiş indiki zamanın təməlidir Bir torpaqda iki günəş doğar Bir sapda iki qızılgül parlayır Böyük özbək şairi və mütəfəkkiri Əlişir Nəvainin bu sətirləri Özbəkistanla Azərbaycan arasında münasibətlərin tarixini və bugünkü vəziyyətini parlaq şəkildə əks etdirir. Ortaq tarixi köklərə, çoxəsrlik dostluq tellərinə və ortaq mənəvi irsə malik xalqlarımız indi ümumi inkişaf yolu ilə inamla birgə addımlayırlar Tarixi mənbələr özbək və Azərbaycan xalqlarının dillərinin, adət-ənənələrinin, adət-ənənələrinin nə qədər yaxın olduğunu göstərir. Belə ki, XI-XIV əsrlərdə Səlcuqlar imperiyası dövründə müasir Azərbaycan və Özbəkistan ərazilərinin əhəmiyyətli bir hissəsi vahid dövlətin tərkibində olmuşdur Teymurilər dövründə bu yaxınlaşma daha da özünü büruzə verdi: iki xalq arasında qohumluq əlaqələri gücləndi, Azərbaycan müdərrisləri bəzi Teymuri şahzadələrinə rəislik etdilər Özbək generalı Sabir Rəhimovun Bakıda təhsil aldığı, Səməd Vurğun və Abdulla Aripovun hər iki xalqın əziz şairləri, Maqsud Şeyxzadənin isə “özbək xalqının oğlu” sayıldığı da məlumdur. Belə misallar çoxdur Bu gün Özbəkistanla Azərbaycan arasında münasibətlərin görünməmiş yüksək səviyyəyə çatması heç də təsadüfi deyil. Üstəlik, mübaliğəsiz demək olar ki, son onillik Özbəkistanla Azərbaycan arasında dostluq salnaməsinin tacına çevrilib Yeni zirvələrə doğru 2016-cı il Özbəkistanın xarici siyasətində dönüş nöqtəsi oldu, belə ki, Daşkənd beynəlxalq arenada fəallığını əhəmiyyətli dərəcədə artırdı. Mərkəzi Asiya, Qafqaz ölkələri və türk dünyası ilə əlaqələrin bərpası və dərinləşdirilməsi yenilənmiş xarici siyasət kursunun prioritet istiqamətinə çevrildi. Bu kontekstdə Azərbaycanla qarşılıqlı fəaliyyət xüsusi əhəmiyyət kəsb etdi: ikitərəfli dialoq keyfiyyətcə yeni səviyyəyə qalxdı, diplomatik əlaqələr strateji xarakter aldı Özbəkistan və Azərbaycan arasında münasibətlər nə soyuq, nə də münaqişəli olsa da, hələ də strateji tərəfdaşlığın güclü tempinə malik deyildi. Tarixi, mədəni və linqvistik yaxınlığa baxmayaraq, siyasi dialoq məhdud, iqtisadi qarşılıqlı əlaqə isə məhdudlaşdırılmışdı. Xüsusilə nəqliyyat, logistika, enerji və regional əməkdaşlıq kimi strateji sahələrdə böyük potensial çoxdan həyata keçirilməmişdi. Bu şəraitdə istifadə olunmamış imkanlardan istifadə etməyə imkan verən prezidentlər Şavkat Mirziyoyev və İlham Əliyevin siyasi iradəsi və qətiyyəti oldu Daşkəndlə Bakının yaxınlaşmasına bir neçə əsas amil kömək etdi. Birincisi, hər iki ölkə çoxvektorlu xarici siyasət yeritdilər. İkincisi, türk dünyasında inteqrasiya gücləndi. Üçüncüsü, Rusiya ilə Qərb arasında artan qarşıdurma fonunda Mərkəzi Asiya və Qafqazı birləşdirən alternativ tranzit marşrutlarına ehtiyac artdı. Nəticədə Özbəkistan və Azərbaycan coğrafi və strateji baxımdan bir-birini tamamlayır O vaxtdan bəri iki ölkə liderləri arasında sabit və müntəzəm siyasi dialoq qurulub. Yüksək səviyyəli səfərlər sırf simvolik olmaqdan çıxdı və iqtisadi, investisiya və infrastruktur layihələri vasitəsilə konkret məzmun kəsb etdi. Nəticədə münasibətlər deklorativ formatdan həqiqi strateji tərəfdaşlığa keçdi Qeyd etmək vacibdir ki, Özbəkistan Azərbaycana təkcə Qafqazın əsas dövləti kimi deyil, həm də Mərkəzi