"Vatan" she'rlari Rafael Huseynov tomonidan yozilgan

Buyuk dinlarning kitoblari ibratli, pand-nasihat, dalil va ahamiyatli oyatlar bilan to‘la. “Xalq kitobi”ning ham o‘ziga xos qissa va misralari bor, “Xalq kitoblari” samoviy kitoblardan farqli o‘laroq, har kuni yozilishi, ko‘p yozilishi, ko‘p o‘qilishi, har bir yangi zamon uchun yangi misralar bilan bezatilishi kerak YO'QOTGAN SO'Z, YO'QOTILGAN QIMMAT VA SOATDA OTIRGAN ARXITEKT O‘sha paytda o‘sha restoran Sohil bog‘idagi eng jozibali dam olish maskanlaridan biri edi Talaba bo‘lganimda, 1970-yillarda u yerga tez-tez borib turardik, yaxshi baliq kabob berishardi Darhaqiqat, “Mirvari” birinchi marta ko‘rganlarning e’tiborini darrov o‘ziga tortadi 1962-yilda Dengizkanari bulvarida o‘zining ilk mijozlarini kutib olgan “Mirvari” restorani nafaqat o‘sha hududda, balki umuman Bokuda ham o‘ziga xosligi va me’moriy yechimining yangiligi bilan ajralib turadigan, sovet qurilishi qolipidan keskin chetga chiqqan noyob binolardan biri edi Aytilishicha, uzoq yillar Boku shahriga rahbarlik qilgan, poytaxtning chinakam saqlovchilaridan biri bo‘lgan Alish Lambaranskiy chet el safarlaridan birida bu fikrni keltirgan “Mirvari”ga (aniqrog‘i, “Mirvari”ga o‘xshaydi) “Manantiales” restorani 1958 yilda ispan me’mori Feliks Kandela loyihasi bo‘yicha Mexiko shahrida qurilgan O'sha mashhur baliq qulog'i restoranining fotosuratini o'sha yillardagi moda arxitektori Vadim Shulginga bergan Alish Lambaranskiy bizning xiyobonda shunga o'xshashni ko'rishni xohlashini aytadi O'sha davrning eng hayratlanarli, keng dunyoqarashli, noan'anaviy, kutilmagan va innovatsion me'morlaridan biri sanalgan Vadim Shulgin yaqinda bo'lajak "Mirvari" loyihasini tayyorlamoqda (garchi biz Ozarbayjonning Le Korbusier uslubidagi me'morlaridan biri bo'lgan Vadim Alekseyevich Shulgin haqida kam ma'lumotga ega bo'lsak ham, uning zamonaviy me'morlari, " Haydar Aliyev saroyi... hamma biladi) Xuddi shu 1962 yilda Alish Lamberanskiy Vadim Shulgin kuni uchun yana bir ultra zamonaviy ko'rinishdagi restoran loyihasiga buyurtma berdi Qizlar qasri yaqinida, hozirgi Bozor maydoni o‘rnida qurilishi rejalashtirilgan ushbu restoran muhtasham obidamiz nomi bilan ataladi Bolaligi va yoshligi o‘sha darada o‘tgan shahardagi eski do‘stim, rassom Elchin Hami Oxundovning aytishicha, Qiz qal’asi yonidagi hozirgi Bozor maydoni o‘rnida bir qavatli va ikki qavatli uylar bo‘lgan. Rejalashtirilgan qurilish tufayli u yerda istiqomat qilayotgan aholi birin-ketin ko‘chirilmoqda Ular binolarni buzishni tugatib, mo'ljallangan restoran uchun poydevor qazishni boshlaydilar Shu bilan birga, bozor maydonidagi kiosklarning arklari yer ostidan ochiladi Ular buzishni davom ettirmoqchi bo‘lishsa-da, shov-shuv ko‘tarilmoqda Arxitektor-tadqiqotchi Niyozi Rzayev ekskavator orqasiga sakrab tushadi: "Bu yerdan tarixiy obida chiqayotganini ko‘rmayapsizmi? Nima, o‘tmishimizni bizning ko‘zimiz bilan yo‘q qilmoqchimisiz? O‘lsam ham qazishga ruxsat