Fuqarolar ish haqini o‘zlari tanlagan bankdan olishlari mumkin bo‘ladi

Ma’lumki, mamlakatimizda ham davlat, ham xususiy sektorda ishlayotgan fuqarolar o‘z maoshlarini o‘zlari tanlagan bank orqali olishlari uchun mexanizmlar tayyorlanmoqda. Keyingi bosqichda bu imkoniyat pensionerlar va ijtimoiy nafaqa oluvchilarga ham tatbiq etiladi. Markaziy bank direktorlar kengashi raisi Toleh Kazimovning aytishicha, loyiha doirasida maxsus ishchi guruh faoliyat ko‘rsatmoqda va jarayon fuqarolar uchun imkon qadar sodda bo‘lishiga qaratilgan: "Bizning tilagimiz shuki, davlat ham, xususiy sektor xodimlari ham o‘z maoshlarini o‘zlari tanlagan bankda bemalol olishlari mumkin. Biz bu hech kimdan mustaqil va fuqarolarning xohishiga bog‘liq bo‘lgan tizim bo‘lishini istaymiz. Bu jarayonda ham IT, ham dasturiy, ham rejalashtirish jarayoni, ham dasturiy ta’minot ishlari amalga oshiriladi. Bu yil, ehtimol, 3-4 oy ichida yakunlaymiz Mutaxassislarning fikricha, bu tashabbus Ozarbayjon moliya bozoridagi muhim tarkibiy islohotlarning bir qismi sifatida qaralmoqda. Bir bankka ish haqi kartalari bo‘yicha cheklovning bekor qilinishi ham fuqarolarga kengroq tanlash erkinligini beradi. Ushbu tashabbus, shuningdek, bank sohasida raqobatni oshirish va xizmatlar sifatini oshirishga qaratilgan Iqtisodchi ekspert Natig Jafarlining fikricha, bu masala kun tartibida va bu mexanizm yilning ikkinchi choragi oxirigacha ishga tushishi mumkin: "Bizga kelgan maʼlumotlarga koʻra, texnik muammolar saqlanib qolmoqda. Ularning aytishicha, oʻsha muammolar hal etilgach, fuqarolar oʻz ish haqi va pensiyalarini istalgan bankdan olishlari mumkin boʻladi. Chunki banklar ham bu boradagi raqobat imkoniyatlarini oshirishga tayyor boʻlishi kerak. Shuning uchun, ayniqsa, kichik va o'rta banklar mijozlarni yutib olishlari uchun yaxshi takliflar tayyorlashlari kerak, shunda fuqarolar o'zlarining pensiyalari haqida o'sha banklarga murojaat qilishlari kerak Mutaxassisning fikricha, shu paytgacha odamlarning imkoniyatlari cheklangan edi. Fuqarolarimiz maosh va pensiyalarini hech qaysi bankdan ololmadilar. Ba'zi banklarda yaxshi sharoit bo'lsa-da, fuqarolar yirik banklar bilan shartnoma imzolashga majbur bo'ldilar. Endi kichik banklar uchun raqobatbardoshlik muhitini hech bo'lmaganda bir qismini yo'q qilish imkoniyati mavjud Iqtisodchi ekspert Ekrem Hasanov 2023-yil boshidan ish haqi va pensiya oluvchi fuqarolarga bank tanlash imkoniyatini yaratish masalasi muhokama qilinayotganini ta’kidladi: “Bugungi kunda fuqarolarning ma’lum bir bank mijozi bo‘lishga majbur bo‘lishi, ish haqi yoki pensiya olishga majbur bo‘lishi noto‘g‘ri va qonunga ziddir. Fuqarolik kodeksi, agar mijozning o'sha bankda hisobi bo'lsa, ixtiyoriy ravishda tuziladi, bunda mijoz istalgan vaqtda shartnomani bekor qilishi mumkin emas Iqtisodchining aytishicha, pensiyalar asosan Davlat ijtimoiy himoya jamg‘armasi tanlagan ikkita bank orqali to‘lanadi. Davlat muassasalarida ish haqi ham oldindan belgilangan banklar orqali o'tkaziladi. Xususiy sektorda ham xodimlar uchun ma’lum bank tanlanadi va maosh shu bank orqali to‘lanadi. Bu noqonuniy yondashuv. Bu cheklov olib tashlanganidan so‘ng, birinchi navbatda, qonun ustuvorligi ta’minlanadi. Boshqa tomondan, fuqaro tanlash huquqiga ega bo'ladi. Agar u bankning xizmat ko‘rsatish sifatini qoniqtirmasa, boshqa bankka o‘tishi va ish beruvchiga maoshini o‘sha bankka o‘tkazish kerakligi haqida xabar berishi mumkin. Xuddi shu tarzda, nafaqaxo'r o'zi tanlagan bankka o'tkazish uchun mablag'larni so'rashi mumkin bo'ladi. Fuqaro istalgan vaqtda o‘z bankini o‘zgartirishga haqli: “Xodimlar ish haqini istalgan bankdan olishlari mumkin va bu qonuniydir. Mehnat kodeksiga ko'ra, ish haqini olish shaklini xodim o'zi