Kaspiy dengizining ekologik muammolari: ko'p tomonlama echimlarni izlash

– Tezlik bilan qisqarayotgan Kaspiy dengizidagi suv sathining pasayishini kuzatish va bu jarayonga moslashish maqsadida joriy yil oxirigacha mintaqaviy hamkorlikning huquqiy asosi tayyorlanishi mumkin Bu haqda Ozarbayjon davlat suv resurslari agentligi (ADSEA) huzuridagi Suvdan foydalanish va muhofaza qilish davlat nazorati xizmati rahbari o‘rinbosari Aliaga Azizov ma’lum qildi. Uning soʻzlariga koʻra, dunyodagi eng katta yopiq suv havzasi hisoblangan Kaspiy dengizi sathi soʻnggi besh yilda qariyb 1 metrga, soʻnggi 10 yilda 1,5 metrga, soʻnggi 30 yilda esa 2,5 metrga pasaygan: “Hozirda dengiz sathi yiliga 20-30 santimetrga pasayib bormoqda. Bu global darajadan oʻn baravar koʻproq koʻtarila olmaymiz. Ilmiy tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, Ozarbayjon, Qozog'iston, Rossiya, Eron va Turkmaniston qirg'oqlarini o'rab turgan Kaspiy dengizidagi suv sathi 1990-yillarning o'rtalaridan beri doimiy ravishda pasayib bormoqda, buning asosiy sabablari - iqlimning o'zgarishi, havzada yog'ingarchilikning kamayishi, suv oqimining ko'tarilishi va suv oqimining ko'tarilishi Ekologiya va tabiiy resurslar vaziri Rashad Ismoilovning ma'lum qilishicha, Ozarbayjon Kaspiy dengizidagi suv sathining pasayishiga yo'l qo'ymaslik uchun uchta qirg'oq mamlakati bilan ishchi guruh tuzgan. Ozarbayjon Kaspiy dengizi sathining pasayishiga yo'l qo'ymaslik uchun qirg'oqbo'yi davlatlari bilan birgalikda choralar ko'rmoqda. Kaspiy dengizi sathining pasayishi boʻyicha Ozarbayjon uch Kaspiy davlati – Qozogʻiston, Turkmaniston va Rossiya bilan ikki tomonlama ishchi guruhlarini tuzdi. Ushbu guruhlar doirasida sabablarni ilmiy tekshirish, axborot almashish, monitoring va moslashtirish chora-tadbirlarini tayyorlash yo‘nalishida hamkorlikda ish olib borish rejalashtirilgan Ekologiya va tabiiy resurslar vaziri o‘rinbosari Rauf Hojiyev so‘nggi yillarda Kaspiy dengizida suv sathining kamaygani jiddiy tashvish tug‘dirayotganini ta’kidladi. Uning ta'siri qirg'oq ekotizimlari, iqtisodiy faoliyat va mahalliy jamoalar hayotida allaqachon sezilmoqda: "Darajaning pasayishi sabablarini o'rganish davom etmoqda. Iqlim oʻzgarishi, daryolar oqimi, gidrologik jarayonlar va suvdan foydalanish kabi omillarning taʼsiri oʻrganiladi. Bu masalalarga turlicha ilmiy yondashuvlar mavjud bo‘lib, tadqiqotlar davom etar ekan, bilimlarimiz kengayib boradi. Joriy yig‘ilishdan maqsad yagona pozitsiyani shakllantirish emas. Maqsad - ilmiy bilimlarni almashish, turli yondashuvlarni muhokama qilish va hamkorlik imkoniyatlarini aniqlash. So'nggi yillarda Kaspiy dengizi sathining pasayishi xalqaro kun tartibida ko'proq joy ola boshladi. COP29 doirasida Bokuda boʻlib oʻtgan oliy darajadagi vazirlar muloqoti