Asiyaya qlobal bazarlara çıxışı təmin edən geostrateji körpü kimi baxmağa başladı. Xəzər dənizi ilə Avropaya marşrutların şaxələndirilməsi məsələsi Daşkənd üçün xüsusi prioritet oldu ki, bu da Bakının nəqliyyat və logistika mərkəzi rolunu əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirdi Son illər “Orta Dəhliz” kimi tanınan Transxəzər Beynəlxalq Nəqliyyat Marşrutu ikitərəfli münasibətlərin ən mühüm geoiqtisadi sütununa çevrilib. Çin-Mərkəzi Asiya-Qafqaz-Avropa marşrutu üzrə ticarətin artırılması planları Daşkənd və Bakının strateji maraqlarını uzlaşdırıb. Ənənəvi şimal marşrutlarından yan keçən alternativ nəqliyyat şəbəkələrinə ehtiyac artdıqca, Azərbaycanın Özbəkistan üçün əhəmiyyəti dəfələrlə artıb İqtisadi göstəricilər münasibətlərdə keyfiyyət dəyişikliklərini təsdiqləyir. 2016-cı ildən sonra iki ölkə arasında ticarət dövriyyəsi bir neçə dəfə artıb və son illərdə sabit artım tendensiyası nümayiş etdirilib Ən əsası isə ikitərəfli əlaqələr iqtisadi praqmatizmlə məhdudlaşmırdı. Özbəkistan və Azərbaycan rəhbərliyi bu sözlərə qoşuldu qardaşlıq, müttəfiqlik və türk birliyi anlayışlarına əsaslanan daha geniş siyasi və sivilizasiya mahiyyəti ilə əməkdaşlıq. Bu, tərəfdaşlığa ideoloji və dəyərə əsaslanan təməl verdi. Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində qarşılıqlı fəaliyyət qarşılıqlı etimadın möhkəmlənməsində mühüm rol oynamışdır 2024-cü ildə münasibətlər keyfiyyətcə yeni səviyyəyə qalxdı: ölkələr siyasi qarşılıqlı fəaliyyətin ən yüksək səviyyəsinə keçidi qeyd edən Müttəfiqlik Münasibətləri haqqında Müqavilə imzaladılar. Beləliklə, Daşkəndlə Bakı arasındakı əlaqələr strateji tərəfdaşlıqdan uzunmüddətli geosiyasi uyğunlaşmaya əsaslanan müttəfiqlik modelinə çevrildi Bütövlükdə, Özbəkistan və Azərbaycan arasında münasibətlər geoiqtisadi maraqlar, nəqliyyat təhlükəsizliyi, türklərin inteqrasiyası və regional siyasi yaxınlaşma əsasında ardıcıl olaraq hərtərəfli tərəfdaşlığa çevrilib. Bu yaxınlaşma situasiya deyil, dərin köklərə malikdir və Avrasiyanın yeni geosiyasi reallığında uzunmüddətli strateji maraqları əks etdirir İqtisadi Diplomatiya, Nəqliyyat Dəhlizləri və Enerji Maraqlarının Sinerjisi Münasibətlərin hazırkı mərhələsinin əsas xüsusiyyətlərindən biri siyasi bəyannamələrdən dərin iqtisadi praqmatizmə keçid olmuşdur. Əvvəllər mədəni və tarixi yaxınlıq prioritet təşkil etdiyi halda, nəqliyyat, logistika, sənaye əməkdaşlığı və investisiyalar qarşılıqlı fəaliyyət mərkəzinə keçib. Bu, ikitərəfli əlaqələri emosional diplomatiya sferasından çıxarmağa və praktiki geoiqtisadi tərəfdaşlıq səviyyəsinə çatdırmağa imkan verdi Özbəkistan üçün Azərbaycanın strateji əhəmiyyəti ilk növbədə onun Xəzər regionunda tranzit potensialı ilə müəyyən edilir. Dənizə çıxışı olmayan bir ölkə kimi Özbəkistan ardıcıl olaraq xarici ticarət yollarının şaxələndirilməsi siyasətini həyata keçirir. Rusiya ərazisindən keçən ənənəvi marşrutlar üzrə artan geosiyasi risklər fonunda alternativ nəqliyyat dəhlizlərinin axtarışı getdikcə aktuallaşır. Bu kontekstdə Bakı Mərkəzi Asiyanı Avropa və Qara dəniz bazarları ilə birləşdirən əsas mərkəzə çevrilib Bakı-Tbilisi-Qars dəmir yolu xətti, Ələt Beynəlxalq Dəniz Limanı və Transxəzər