belgilaydi. Qaysi bankdan maoshini olmoqchi bo'lsa, ish beruvchi ham pulni o'sha bankka o'tkazishi kerak. Afsuski, ish beruvchilar xodimlarga shartlarni aytib berishadi. Ko'pgina korxonalarda xodim maoshini oladigan bank bilan shartnoma tuzmaydi, lekin ish haqi kartalari chiqariladi. Bu qonunni qo‘pol ravishda buzish hisoblanadi. Fuqarolik kodeksiga ko'ra, u fuqarodir bank mijozi bo'lsa, xodim va bank o'rtasida bank hisobi shartnomasi mavjud. Karta aslida bank hisobidan foydalanish vositasidir. Qaysi bankdan maosh to'lanadi, fuqaro o'sha bank bilan shartnoma tuzishi kerak. Shartnomani imzolash ixtiyoriydir. Buni majburlab bo'lmaydi. Ozarbayjon korxonalarida har ikki tomon - ish beruvchi va bank qonunni buzadi. Korxona huquqbuzarlikka yo'l qo'yadi, chunki u o'z xodimini majburlaydi va xodimning qonuniy talabini bajarmaydi. Bundan tashqari, bank qonunbuzarlikka yo'l qo'yadi. Bank hisob shartnomasini imzolamasdan kartani chiqaradi. Buning sababi shundaki, ish beruvchi korxonalar o'sha banklar bilan shartnoma tuzadilar. Xodimlarning oyligini sizga o‘tkazaman, siz esa past foizda kredit berasiz, deydi. Shuning uchun o'zaro manfaatlar paydo bo'ladi. Shuningdek, ular o‘zlari ishlayotgan banklarga ham sharoit yaratib berishadi, toki o‘z xodimlari ulardan kredit olishlari mumkin” Akram Hasanov bu o‘zgarish bank xizmatlari sifatiga ijobiy ta’sir qiladi, deb hisoblaydi: “Banklar o‘rtasida raqobat kuchayadi va har bir bank mijozlarni jalb qilish uchun yanada sifatli xizmat ko‘rsatishga harakat qiladi. Yana bir muhim masala - ish haqi va pensiya kartalaridan noto'g'ri foydalanish. Hozirda ayrim banklar kredit shartnomalariga kredit berishda kechikish bo‘lsa, mablag‘lar to‘g‘ridan-to‘g‘ri ish haqi yoki pensiya kartasidan yechib olinishi shartini kiritadi. Agar bu karta boshqa bankda bo'lsa, bank sudga murojaat qilishi kerak edi. Sud qaroridan keyin ish haqi yoki pensiyaning faqat ma'lum bir qismini ushlab qolish mumkin edi. Ammo hozir, ba'zi hollarda, mablag'lar to'liq olib qo'yilgan. Fuqaro o‘sha bankdan ish haqi yoki pensiya olishni istamasligini va boshqa bankka o‘tishini qonuniy ravishda aytishi mumkin. Bunga hozircha ruxsat berilmagan. Bu noqonuniy. Yangi tizim joriy etilganidan so‘ng, fuqaro o‘sha bankda kredit qarzi bo‘lsa ham, boshqa bankka o‘tish huquqiga ega bo‘ladi. Bank qarz bo'yicha sudga murojaat qilishi mumkin Mutaxassis bu o‘zgarish banklar o‘rtasidagi raqobatni yanada kuchaytirib, xizmat ko‘rsatish sifatini oshirishga sezilarli ijobiy ta’sir ko‘rsatishini alohida ta’kidladi: “O‘tgan yilning oktabr oyidan boshlab mazkur tizim joriy etilishi kutilayotgan bo‘lsa-da, biroz kechikishlar kuzatilgan, Markaziy bank raisining so‘zlariga ko‘ra, tizim iyul oyiga qadar ishga tushishi kutilmoqda Bank masalalari bo‘yicha ekspert Emin Karimovning aytishicha, hozirda ko‘p hollarda ish haqi kartalari ish beruvchi bilan hamkorlik qiluvchi aniq bank orqali ochiladi. Bu holat xodimlarning ma'lum bir bankdagi moliyaviy va kredit resurslaridan foydalanish imkoniyatini cheklaydi va boshqa banklarning mahsulot va xizmatlaridan foydalanish imkoniyatlarini kamaytiradi. Shu bilan birga, bir bankning mijozi boshqa bankning bankomatidan maoshini yechib olganida komissiya zarariga duch keladi. Ushbu qoidaning qoʻllanilishi komissiya yoʻqotishlarini bartaraf etishga, bankomatlardan foydalanish yukini kamaytirishga, maʼlum hududda, mintaqada, ayniqsa, bankomatlar tarmogʻi sust rivojlangan hududlarda bitta bankka tegishli bankomatlarga bogʻliqlikni kamaytirishga yordam beradi, bu esa ish hajmining nisbatan qisqarishi bilan bankomatlarning keyinchalik ishdan chiqishiga, shuningdek, qoʻshimcha taʼmirlash va xizmat koʻrsatish xarajatlarini kamaytirishga ijobiy taʼsir