Esdalik folklorining janri sifatida

Bilol Alarli Huseynov ADPU Jalilobod filiali bosh o‘qituvchisi, filologiya fanlari doktori “Xotira” folklorning hikoya va hikoya janrlariga yaqin, lekin ifodalash xususiyatlariga koʻra bir-biridan farq qiluvchi, asosan Gʻarbiy Ozarbayjon va Qorabogʻdan toʻplangan folklor namunalari orasida oʻziga xos oʻringa ega boʻlgan janrdir. Xotira memorial janr sifatida tarixiy voqealar va atoqli shaxslar haqidagi ma’lumotlar, joy nomlariga oid izohlardan iborat bo‘lib, bu janrni fanning turli sohalari, xususan, tarix, etnografiya, toponimika va arxeologiya bilan bog‘laydi. Xotiraning janr xususiyatlarini folklorshunoslik nuqtai nazaridan o‘rganish katta ahamiyatga ega Dastlab, folklor janri sifatida xotiraning tadqiqot yo‘nalishlarini o‘rganish muhim omil hisoblanadi. Asosiy tadqiqot yo'nalishlarini quyidagicha guruhlash mumkin: Janrning badiiy va tarixiy xususiyatlarini o'rganish; Janrning strukturaviy xususiyatlarini tekshirish; Yig'ish ishlarining mohiyati; Badiiy va tarixiy tematik tadqiqotlarning sintezi Janr doirasi ham keng. Tematik tadqiqotlarning badiiy va tarixiylik sintezining asosini memorial janrning strukturaviy jihatlari va tematik imkoniyatlari tashkil etadi Memuar janri folklor janrlaridan ilmiy va tarixiy jihatdan aniqligi bilan ajralib turadi. Memuar janri avtobiografik qissalarga yaqinroq. Biroq, avtobiografik hikoyalar odatda oshiqlarning voqealari va sevgi munosabatlarini qamrab oladi. Kayfiyat turi (janr ichidagi o‘zgaruvchanlik) hisoblangan hikoya ham xotiraga yaqin namunadir. Farqi shundaki, sodir bo‘lgan voqea og‘izdan-og‘izga o‘tadi, o‘zgarib turadi, so‘zlovchi va tinglovchi manfaatiga ko‘proq mos keladi. Hikoya o‘z tabiatiga ko‘ra suhbat davomida aytilgan masalni eslatadi. Xotira esa hikoyachining shaxsiy mushohadalarini, o‘zi bilan bo‘lgan voqealarni hech qanday qo‘shimchalarsiz, bezaklarsiz izohlaydi. Xotirada fakt asosiy narsa, uning ijtimoiy-siyosiy mohiyati yoritilgan Qorabogʻdan toʻplangan xotiralar joy nomlari va tarixiy shaxslar haqidagi maʼlumotlarga asoslanadi. Memuar ma'lum bir faktga asoslanadi, aniq odamlar bilan sodir bo'lgan voqealarni tasvirlaydi. Memuar folklor janri sifatida barcha matnlarda tarixiylik va geografiyalik sifatlarini saqlab qolgan. Shuning uchun xotira janri uchun ikkita muhim jihat asos qilib olinadi: 1) Xotira milliy xotiraning tarkibiy qismidir; 2) Memuarda real voqealar aks ettirilgan. Bu matnlarda aks ettirilgan tarixiy voqealar milliy xotiraning bir qismi sifatida qabul qilingan. Keling, ulardan ba'zilarini ko'rib chiqaylik: 31-mart genotsid xotiralari; G‘arbiy Ozarbayjondan deportatsiya faktlari haqidagi xotiralar; Qochqinlar harakati haqidagi xotiralar; Sho‘rolar davri qatag‘onlari haqidagi xotiralar; Qorabog' voqealari haqida xotiralar; Joy nomlari haqidagi xotiralar; Tarixiy shaxslar haqida xotiralar AMEA Folklor instituti xodimlari tomonidan oʻz qishloqlaridan koʻchirilib, turli viloyatlarga oʻrnashib qolgan Gʻarbiy ozarbayjonlardan toʻplangan “Gʻarbiy Ozarbayjon folklori” toʻplamining II jildida “1918-yildagi