nəqliyyat infrastrukturu Özbəkistanın xarici iqtisadi strategiyasında getdikcə daha mühüm rol oynayır. Xüsusilə, son illərdə Özbəkistan yüklərinin Xəzər dənizi üzərindən Azərbaycana daşınması, sonradan Türkiyə və Avropa bazarlarına çıxışı üçün səylər kəskin surətdə güclənib. Bu inkişafın həm iqtisadi, həm də siyasi əhəmiyyəti var, çünki nəqliyyat marşrutlarının genişləndirilməsi xarici təzyiqlərdən asılılığı azaldır 2022-ci ildən sonra Rusiya və Ukrayna arasında müharibə fonunda qlobal logistika sistemi böyük dəyişikliklərə məruz qaldı. Orta Dəhliz layihəsi beynəlxalq gündəmin mərkəzi mövzusuna çevrildi. Çin və Orta Asiyadan Xəzər dənizi vasitəsilə Azərbaycan, Gürcüstan və Türkiyəyə uzanan bu marşrut həm iqtisadi, həm də geosiyasi əhəmiyyət kəsb edirdi. Özbəkistan bu dəhlizin fəal iştirakçısı olmağa çalışır, Bakı isə təkcə tranzit ərazi kimi deyil, yeni regional logistikanın əsas memarlarından biri kimi çıxış edir. Son illərdə Azərbaycan hökuməti liman, dəmir yolu və gömrük infrastrukturunun modernləşdirilməsinə böyük vəsait yatırıb və bununla da Özbəkistan üçün yeni iqtisadi imkanlar açıb Sənaye kooperasiyasının inkişafı nəqliyyat sektorunda yaxınlaşma ilə müşayiət olundu. Xüsusilə, avtomobil istehsalı ikitərəfli qarşılıqlı fəaliyyətin yeni sahəsinə çevrilib. Özbəkistanın UzAuto Motors şirkəti və azərbaycanlı tərəfdaşların iştirakı ilə Hacıqabul Sənaye Parkında avtomobil istehsalı layihəsinin həyata keçirilməsi texnologiya, kapital və satış bazarlarını birləşdirən dərin sənaye inteqrasiyasının nümunəsi kimi qiymətləndirilir Kənd təsərrüfatı, tekstil sənayesi və əczaçılıq sənayesində də kooperativ layihələri genişlənir. İkitərəfli münasibətlərdə ənənəvi “satıcı-alıcı” sxemindən daha çox birgə istehsal modelinin formalaşması prinsipial əhəmiyyət kəsb edir. Bu yanaşma tərəfdaşlığın davamlılığını və uzunmüddətli xarakterini təmin edir İnvestisiya sahəsində də yeni mərhələ yaranır. Tərəflər enerji, infrastruktur, tikinti və sənaye layihələrinin maliyyələşdirilməsi üçün birgə investisiya fondunun yaradılması barədə razılığa gəliblər. Bu mexanizm əməkdaşlığı deklarativ siyasi yaxınlıq çərçivəsindən institusional iqtisadi qarşılıqlı fəaliyyət sahəsinə köçürür Enerji əməkdaşlığın ən vacib sahələrindən biri olaraq qalır, tərəflərin maraqlarının bir-birini tamamladığı yerdə. Özbəkistan Azərbaycanın enerji infrastrukturuna və geniş ixrac təcrübəsinə mühüm model kimi baxır. Gələcəkdə Xəzər marşrutları Mərkəzi Asiya resurslarının Qərb bazarlarına çıxarılmasında əsas rol oynaya bilər Son illərdə yaşıl enerji sahəsində əməkdaşlıq da fəal müzakirə olunur. Azərbaycan Qara dəniz vasitəsilə Avropaya yaşıl enerji ixracı strategiyasını irəli sürür, Özbəkistan isə bərpa olunan enerji sahəsində genişmiqyaslı islahatlar həyata keçirir. Bu sahədə oxşar yanaşmalar tərəfdaşlığın dərinləşməsi üçün böyük perspektivlər təklif edir Özbəkistan və Azərbaycanın xarici iqtisadi siyasətində rəqib kimi yox, strateji tərəfdaş kimi çıxış etməsi də vacibdir. Onların fəaliyyəti Mərkəzi Asiya ilə Qafqaz arasında iqtisadi inteqrasiyanın sürətləndirilməsinə kömək edir və bu, yeni Avrasiya iqtisadi məkanının formalaşmasından xəbər verir Özbəkistanla