O'zbekistonga sayohatim

Men uzoq vaqtdan beri orzu qilgan kun keldi. O‘zbekistonda “Jahon turklarining muvofiqlashtiruvchi markazi” turkiy dunyo shoir, yozuvchi va san’atkorlarining 6-uchrashuvi bo‘lib o‘tishini bildim. Buni guruhimiz rahbari, qimmatli turkolog Ilgar Turko‘g‘lidan eshitib, juda xursand bo‘ldim. Chunki bu uchrashuvga meni ham taklif qilishgan Bu yilgi yig‘ilish O‘zbekiston daho shoiri va davlat arbobi Alisher Navoiy tavalludining 585 yilligi hamda O‘zbekiston madhiyasi muallifi, xalq shoiri, O‘zbekiston xalq qahramoni Abdulla Oripov tavalludining 85 yilligiga bag‘ishlandi O‘rta maktabda o‘qib yurgan kezlarimda O‘zbekiston tarixi haqida o‘qiganimdan so‘ng bu mamlakatga qiziqib qoldim. O‘shanda rus tili o‘qituvchimiz rus tilini bilmasak, Lochindan nariga o‘ta olmaymiz, degan edi. Men so'radim nega? Domla bizning tilimiz deyarli hech qaerda ishlatilmaydi, dedi. Bu so'z menga juda yomon ta'sir qildi. O‘shandan beri men o‘z tilimizda so‘zlashuvchi mamlakatlar va millatlarni izlayapman Qolaversa, o‘sha paytda o‘zbeklar bizga turk emas, hatto dushman sifatida targ‘ib qilingan Hozir turk davlati sifatida O‘zbekistonga borganim va bu yurt bilan yaqindan tanishganim men uchun qo‘shaloq bayram bo‘ldi Oʻzbekiston Respublikasi Markaziy Osiyoda joylashgan mustaqil turk davlatidir. Bu hududda (Amudaryo va Sirdaryo oraligʻida) Oltoy tillari guruhiga mansub turli turkiy qabilalarning oʻtroqlashishi jarayoni qadimdan boshlangan O‘zbekiston Buyuk Ipak yo‘lida joylashgan. Oʻzbekiston shimolda Qozogʻiston, shimoli-sharqda Qirgʻiziston, janubi-sharqda Tojikiston, janubda Afgʻoniston va janubi-gʻarbda Turkmaniston bilan chegaradosh Oʻzbekistonning poytaxti va eng yirik shahri Toshkent shahri boʻlib, umumiy maydoni 448 978 kvadrat kilometr, aholisi 35 milliondan ortiq. Aholi soni boʻyicha Markaziy Osiyoda birinchi oʻrinda turadi Toshkent shahri Markaziy Osiyoning eng qadimiy va yirik shaharlaridan biri sifatida nafaqat O‘zbekiston poytaxti, balki turk va islom sivilizatsiyasi, tarixi va zamonaviyligi uyg‘unligida ham o‘ziga xos mavqega ega. Toshkentda yuzlab qadimiy va zamonaviy arxitektura namunalari, islom, nasroniy va yahudiy diniy yodgorliklari saqlanib qolgan. Hazrati Imom majmuasi, Baroqxon madrasasi, Shayx Zayniddin jome masjidi, Chorsu bozori, Ko‘keldosh madrasasi, Xalqlar do‘stligi maydoni va boshqa obidalar shahar timsoliga aylangan. Qadimiy shahar devorlari, karvonsaroylar, o‘rta asr hammomlari, minora va maqbaralar har bir tashrif buyuruvchi uchun boy tarix va madaniyat saboqidir Xalq shoiri, davlat arbobi, O‘zbekiston madhiyasi muallifi Abdulla Oripov tavalludining 85 yilligiga bag‘ishlangan tadbir munosabati bilan uning Toshkentdagi uy-muzeyiga tashrif buyurdik Bu yerda ulug‘ shoirning oila a’zolari, hayoti va ijodi bilan yaqindan tanishdik Men esa