qirgʻinlar” nomi ostida toʻqqizta xotira taqdim etilgan. Xotiralardan birida shunday deyilgan: "Mening bobom ikki marta qochqin bo'lib yashagan: bir marta 1905 yilda va 1918 yilda. Chen vodiysida Madina qishlog'i bor. Madina ming uydan iborat. Bizning qabilamiz medinalik deyilmaydi. Biz o'sha qishloqda bo'lganmiz - bobolarim, buvilarim, kelib chiqishim, Armanistonlik janjallarga ketganda. Eron Sovet hukumati Babamgil va Nanamgil Madinaga kelib, 1918 yil voqealari bir qancha xotiralarda tasvirlangan: "1918 yilda armanlar bizning qishloqqa hujum qilib, qishloqni vayron qilishdi. Qishlog‘imiz atrofida qo‘shni arman qishloqlari bor. Jamoamiz bilan muloqot qilganlar bor edi, biz ularni kirva deymiz. Ular kelib sizni o‘ldirishadi, ehtiyot chorasini ko‘rib, qishloqdan chiqib ketishadi. Aqllilar xotin-bolalaringni olib, Yaychiga olib boradilar, “Besh-olti kishi kelib o‘ldiramiz, deganlar edi, ikki-uchtasi armanning qarshisida turishardi, ertasi kuni ertalab armanlar hujum qilibdi”. “1950 yil deportatsiyasi”, “1988 yil deportatsiyasi” sarlavhalari ostidagi xotiralarda ham qayg‘uli voqealar haqida so‘z boradi. Chubuxlu deportatsiyasi haqidagi esdalikda shunday deyiladi: “Men Spitak qiziman, lekin Kalalog‘lu tumanining Quybishev (Chabuxlu) qishlog‘ida rus va armanning o‘rtasida edim. Hech qachon. Men u erda yo'q edim. U yerda oltmishta ozarbayjon bor edi. Bilasizmi, bundan uch-to‘rt yil oldin ozarbayjonlarni olib chiqish uchun o‘nta ziyoli bor edi. Men arman tilida yaxshi gapira olardim. Calalo‘g‘lida do‘konga borganimda, ozarbayjonlarni ko‘rib yig‘lashlarini ko‘rardim”.Arman vahshiyligi batafsil tasvirlangan bu esdalikda “Ey jamoa, yordam bering” degan kampirga ham tazyiq o‘tkazilgan. Armanlar otib o‘ldirganlarning jasadlarini oilalariga bermay, quduqqa quyib, tuproq bilan to‘sib qo‘yishadi Xotiralarda mintaqaviy sheva xususiyatlarining saqlanishi tilshunoslik fani uchun qiziqarli manba hisoblanishi mumkin. O'sha hududlarning dialekt xususiyatlarini o'rganish ham muhim ahamiyatga ega “G‘arbiy Ozarbayjon xalq og‘zaki ijodi” to‘plamining birinchi jildida Abbosgulu bey Shadlinskiy, Samad og‘a, Kabla Nagi, Melak o‘g‘li Ali, Odilxon va boshqa taniqli shaxslar haqida, joy va mamlakatlar nomlari haqida xotiralar keltirilgan. 11 ta xotira “Arman zulmi xotiralarda” sarlavhasi ostida taqdim etilgan. Xotiralardan birida 1905 va 1918 yillardagi voqealar haqida so‘z boradi: “Onam birinchi urushda yetti yoshda edim, der edilar. Keyin, deydi u, hammani o‘sha yerda, o‘sha Amag‘uda o‘ldirganlar”.“Nuru posho qo‘shini xotiralari”da 1828 yil voqealaridan so‘ng bu yerlarga armanlarning kelib, alban cherkovlari haqidagi ma’lumotlarni soxtalashtirishi haqida hikoya qilinadi.G‘arbiy Ozarbayjondan to‘plangan xotiralar orasida oshiqlar bilan sodir bo‘lgan voqealar, Hashiqchilarning hayoti, tarixiy shaxslar hayoti haqida ham so‘z boradi. Aziza Jafarzoda, Ahmad Jafarzoda, Ollohverdi va Ollohgulu domla, Alyosha Bayramova, Usta Majid, Zarifa domla, Oshiq Xosrov va boshqalar haqida so‘z boradi Qorabogʻ voqealari haqidagi xotiralar asosan joy nomlari va tarixiy