Azərbaycan arasında münasibətlərin mahiyyəti siyasi bəyannamələrlə deyil, nəqliyyat dəhlizlərinin səmərəli uzlaşdırılması, sənaye əməkdaşlığının inkişafı, investisiya platformalarının yaradılması və geoiqtisadi maraqların sinerjisi ilə ölçülür. Bu gün dövlətlərimiz arasında əməkdaşlıq yeni regional iqtisadi arxitekturanın sütunu kimi tanınır Türk Dünyası, Təhlükəsizlik Memarlığı və Alyansın Gələcək Formulu Artıq Özbəkistanla Azərbaycan arasında münasibətlərə təkcə ikitərəfli prizmadan baxmaq kifayət deyil. Son illərdə bu yaxınlaşma daha geniş geosiyasi proseslərin - türk inteqrasiyasının dərinləşməsinin, Avrasiyada güc balansının dəyişməsinin və yeni regional təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasının bir hissəsinə çevrilib. Bu kontekstdə Daşkənd və Bakı sadəcə tərəfdaş kimi deyil, formalaşmaqda olan siyasi məkanın əsas komponentləri kimi çıxış edirlər Özbəkistanın 2019-cu ildə Türk Dövlətləri Təşkilatına üzv olması əməkdaşlığın inkişafında yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Bu qərar simvolik deyildi - bu, Daşkəndin geosiyasi kimliyinin yenidən istiqamətləndirilməsini bildirirdi. Özbəkistan əvvəllər türklərə inteqrasiya məsələsində ehtiyatlı davrandığı halda, prezident Şavkat Mirziyoyevin dövründə ölkə bu platformanı xarici siyasətinin əsas aləti kimi qəbul edib Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə Azərbaycan bu prosesdə həlledici rol oynayıb. Bakı Türkiyə ilə yanaşı, nəqliyyat, iqtisadiyyat, təhsil və təhlükəsizlik sahələrində ardıcıl olaraq dərin əməkdaşlığı təşviq edən türk inteqrasiyasının sürücüsüdür. Öz növbəsində, əhəmiyyətli demoqrafik, iqtisadi və coğrafi potensialı ilə Özbəkistan bu proseslərin mərkəzi iştirakçısı olmaq üçün yaxşı mövqedədir və bununla da iki ölkənin strateji maraqlarının yaxınlaşmasına gətirib çıxarır Türk inteqrasiyası bu gün mədəni əməkdaşlıqdan kənara çıxaraq aydın iqtisadi maraqları və ümumi təhlükəsizlik prioritetlərini əhatə edir. Türk dövlətlərinin qarşılıqlı fəaliyyəti çərçivəsində Orta Asiyanı və Qafqazı birləşdirən nəqliyyat dəhlizləri, enerji şəbəkələri, rəqəmsal infrastruktur inkişaf etdirilir və bununla da Özbəkistan və Azərbaycan arasında əlaqələr institusional olaraq möhkəmlənir 2020-ci ildə Qarabağın qaytarılmasından sonra Azərbaycan regionda yeni siyasi çəki qazandı. Özbəkistanın Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləməsi qarşılıqlı etimadın möhkəmləndirilməsində mühüm amil oldu. Özbəkistanın Füzuli şəhərində məktəb tikdirməsi bunun simvolik təsdiqi oldu. Daşkənd bu addımı ilə Qarabağın yenidən qurulmasında bilavasitə iştirakını və uzunmüddətli strateji tərəfdaşlığa sərmayə qoymağa hazır olduğunu nümayiş etdirərək, siyasi bəyanatlarını konkret əməlləri ilə təsdiqlədi Eyni zamanda, təhlükəsizlik Özbəkistan və Azərbaycan arasında münasibətlərdə getdikcə daha çox diqqət mərkəzində saxlanılır. Bu, hərbi ittifaq yaratmaqdan deyil, regional sabitliyin təmin edilməsi üçün səylərin əlaqələndirilməsindən gedir. Əfqanıstandakı vəziyyət, transmilli təhdidlər, kiber və logistika təhlükəsizliyi məsələləri iki ölkənin mövqelərini yaxınlaşdırır. Nəqliyyat marşrutları aktivləşdikcə, onların qorunması üçün