ushbu masalaga eʼtiborni kuchaytirishga xizmat qildi. Buning davomi sifatida Tehron konventsiyasi kotibiyati kelgusidagi hamkorlik yo‘nalishlarini belgilab beruvchi Harakatlar rejasini tayyorladi. Ozarbayjon ham bu boradagi faoliyatini davom ettirmoqda. Kaspiy dengizi sathining pasayishi bo‘yicha ikki tomonlama ekspert ishchi guruhlari tuzildi. Mazkur platformalar axborot va tajriba almashish, ilmiy hamkorlikni rivojlantirishga xizmat qilmoqda. Kelgusi davrda ilmiy tadqiqotlar, kuzatishlar va axborot almashinuvini kuchaytirish, shuningdek, Kaspiybo‘yi davlatlari o‘rtasidagi hamkorlikni kengaytirish alohida ahamiyatga ega. Ozarbayjon Kaspiy dengizi bilan bog'liq masalalarda muloqot, hamkorlik va birgalikda harakat qilishni qo'llab-quvvatlashda davom etadi. Ishonamizki, ilmiy asoslangan yondashuv va o‘zaro ishonch Kaspiy dengizi kelajagi uchun umumiy yechimlarni topishga yordam beradi. Kaspiy dengizi bizni birlashtirgan umumiy boylikdir” So'nggi 20-30 yil ichida Kaspiy dengizi sathi pasayib bormoqda. Bu jarayonning asosi global iqlim o‘zgarishi natijasida Kaspiyga quyiladigan daryolar suvining kamayishidir. 1995 yildan hozirgi kunga qadar Kaspiy dengizi sathi taxminan 190 santimetrga pasaygan. Bu jarayon davom etishi taxmin qilinmoqda. Shunday qilib, Kaspiy dengizi sathining o'zgarishi to'rt ming yil davomida tsiklikdir. Kuzatishlar shuni ko'rsatadiki, daraja taxminan 200-250 yil davomida pasayadi va ma'lum vaqtdan keyin yana ko'tariladi. Oxirgi eng yuqori daraja 1830-yillarda kuzatilgan. Agar jarayon 200-250 yil davom etsa, dengiz sathi hozirgi darajasidan 3 metr pastga tushishi mumkinligi taxmin qilinmoqda. Boshqacha aytganda, Kaspiy dengizi sathi taxminan 2050 yilga kelib tushishi kutilmoqda Ozarbayjonda Kaspiy dengizi darajasi har kuni ikki joyda o'lchanadi - Neft Daslari va Boku ko'rfazi. Natijalar shuni ko'rsatadiki, Kaspiy dengizi sathi pasayishda davom etmoqda. Bu o'lchovlar taxminan 1837 yilda boshlangan. Kaspiy dengizi darajasi har 35 yilda bir oz ko'tariladi. Agar dengiz sathining oxirgi ko'tarilishi 1995 yilda sodir bo'lgan bo'lsa, unda 0,5 m gacha ko'tarilishi mumkin Mutaxassislarning ta’kidlashicha, xalqaro tadqiqotchilar Kaspiy dengizining xususiyatlarini hisobga olmagan holda prognozlar tayyorlaydilar. Kaspiy dengizi o'z-o'zini tartibga soluvchi tuzilishga ega. Dengizning shimoliy qismi taxminan 4-5 metrni tashkil qiladi. Oʻrta chuqurlikdagi joy Darband depressiyasi deb ataladi va 800 metrga yaqin. Ostonadan oʻng tomonda joylashgan Lankaran choʻqqisi chuqurligi taxminan 1025 metrni tashkil qiladi. Kaspiy dengiziga ko'p suv keladi, avval bu chuqurliklar to'ldiriladi. Kaspiy dengizi gʻarbdan sharqqa taxminan 15-20 m nishablikka ega. Bu vaqtda suvlar sharqiy qirg'oqlarga oqadi. Bu juda issiq zona bo'lgani