shaxslar haqidagi maʼlumotlarni oʻz ichiga oladi. Qorabog‘ urushining sabablari, borishi va natijalari ham ana shu xotiralarda o‘z aksini topgan. AMEA Folklor instituti tomonidan nashr etilgan “Qorabog‘: folklor ham tarix” to‘plamlarida mahalliy aholining etnik kelib chiqishi, tarixiy shaxslari, toponim va etnotoponimlariga e’tibor qaratilgan. Bunday matnlarni qabila, avlod va joy nomlari hamda tarixiy shaxslar haqidagi rivoyatlardan farqlash qiyin. Barda, Fuzuliy, Agdam, Shusha va Zangilondan toʻplangan xalq ogʻzaki ijodi namunalarida mifologik matnlar, rivoyatlar, rivoyatlar, xotiralar bir nom ostida berilgan. Din arboblari, pirlar, o‘choqlar, qabilalar, nasl-nasablar, joy nomlari, tarixiy shaxslar, qochoqlar, mashhur kishilar va polvonlar haqidagi matnlarning janr farqisiz berilgani mazkur xalq og‘zaki ijodi namunalarining janr farqlarini aniqlash naqadar qiyinligini tasdiqlaydi Xuddi shunday tematik mavzudagi xotiralar o‘zining konkretligi, voqeligi va hikoyachining shaxsiy kuzatishlariga asoslanganligi bilan ajralib turadi. Barda va Ag‘jabedi viloyatlaridan to‘plangan xalq og‘zaki ijodi namunalarida bu yerlarda o‘rnashib qolgan qabirli, afshor, shohseven, garadolog‘ turkiy elatlarining xotiralari tilga olinadi. To‘plam tuzuvchisi Ilkin Rustamzodaning yozishicha, “Xotiralar” nomi ostida o‘quvchilarga taqdim etilgan misollar tilga olingan qabilalarning og‘zaki merosini o‘rganishda muhim o‘rin tutadi. Har bir etnik guruh haqida bir nechta xotiralar beriladi. Kabir xalqi haqidagi 16 ta xotiraning har biri alohida tematik yukga ega. Matnlardan birida bu hududdagi Kabirli etnosining hududi ko‘rsatilgan: “Qurdamirdagi Salmanbeyli, Tazakend, Pariogullari, Ranjbaror, Husulunning yarmi, Hoji Badalli, Qorabujax qishloqlari Kabirli qishloqlaridir. Kabirli to‘rtta tire, qirq shoxli. Bu chiziqchalar: Urbabali, Ariqmammadli, Garvand, Qizilli". Ko'rinib turibdiki, ushbu yodgorlik matni genealogik nuqtai nazardan katta ahamiyatga ega. Afsharlar haqida 29, Shohsevonlar haqida 17, Qarado'laglar haqida 14 ta yodgorlikda urug'-aymoq va urug'lar tamoyillariga alohida ahamiyat berilgan. “Qorabog‘: xalq og‘zaki ijodi ham tarixdir” Beylagan, Imishli, Tatar, Barda va Jabrayil viloyatlaridan to‘plangan xalq og‘zaki ijodi namunalarida Eyvazali, Tatali, Alnazarli, Sarxonli, Alpanahli, Boshchalli, Qoralili, O‘rujli, Axjonli, Imomverdili, Binnatrik, Imamverdili, Binnatriqli, Xayyilmali, B. Xalafli va boshqalar 1918 yil viloyatlaridan toʻplangan 5 ta yodgorlik matnlarida qabila, avlod, tire xotiralari jamlangan. Voqealarning haqiqiy guvohlari. uning hujum haqidagi xotiralari repressiv fojialarning milliy tajribasi sifatida taqdim etiladi: "Bu Navro'z bayrami edi. Hamma pishirgan edi. U aytadi, keyin ko'rdingizmi, kulrang otliqlar bizni o'qqa tuta boshladilar. ...Hammasi pechkada qoldi". Zangilon va Shusha viloyatlaridan yozib olingan 14 ta yodgorlik matni 1918-yilda armanlar tomonidan musulmonlarning qirgʻin qilinishi va ularning oʻz ota-bobolari vatanidan koʻchirilishi haqida “Qorabog‘: xalq og‘zaki ijodi ham tarix” to‘plamining turli