əlaqələndirilmiş yanaşmalara ehtiyac da artır. Xəzər-Qafqaz-Mərkəzi Asiya marşrutu həyati kommunikasiya arteriyasına çevrilir və Daşkənd və Bakı arasında təhlükəsizlik üzrə koordinasiya ehtiyacını artırır Özbəkistan və Azərbaycan əsas güc mərkəzləri ilə balanslaşdırılmış münasibətlər qurmağa və hər hansı qlobal oyunçulardan asılılıqdan qaçmağa çalışan oxşar xarici siyasət yanaşmalarını izləyirlər. Çoxvektorlu diplomatiya ikitərəfli əlaqələrin sabitliyinə daha çox töhfə verir 2024-cü ildə imzalanmış Müttəfiqlik Münasibətləri haqqında Müqavilə bu proseslərin məntiqi nəticəsi oldu. Bu, sadəcə diplomatik sənəd deyil, həm də “qardaş xalqlar” haqqında ritorikaya deyil, aydın şəkildə müəyyən edilmiş geosiyasi və geoiqtisadi maraqlara əsaslanan qarşılıqlı fəaliyyət üçün yeni siyasi düsturdur Qarşıdakı illərdə bu alyansın uğuru bir neçə əsas amildən asılı olacaq: nəqliyyat layihələrinin praktiki həyata keçirilməsi, sənaye əməkdaşlığının dərinləşdirilməsi və türk inteqrasiyasının əsasən mədəni platformadan səmərəli iqtisadi mexanizmə çevrilməsi Özbəkistanla Azərbaycan arasında münasibətlər bu gün regional əməkdaşlığın ən dinamik və səmərəli modellərindən biri kimi qiymətləndirilir. Bu yaxınlaşma qısamüddətli siyasi şəraitin nəticəsi deyil, Avrasiyada yeni geosiyasi mühitin, nəqliyyat zəncirlərinin və inteqrasiya proseslərinin formalaşmasının təbii nəticəsidir Əsrlər boyu Azərbaycan və özbək xalqlarının dostluğunun tarixi hər iki ölkənin böyük mütəfəkkirlərinin əsərlərində öz əksini tapmış və ortaq mənəvi irs kimi nəsildən-nəslə ötürülmüşdür Məsələn, Azərbaycan poeziyasının ən böyük nümayəndələrindən biri, şair Nizami Gəncəvinin yaradıcılığı özbək ədəbiyyatının inkişafına böyük təsir göstərmişdir Tək özbək deyil, bütün türk ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi – mütəfəkkir, şair, alim, dövlət xadimi, ictimai xadim, elm və sənət hamisi Əlişir Nəvai özünün böyük əsəri “Xəmsə”ni yaratmaqda Nizaminin ənənələrini davam etdirərək ortaq dilin əzəmətini nümayiş etdirmişdir. Sonralar Nəvai özü də Azərbaycan ədəbiyyatında mürşidi kimi tanınıb Azərbaycan poeziyasının ən parlaq simalarından olan Məhəmməd Füzuli Nəvaini özünə müəllim hesab etmiş və Nəvainin qəzəllərinə cavab olaraq nəzirlər yazmışdır. Eyni zamanda, bir çox özbək ədəbiyyat xadimləri Füzulini özlərinin müəllimi hesab edirdilər Ümumiyyətlə, Nizami ilə Nəvai arasında Füzuli, Nəsimi, Vaqif, Ağahi, Müqimi və Xarəzminin yaradıcılığında təcəssüm tapmış vahid mənəvi və ədəbi bağ təşkil edən unikal dialoq yaranmışdır. Məhz bunun sayəsində “Daşkənd haqqında şeir” (“Daşkəndnamə”) yazan Maqsud Şeyxzadə Özbəkistanda belə böyük ehtiramla qarşılanır, hər bir azərbaycanlı Abdulla Aripovun “Azərbaycan” poemasından sətirləri tərcüməsiz başa düşür Böyük Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvinin yazdığı kimi: Dostlar o qədər yaxın olsalar ki, sanki bir nəfəs alırlar Qaçmış yüz dərd onlara bir daha qayıtmayacaq Qoy xalqlarımız arasında dostluq və qardaşlıq sarsılmaz olsun, yeni zirvələrə aparan ümumi yolumuzu işıqlandırsın! Özbəkistan Milli Xəbər Agentliyinin baş direktoru – UzA Azərbaycan Dövlət İnformasiya Agentliyinin İdarə Heyətinin sədri – AZƏRTAC