koʻrsatadi. Shuningdek, yangi tashabbus davlat va xususiy sektorda ishlayotgan xodimlarga ish haqini o‘zlari tanlagan bank hisob raqamiga o‘tkazish imkonini beradi: “Banklar ko‘proq mijozlarni jalb qilish maqsadida o‘z xizmatlarini takomillashtirib, qo‘shimcha imtiyozlar (keshbek, foizsiz kredit limiti va h.k.) taklif qilishga harakat qiladi. Fuqarolar o‘z xohish-istaklari, shartlari va xizmatlariga ko‘ra bank tanlashlari mumkin bo‘ladi. Raqobat muhiti banklarni texnologiya va xizmat ko‘rsatish sohasida innovatsiyalar kiritishga undaydi. Xodim qulayroq kartalar va xizmat ko'rsatish shartlarini tanlash imkoniyatiga ega bo'ladi. Ba'zi mahsulotlar va xizmatlar uchun komissiyalar nolga tushirilishi mumkin. Jismoniy shaxslar barcha daromadlarini bitta bank hisobvarag'ida yig'ish orqali o'z byudjetlarini osonroq boshqarishlari mumkin bo'ladi. ATM tarmog'idagi yukni kamaytirish. Turli banklarga tegishli bankomatlardan mablag‘larni o‘tkazish jarayonini amalga oshirish bankomatlar tarmog‘idagi yukni teng taqsimlashga yordam beradi. Monopoliya va markazlashuvning qisqarishi. Bu bugungi bozor sharoitlarini o‘zgartirish va boshqa tijorat banklarining ish haqi loyihalarida yaqindan ishtirok etishiga imkon beradi” Mutaxassis bu yo‘nalishda yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan qiyinchiliklarga ham to‘xtalib o‘tdi: “Ish beruvchilar uchun bir nechta banklar bilan ishlash muayyan texnik va operatsion qiyinchiliklarni keltirib chiqarishi mumkin, ayniqsa KO‘B (kichik va o‘rta biznes) uchun. Banklar o'rtasida ish haqi o'tkazmalari real vaqt rejimida va shaffof tarzda amalga oshirilishi uchun kuchli infratuzilma talab qilinadi. Amaldagi shartnoma majburiyatlari va ish beruvchining ish haqini muayyan bank orqali to'lash tartibi qonun hujjatlarida qayta ko'rib chiqilishi kerak. Markaziy bankning ushbu tashabbusi fuqarolarning moliyaviy tanlash erkinligini oshirish nuqtai nazaridan ilg‘or qadamdir. Raqobat va oshkoralik tamoyillariga asoslangan bunday yondashuv kelajakda yanada barqaror va mijozlarga yo‘naltirilgan bank sektorini shakllantirishga turtki beradi” Iqtisodchi ekspert Akif Nasirlining aytishicha, fuqarolarning ish haqi va pensiyalarini o‘zlari tanlagan bank orqali olish imkoniyati yaratilishi bank sohasida raqobatni kuchaytirishi mumkin. Chunki shu paytgacha ko‘p hollarda ish haqi va pensiya to‘lovlari ma’lum banklarga bog‘lanib, fuqaroning imkoniyatlari cheklangan edi. Yangi tizim banklarni mijozlarni jalb qilish uchun yanada qulayroq xizmatlarni taklif qilishga majbur qilishi mumkin: “Rivojlangan mamlakatlarda banklar ish haqi va pensiyalar oqimini jalb qilish uchun qo‘shimcha bonuslar, yuqori depozit foizlari, bepul karta xizmatlari, cashback dasturlari va imtiyozli kreditlar taqdim etadi. Chunki muntazam ish haqi va pensiya daromadlari bank uchun barqaror moliya manbai hisoblanadi. Ozarbayjonda ma'lum vaqtdan keyin shunga o'xshash kampaniyalarni yaratish mumkin. Bu o'zgarish, ayniqsa raqamli xizmatlar sohasida raqobatni kuchaytirishi mumkin. Banklar mobil ilovalar, tezkor pul o‘tkazmalari, komissiyasiz tranzaksiyalar va xizmat ko‘rsatish sifatini yaxshilashga harakat qiladi. Chunki mijozni "majburiy oqim" bilan emas, balki xizmat ko'rsatish afzalligi bilan ushlab turish kerak bo'ladi. Bundan tashqari, barcha banklar bir xil imkoniyatlarga ega emasligini hisobga olish kerak. Kattaroq banklar ko'proq bonuslar va xizmatlarni taklif qilishlari mumkin. Kichik banklar mijozlarni jalb qilish uchun ko'proq turli va moslashuvchan takliflarni ishlab chiqishga harakat qiladilar. Agar tizim to‘liq shaffof bo‘lsa va texnik jihatdan bir tekis ishlasa, bu qadam ham bank sohasida raqobatni oshiradi, ham fuqarolarning moliyaviy tanlash erkinligini kengaytiradi”