kitoblarida “Qorabog‘ urushi xotiralarda” sarlavhasi ostida ishg‘ol davrida armanlar tomonidan Qalbajar, Lochin, Xo‘jayli, Ag‘dara va Murovda sodir etilgan g‘ayriinsoniy vahshiyliklar haqida so‘z boradi. Xo‘javand viloyatidan to‘plangan xotiralar “Ko‘chirish siyosati”, “Dashnoq vahshiyliklari”, “Qorabog‘li fojiasi” deb nomlanadi. “Koʻchirish siyosati” memuarida ruslarning mahalliy aholiga qilgan tazyiqlari haqida: “Hozirgi Fuzuliy Gavax Garyagin deb atalgan. Bundan tashqari, Rossiyada 1905 yildagi koʻchirish siyosati olib borilmoqda. Oʻsha inqilobiy qotillar bizning yerlarga koʻchirilgan. Ozarbayjonni egallash uchun ruslar Ozarbayjonga surgun qilingan. Keyin esa ruslar Gezilgai emas, deb atalgan. Qizilgay ruslar Sora Kurapatkinning o'zi keldilar, ular o'sha rusni erga olib kelishdi “Dashnoq vahshiyliklari” xotirasi Ozarbayjon qishloqlarining armanlar tomonidan bosib olinishi haqida: “Biz Martuniy degan joyda armanlar yo‘q edi, deb so‘radim. O‘sha yerda militsiya bo‘limi binosi qurilgan. Politsiya bo‘limining binosi ham Ozarbayjon tomonidan qurilgan. Vayenkomatning binosi ham bor edi, uni ham Ozarbayjon qurdirgan. Ertaga bizning qishlog‘imizga armanlar hujum qiladi, bizga xabar bering. Qorabog‘ning turli aholi yashash joylarida sodir bo‘lgan fojialar ham turli to‘plamlarda tasvirlangan. “Qorabog‘ urushi xotiralarda” sarlavhasi ostida taqdim etilgan matnlarda “Qorabog‘ fojiasi” va “Ag‘dabon fojiasi” tilga olinadi. Yodgorlik matnlari bosqinchilik davrida yozilganligi sababli ularning tarixiy ahamiyati kattaroqdir. O‘z ma’naviyati, milliy o‘zligini unutmagan insonlar Vatanga muhabbatini G‘alaba bayramidan keyin ham davom ettirib, xalq og‘zaki ijodi namunalarida bu mehr-muhabbatni saqlab kelmoqda Aytish joizki, Ozarbayjonning turli viloyatlaridan yozib olingan folklor namunalarida bu hududlarning tarixi, taniqli shaxslari, joy nomlari haqida xotiralar ham bor. To‘plamning yoshi bir necha o‘n yilliklarni tashkil etsa-da, memorial ilk bor folklor janri sifatida ilmiy jihatdan o‘rganilib, badiiy-tarixiy xususiyatlari o‘rganilib, mavzu va tuzilmaviy xususiyatlari tavsiflanadi. G‘arbiy Ozarbayjon va Qorabog‘ bilan bog‘liq tarixiy voqealarga oydinlik kiritib, joy va mamlakat nomlarining o‘zaro munosabatini real faktlar asosida tadqiq etuvchi, ayrim shaxslar haqidagi mish-mishlarga janr xususiyati baxsh etgan yodgorlik xalq og‘zaki ijodi namunasi bo‘lib qolmaydi, balki tarixchi va etnograflar uchun ma’lumot manbasiga ham aylanadi. Shu bois mazkur maqolada memorial janrning tarixiy voqelikni yoritib turuvchi xalq og‘zaki ijodi namunasi sifatida ko‘rsatilishiga ko‘proq e’tibor qaratilgan Xulosa o‘rnida shuni aytishni istardimki, memorial janr G‘arbiy Ozarbayjon va Qorabog‘ xalq og‘zaki ijodida alohida o‘rin tutadi va asosan bu hududlarda sodir bo‘lgan tarixiy voqealarni tasvirlaydi. Xotira janrini o‘rganish ozarbayjon xalqi o‘tmishida sodir bo‘lgan voqealarning qorong‘u damlarini yoritadi, deportatsiyalar, qatag‘onlar, qirg‘inlar, xalq og‘zaki ijodi “tili” bilan to‘qnashuvlarning asl mohiyati va sirli lahzalarini ochib beradi