Ziyoli yetakchi – xalq yozuvchisi Anar yozadi

Ozarbayjonning atoqli olimi va taniqli ijtimoiy-siyosiy arbobi, akademik Veli Yusif o‘g‘li Oxundov tavalludining 110 yilligi. 1916-yil 14-mayda Boku shahrida tugʻilgan Veli Oxundov 1950—60-yillarda davlat boshqaruvi sohasida eng masʼuliyatli lavozimlarda ishlagan — Ozarbayjon SSR sogʻliqni saqlash vaziri, Ozarbayjon KP MK kotibi (1958), Ozarbayjon SSR Vazirlar Soveti raisi, Ozarbayjon Kommunistik partiyasi Markaziy Komitetining birinchi kotibi. V. Oxundov 1986 yil avgust oyida 70 yoshida vafot etdi 2016-yilda Ozarbayjon Respublikasi Prezidenti Ilhom Aliyev “Akademik Veli Oxundov tavalludining 100 yilligini nishonlash to‘g‘risida”gi qarorni imzolagan edi 100 yilligi munosabati bilan nashr etilgan kitobda Ozarbayjonning alohida ziyolilari, olimlari, adabiyot, fan va madaniyat namoyandalari akademik Vali Oxundov bilan o‘z xotiralari bilan o‘rtoqlashdilar. Kitobda Ozarbayjon xalq yozuvchisi Anar ham yozgan. Marhum akademik tavalludining 110 yilligi arafasida o‘sha maqolalarni o‘quvchilar e’tiboriga havola etamiz. Materiallarni gazetamizga Vali Oxundovning qizi, taniqli musiqashunos Nigar Oxundova taqdim etdi Men Veli Oxundovni umrimda birinchi marta Ganjada ko‘rganman. Ozarbayjonda sovet adabiyoti kunlari boʻlib oʻtdi. Bir guruh mehmonlar va ozarbayjonlik yozuvchilar respublikamiz viloyatlariga sayohatga jo‘nab ketishdi. Guruhga Rasul Rizo boshchilik qilgan. U meni o'zi bilan olib ketdi, u o'sha paytda universitetning juda yosh talabasi edi. Mehmonlar orasida shoirlar Gaysin Guliyev, Mustay Karim, Sergey Orlov, dramaturg Aleksandr Shteynni eslayman. Bu sayohatga yosh ijodkor Tohir Salahovni otam ham taklif qilgan edi O‘sha paytda Ganjada bo‘lgan Ozarbayjon Kompartiyasi Markaziy Komitetining birinchi kotibi V. Oxundov yozuvchilar bilan uchrashib, ularni nafaqat o‘zining aql-zakovati va mukammal rus tili, balki Lermontovning “Maskarad” asaridan iqtibos keltirgan holda Eduard Bagritskiy she’rlarini yoddan o‘qishi bilan ham lol qoldirdi Maʼlumoti shifokor boʻlgan, 1941-yildan 1945-yil avgustigacha Ulugʻ Vatan urushida qatnashgan, keyinroq Fanlar akademiyasining haqiqiy aʼzosi va vitse-prezidenti etib saylangan V.Oxundov Ozarbayjonning ziyoli yetakchilaridan biri edi. U o‘z faoliyatida bosqichma-bosqich Sog‘liqni saqlash vazirining o‘rinbosari, Sog‘liqni saqlash vaziri, so‘ngra Markaziy Qo‘mita bo‘lim mudiri, so‘ng Markaziy Qo‘mita kotibi, Vazirlar Kengashining Raisi bo‘ldi va nihoyat, Ozarbayjon KPSS Markaziy Qo‘mitasining birinchi kotibi etib saylandi Siyosiy voqealar markazida turgan Oxundov Markazning Ozarbayjonning yetakchi “uchligi” – birinchi kotib Imom Mustafoyev, Vazirlar Kengashi Raisi Sodiq Rahimova va Oliy Sovet Prezidiumi raisi Mirza Ibrohimovga qarshi aytgan gaplarini yaxshi bilardi. Sovet tuzumida eng dahshatli ayb hisoblangan millatchilik masalasining mohiyatini tushundi va o‘zi uchun xulosalar chiqardi. 1959-yil 6-iyulda Veli Yusif o‘g‘li Oxundov I.D. o‘rniga Ozarbayjon Kompartiyasi Markaziy Komitetining birinchi kotibi etib saylandi. Mustafoyev Sov. Plenumda qatnashgan Veli Oxundov. Ukraina Kompartiyasi MK kotibi N.Muxitdinov yordamida jiddiy sanktsiyalarsiz masalani yumshata oldi. Biroq, masalan, Byuro a'zosi B.K. Karamyan Mustafoyev va Ibrohimovga nisbatan qattiqroq choralar ko‘rishni talab qildi Ozarbayjon rahbarlariga qarshi turli evfemizmlar bilan qoplangan ayblovlarning asl sababi faqat bir masala edi – ular millatchilikda gumon qilingan Shuning uchun har bir respublika rahbarining asosiy vazifasi Markazni o'zining sadoqatiga, internatsionalizmiga, rus xalqiga bo'lgan bog'liqligiga va millatchilik tendentsiyalarining yo'qligiga ishontirish edi. Darhaqiqat, V. Oxundov o‘zining puxta o‘ylangan siyosati