Abdulla Oripovga bag‘ishlagan she’rimni o‘qib chiqdim (shuningdek, uning hayoti va ijodi bilan tanishib, uning hayoti va ijodidan bu she’rni olganimni ham aytib o‘tmoqchiman) She’ring qalblariga nur olib kelding, Alisher Navoiydan o‘rganding. Xalqingiz xotirasida mangu qoldingiz Abdulla olim, ustoz, shoir “Xalqlar do‘stligi” ordeni olgansiz, daho Hamzani eslatgansiz. “Faxriy nishon”ingizni o‘z vaqtida olgansiz. Abdulla davlat arbobi va shoir Doim birodarlik mavzusini ko‘targansiz, boshqa xalqlarning ko‘nglidan joy olgansiz. Shuning uchun ham “Do‘stlik” medalini olgansiz, olim, ustoz, shoir Abdulla Italiyada “Yulduz”ni sotib olib, porlading, hikoyani Buyuk Temurga bog‘lading. “Birinchi muhabbat” deb yig‘ladingiz, Abdulla olim, ustoz, shoir O‘qib, umrini faxrlantirdim, Banovsha uning iste’dodiga qoyil qoldi. Buyuk turk bolasiga rahmat. Tarjimon, olim, shoir Abdulla! O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasida Alisher Navoiy tavalludining 585 yilligi, Abdulla Oripov tavalludining 85 yilligiga bag‘ishlangan tadbirlarda ishtirok etdik Har ikki dahoning haykali oldiga gulchambarlar qo‘ydik Shaharning tarixiy joylariga tashrif buyurdik Katta bog‘da O‘zbekiston davlat gerbini ziyorat qildik. A.Oripovning qizi Shoira xonim bizga gerb haqida juda qiziq tafsilotlarni aytib berdi. Toshkentda 30 dan ortiq oliy maktablar, oʻnlab ilmiy-tadqiqot institutlari, yuzlab maktab va litseylar, elit texnikumlar, xususiy va xalqaro maktablar faoliyat yuritadi. Bu yerda Toshkent davlat universiteti, Texnika universiteti, Tibbiyot akademiyasi, Tilshunoslik universiteti, Jahon iqtisodiyoti universiteti va diplomatiya universiteti kabi taniqli oliy ta’lim muassasalari joylashgan Qadim zamonlardan sharq va gʻarbni bogʻlovchi Buyuk Ipak yoʻli shu hududdan oʻtgan, janubdan shimolga, shimoldan janubga oʻtadigan odamlar bu yerlardan oʻtishi kerak edi. Bu hududda Buxoro, Samarqand va Kunya-Urganj joylashgan ularning shaharlari Hindiston, Xitoy, Misr, Vizantiya va slavyan davlatlaridan kelgan karvon yoʻllari chorrahasida joylashgan edi. Savdogarlar bu yerda karvonsaroylarda qolishgan O‘zbekistonda Osiyodagi eng yirik oltin koni ham joylashgan. Oʻzbekistonda 100 dan ortiq foydali qazilma turlari mavjud O‘zbekiston buyuk tarixga ega qadimiy mamlakat. Vaqt bu yerda o‘z “imzosini” qoldirganga o‘xshaydi. Eng muhim shaharlari: Toshkent, Nukus, Fargʻona, Samarqand, Buxoro, Xiva, Qoʻqon, Termiz, Moʻynoq, Shahrisabz. Mamlakatda turli tarixiy obidalar, masjidlar, muzeylar mavjud. Bibixonim masjidi, Ulug‘bey rasadxonasi va madrasasi, Shohi Zinda maqbarasi, Amir Teymur va uning avlodlari yotgan Gur-Amir maqbarasi, Og‘saroy, Registon maydoni shular jumlasidandir. Oʻrta Osiyoning muqaddas shahri deb atalgan Buxoroning oʻzida 140 ga yaqin meʼmoriy obidalar mavjud Buxoro bo‘ylab sayr