uchun bug'lanish kuchayadi. Kaspiy dengizining shimoliy qismida bug'lanish maydoni kamayadi, chunki bug'lanish asosan chuqur hududlarda kuchayadi. Shuning uchun ular bir-birini to'laydilar. Shu nuqtai nazardan qaraganda, dengiz sathi juda ko'p ko'tarilishi yoki tushishi mumkin emas So'nggi 200 yil ichida Kaspiy dengizi sathining ko'tarilishi va tushishi atigi 3,5 metrni tashkil qiladi. Shuning uchun xorijlik tadqiqotchilar aytgan 9-18 metrga pasayish haqiqat emas. Kaspiy uning darajasini pasaytirish yoki oshirishga ruxsat bermaydi. Bashorat qilishda Kaspiy dengizining relyefi va tuzilishini hisobga olish kerak Iqlim bo‘yicha ekspert Rovshan Abbosovning fikricha, Kaspiy dengizi sathi pasayib bormoqda, chunki u daryolar oqimiga bog‘liq. Daryolar oqimining oʻzgarishi bilan dengiz sathi ham oʻzgaradi: "Kaspiy dengizi odatda suvsiz havzadir, lekin uning asosiy suv manbalari havzaga oqib tushadigan daryolardir. Suvning katta qismi, asosan, Volga va Ural daryolaridan keladi. Kaspiy dengiziga kiradigan umumiy suvning 80 foizi Volga daryosiga toʻgʻri keladi. Soʻnggi yuz yil ichida dengiz sathi jiddiy koʻtarilganini eslayman. 1995 yilda Kaspiy dengizi darajasi eng yuqori darajaga etganida, bu taxminan 800 kilometr qirg'oqbo'yi hududlari uzoq muddatli suv toshqinidan zarar ko'rdi va Boku bulvarining ba'zi qismlari ham toshqinlardan zarar ko'rdi Rovshan Abbosovning aytishicha, Ozarbayjondagi Absheron yarim orolida eng koʻp quriganlik kuzatilmoqda: “Quritish Boku arxipelagida, Chilov orolida, Sangi Mugan va boshqa shu kabi orollarda koʻproq kuzatiladi. Bu hududlarda sayozlar mavjudligi sababli hatto yangi orollar ham paydo bo'ladi. Katta maydonlar ham ochilgan va ko'plab sayozliklar kuzatiladi. Shuningdek, Kura daryosining deltasi ham sayozlashgan. Ammo boshqa mamlakatlar bilan solishtirganda, Ozarbayjon va Eronda quritish izlari nisbatan kamroq” Ekolog Telman Zeynalovning aytishicha, Kaspiy dengizidagi suv sathi 83 yil ichida ikki marta kamaygan va bir marta ko‘tarilgan. Bir marta suv sathi bir yarim metrga tushib ketdi. Bir marta u ikki yarim metrga o'sdi. Hozirda suv sathi bir yarim metrga pasaygan. Bu yerda tashvishlanadigan hech narsa yo‘q: “Birgina muammo shundaki, biz Kaspiy dengizi qanday paydo bo‘lganini bilmaymiz. Kaspiy dengizi bir necha million yil oldin shakllangan va Qora dengiz bilan bog'langan. Quruqlikning koʻtarilishi va tushishi natijasida 20-30 metrga koʻtarilish va pasayish natijasida ikki dengiz oʻrtasidagi aloqa uzilib qolgan. Ikki dengiz orasidagi aloqa uzildi. Bir muddat avval Orolning suvi qurib qolgan, deyishdi. Orol ko'lining suvi Kaspiy dengiziga quyildi. O‘tgan yili yog‘ingarchilik ko‘p bo‘lgan bo‘lsa, bu yil bug‘lanish ko‘p bo‘lganini ma’lum qilaman. Demak, Kaspiy dengizidagi suv sathi yana ko‘tarilmaydi