bilan hamon o‘sha vatanparvarlik maqsadi – ozarbayjon xalqining madaniyati va milliy o‘zini o‘zi anglash rivojiga intilardi Uning o‘ta dadil qadamlaridan biri avval partiyaning keskin tanqidi tufayli MK bo‘lim mudirligidan chetlashtirilgan Shixali Gurbanovni MK mafkura bo‘yicha kotibi lavozimiga ko‘tarish edi. Xuddi shunday, yuqori lavozimlardan chetlashtirilib, keskin tanqidga uchragan Ja’far Ja’farov Sh.ning fojiali o‘limidan so‘ng Markaziy Qo‘mita kotibligiga saylandi. Gurbanov, aynan V. Oxundovning talabi bilan Oxundovning tarjimai holida sovet tushunchasiga ko'ra unga zarar keltiradigan fikrlar bor edi - uning rafiqasi Sora Turkiyada yashagan taniqli panturkistik siyosiy muhojir Ahmad Agao'g'lining jiyani edi Ahmad Bey Ozarbayjondagi ilk siyosiy partiyalardan biri bo‘lgan “Difai” partiyasining asoschilaridan biri, qator gazetalar asoschisi va faol muallif edi Oxundov qalbida diniy tuyg‘ular ham yashagan, deb o‘ylayman. Sultonova xonim hukumatga aytgan bir voqeani eslayman. Uning so‘zlariga ko‘ra, Oxundov chet el safarlaridan birida feels something hard on the brim of his hat. Qarasa, onasi safar oldidan u yerga yashirincha qadab qo‘ygan Qur’on duosi ekan My father had relations with Vali Akhundov. Ammo bir marta Rasul Rizo Oliy Kengash sessiyasida so‘zlaganida o‘sha paytda Sog‘liqni saqlash vaziri bo‘lgan Oxundovni ozarbayjon tilida muvaffaqiyatsiz so‘zlagani uchun yengil tanqid qilgan va shu bilan birga uning ona tilini juda yaxshi bilishini ta’kidlagan edi. Keyinchalik respublikaga rahbarlik qilgan V. Oxundov bu voqeani otamga bir marta ham aytmagan. Aksincha, keyinroq ma'lum bo'ldiki, Rasul Rizo haqida yuborilgan ko'plab qoralashlarga javob bermagan Bir majlisda otam Prezidiumda birinchi kotibning orqasida o‘tirgan edi. O‘sha kunlarda Rasul Rzoning stenograf qizlar (qizlar) haqidagi she’ri bosilib chiqdi. O'sha yillarda ikki stenograf odatda rus tilida, bittasi esa ozarbayjon tilida nutq yozgan. Rasul Rizo she’rda ikki yozuvchi qiz uzluksiz yozsa, uchinchi qiz butun uchrashuv davomida bir qator ham yozmaganini, esnaganini afsus bilan qayd etgan. The poem "It's not a shame, but what is?" savol bilan yakunladi Va o‘sha yig‘ilishda hamma ruscha gapirayotganida Vali Oxundov birdan otamga yuzlanib: “Rasul domla – deydi, xuddi “it yozadigan qizlaringiz”dek” Birinchi kotibning she’r mazmunini tez bilib olgani, tushunishi bilan birga, otam hayron bo‘ldi Oxundov davrida Rasul Rizoga 1960 yilda 50 yilligi munosabati bilan Ozarbayjon xalq shoiri unvoni berilgan, 1965 yilda esa Ozarbayjon ensiklopediyasiga bosh muharrir etib tayinlangan 1970 yilda Rasul Rzoning 60 yoshga to‘lishi munosabati bilan Veli Oxundov unga shunday iliq maktub yo‘lladi: "Aziz do'stim va ukam Rasul! Sizni tabriklayman va quchoqlayman. Maqsad sari tinimsiz yo'naltirilgan dono va jiddiy iste'dodingizga qoyil qolaman. Sizga mustahkam sog'liq, yangi ijodiy muvaffaqiyatlar tilayman. Shu kunlarda siz bilan faxrlanaman deb aytishga katta ehtiyoj sezdim. Veli Oxundov" Rasul Rizoning daftarida turli uchrashuvlarda qilgan qalam eskizlari bor. Sulaymon Rustam, Fikret Amirov, Tohir Salahovning portretlari bor. There is also such a portrait of V.Y.Akhundov. Uni gazetaning Rasul Razoga bag‘ishlangan maxsus sonida chop ettirdim Vali Oxundovning yaxshi xotirasi xalqimizning turli qatlamlarida yashaydi – u Ozarbayjonning ardoqli farzandi, munosib olim, tabib, yetakchi va chinakam ziyoli edi Veli Oxundovning intellektual tabiati, shaxsiyatining madaniy salohiyati genetik jihatdan uning farzandlariga – bevaqt vafot etgan o‘g‘li Oqtoy va qizi Nigarga Ozarbayjon ma’naviy-axloqiy qadriyatlarini mamlakatimiz tashqarisida munosib tarzda targ‘ib qilish yo‘lida tinimsiz mehnat qilayotgan farzandlariga nasib etdi