qilib, yo‘lboshimizning shahar haqidagi tushuntirishlarini tinglab, obidalarni ko‘rar ekanman, bu she’r o‘z-o‘zidan paydo bo‘ldi Sizning savolingiz davr boshidan keladi, yoshingizni so'rasam, sanalar biladi. Vaqt ko'p sirlarni o'chirib tashlaydi. Vaqt o'tib g'alaba qozonasan, Buxoro shahri Qancha podshohlar senga taxt qurdi, G‘animlar oldida mag‘rur turdi. Sening noming bilan tarixga muhr bosdilar, zamonda g‘olibsan, Buxoro shahri Ibn Sinodek tabib qildi, Imom Buxoriyni dindor qildi, Narsahiyni yozib, tarixga qoldirdi. Vaqtni yengding, Buxoro Haydarxon siyosiy tarixda, Nasrullaxon hayotini tark etdi. Muhammad Olimxon, xon natijasi, vaqt o‘tib g‘olibsan, Buxoro shahri Binafsha nomingga qoyil qoladi, seni bir yuz qirq yodgorlik bilan eslaydi. Olimsan, xon o‘g‘li, zamonda g‘olibsan, Buxoro shahri! O‘zbekiston dunyoga ko‘plab allomalar, tarixiy shaxslarni ato etgan. Toshkentdan keyin Samarqandga ham bordik. Samarqanddagi muhtasham obidalarni ziyorat qildik. Ko‘p yillar davomida ko‘rmoqchi bo‘lgan Amir Teymur qabrini ziyorat qildik Amir Teymur (Tamerlan) - XIV asrda yashagan mashhur turk-mo'g'ul sarkardasi va Temuriylar saltanatining asoschisi Samarqand shahrini o‘z imperiyasining poytaxtiga aylantirib, madaniyat markaziga aylantirdi Bibixonim masjidi: Sharqdagi eng katta masjidlardan biri boʻlib, Amir Teymur tomonidan qurilgan Gur-Amir maqbarasi: Amir Temur va uning sulolasi dafn etilgan maqbara o‘zining muhtasham ko‘k gumbazi va boy ichki ko‘rinishi bilan ajralib turadi Shohi-Zinda majmuasi: asrlar davomida bunyod etilgan turli maqbaralardan iborat oʻzining bezakli koshinlari bilan mashhur muqaddas va tarixiy koʻcha Ulug‘bey rasadxonasi: XV asrga oid bu tarixiy maskanda o‘rta asrlardagi eng yirik astronomik kashfiyotlar qilingan Mening sevimli odamim Ulug‘bey Mirzo va men uni yaxshi ko‘raman, chunki Ulug‘bey azaldan ilm-fan targ‘ibotchisi va ijodkori bo‘lgan. Mirzo Ulugʻbey, XV asr hukmdori, astronom va matematik. U Samarqandda qurgan ulkan rasadxona bilan o‘rta asr astronomiyasida inqilob qildi. Ulug‘bey haqida kitoblar yozish mumkin. Va men faqat qisqacha ma'lumot yozyapman Siyob bozori: Bu shahardagi eng qadimiy va jonli bozor; Bu yerda Samarqand noni, ziravorlar, shirinliklar sotiladi Abu Ali Ibn Sino (Avitsenna) — oʻrta asrlarning daho tabibi, faylasufi va olimi. Uning “Tib qonunlari” asari asrlar davomida Yevropa universitetlarida asosiy darslik sifatida foydalanilgan Muhammad Al-Xorazmiy - 9-asrda yashagan matematik, astronom va geograf. “Algebra” so‘zining yaratuvchisi, algebra faniga asos solgan, algoritm tushunchasini fanga olib kirgan Alisher Navoiy - XV asrda yashagan daho shoir, faylasuf va davlat arbobi. U chig‘atoy tilida (eski o‘zbek tili) yozgan asarlari bilan o‘zbek adabiyotining asoschisi sanaladi. Amir Teymur tomonidan poytaxtga aylangan Samarqand o‘zining tarixiy obidalari, go‘zalligi bilan ko‘rganlarni maftun etadi. Tarixiy obidalar qatorida Amir Teymur maqbarasining bundan 500 yil avval saqlanib qolgani tashrif buyuruvchilarda katta taassurot qoldirmoqda Maqbara va masjidlar bezaklarining nafis did bilan bezatilgani tomoshabinlarni hayratda qoldiradi Samarqand shahridagi Bibixonim masjidi islom olami va Markaziy Osiyodagi eng yirik masjidlardan biridir Registon maydoni Markaziy Osiyo turk me’morchiligining nodir namunalaridan biridir. U 15-asrda Ulugʻbey tomonidan asos solingan, ajoyib koshinlar bilan bezatilgan ulkan eshikli 3 ta alohida madrasa bilan oʻralgan hududdir Qadimiy Xiva turli asrlar va xalqlarga tegishli tarixiy obidalar maskani bo‘lgani uchun 1967-yilda, Ichan-G‘ala 1990-yilda YUNESKOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan O‘zbekiston bo‘ylab sayohat qilar ekanmiz, O‘zbekistonning tarixiy obidalari va tarixi haqida gidimiz va shoira Oripova tomonidan ko‘rsatib, tushuntirilgan suhbatlarni tinglar ekanmiz, O‘zbekistonning turk davlati sifatida men. Bu qanday buyuk tarix ekanidan faxrlandim Mana shu she’rni O‘zbekistonga bag‘ishladim “Tosh qal’a”, “Dashkend” jahonga mashhur bo‘lgan Ipak yo‘lida turgan to‘siqdir. Qadimda “Shash shahar” derding, Toshkent, Sen ham qadim, ham hozirgi, O‘zbekiston Mahmud Qoshg‘ariy ham olim deb nom oldi, Al Beruniy seni xaritaga qo‘ydi. Ko‘p yangilik qilib, tarixga kirding, Ulusan, qadimsan, O‘zbekistonsan! Olimlar Buxoro, Samarqand va Xorazmga yetib kelishdi. Yurt buyuklik markazi bo'ldi, qadimsan, o'zgachasan, O'zbekistonsan! Ulug‘bey o‘qib, mukammal saboq oldi. Ilm bilan har yerga ovozini yoydi, rasadxona qurdi, osmonga ko‘tarildi. O‘zbekiston, daholar vatani! Xoja Ahmad Yasaviy ilm-fanda ko‘p asarlar yozgan, uni xalq ko‘rishi kerak. Tarix yozgan, buni hamma bilishi kerak, sen olimlar diyorisan, O‘zbekistonni bil! Teymurxonning o'zi olamga ovoz berdi, Jang qildi, ko'p yerlarni oldi. Astraxandan Xitoyga qiliching sarang, O‘zbekistonsan, Teymurning vatani Binafsha uning go'zalligiga qoyil qoladi, masjidlar uning diniga guvohdir. Qancha haqida ma'lumot yo'q? O'zbekiston azaldan mavjud! O‘zbekistonda nafaqat tarixiy obidalar, daholar, balki go‘zal yangi binolar, bog‘lar, eng avvalo, ko‘chalarning kengligi va ozodaligi meni hayratga soldi. Keng ko'chalarda teraklar va boshqa daraxtlar bor edi. Ularning tanasi va balandligiga qarab, men bu daraxtlarning yoshi yuz yildir deb o'yladim. Bunday katta daraxtlarni faqat Lochindagi Hojisamli o‘rmonlarida ko‘rganman Biz O‘zbekistondan, o‘zbek xalqidan tinchlik va osoyishtalik tilab, yana uchrashish niyatida yo‘lga chiqdik O‘zbekistondan qalblarimiz va ko‘zlarimiz yaxshi xotiralarga to‘la, do‘stlarimiz bilan tushgan suratlarimizni olib keldik Banovsha Dashdili (Ibadzoda) Ozarbayjon Yozuvchilar uyushmasi aʼzosi