bermayman!" Ular nima qilishmasin, aqldan ozgan olimni qaysarligidan qaytara olmaydilar Dala komissari, uning ortidan militsionerlar quruvchilarga yordam berishga shoshilishadi Tars Niyoziy aytadi: “Yiqmayman, yiqilmayman”, “Qazsang, men bilan qaz!” Ular Baksovetdan keladi Olomon yig‘iladi, masala ko‘payadi, boshqa ziyolilar ham ishga qo‘shiladi Yig'ilish qorong'i tushguncha davom etadi Ish vaqti tugaydi, quruvchilar tarqab ketishadi Niyozi Rzayev va uning hamfikrlari tunda turli manzillarga, jumladan, Moskva shahriga telegrammalar jo‘natishmoqda Sovet davri uchun g'ayrioddiy narsa sodir bo'ladi Hukumat tomonidan qurilishi rasman hal qilingan loyiha ziyolilar irodasi bilan to‘xtatiladi Albatta, agar Xrushchev davridagi siyosiy muhitning isishi bilan bir vaqtga to'g'ri kelmaganida, bunday o'jarlik uchun jazo etarlicha qattiq bo'lishi mumkin edi G'ozi sekin o'tib ketadi, hech kim namoyishchilarni urmaydi Arxitektor Niyozi Rzayevning aqldan ozgan mutaassibligi, ogoh milliy g‘ayrati yillar o‘tib, o‘sha yerni chiroy ochadi, shu paytgacha asrlar davomida yer ostida yashirinib yotgan yodgorlikni saqlab qoladi va ochib beradi Qizlar qasriga tushib, maftunkor Bozor maydonini tomosha qilganingizda, unutilmas me’morimiz, Shirvonshohlar saroyini ta’mirlash loyihasi muallifi, professor Niyoziy Rzayevni shukronalik va rahm-shafqat bilan eslang! 2000-yilda dunyoning 30 dan ortiq davlatlarining so‘nggi ikki asrdagi tajribasini sinchiklab o‘rganib, “Alifba” kitobi ustida ishlayotgan edim O‘sha darslikdagi matnlardan biri Eski shaharga bag‘ishlangan edi. Men bu haqda alohida she’r yozdim, o‘sha she’rga Javashir Guliyev yaxshi qo‘shiq bastalagan edi Eski shaharni barcha tafsilotlari bilan jonlantiradigan rasm ham ushbu darslikka kiritilgan Bu foydali bo'ladi deb o'yladim Men o‘sha doskani – Eski shahar devorlari orasidagi olamni qanday tasavvur qilganimni – eng mayda detallarigacha reja qilib yozdim va uni biz juda erta yo‘qotgan iste’dodli rassomimiz, do‘stim O‘kal Hagverdiyevga berdim Shuningdek, kitobning qo‘sh sahifasini to‘ldiradigan, shunday nozikliklar bilan har bir o‘quvchi unga qarab soatlab gapira oladigan, turli mavzularda bir necha insho yozishi mumkin bo‘lgan go‘zal rasm yaratdi Biz ushbu rasmga nusxa qo'shdik Xavf milliy manfaatga aylanganda, Vatan aqidaparastligi haqida gap ketganda, sinishi, zararlanishi, vayron bo‘lishi mumkin bo‘lgan tarixiy yodgorlikni himoya qilish yo‘lida mardlik bilan ildiz otgan me’mor Niyoziy Rzayev milliy aqidaparastlikka kelganda qo‘rquvini unutadi: Olomon yig‘ilibdi, o‘rtada qo‘ltig‘ini kiygan militsioner nimadir deb qichqiradi. ekskavatorning orqa tomonida o'tirgan! Mening tilagim shu ediki, farzandlarimizga o‘qish va yozishni o‘rgatishning eng boshida ana shunday ibratli insonlarni tanib, shunday olijanoblikni singdirsak! “Alifbo” faqat harflar tartibini bildirmaydi! Daraxt ekish - bu mukofot. Lekin taqir sahroda, tuproq bosgan tuproqda, sho‘r yerlarda bog‘lar ekib, hayot urug‘ini ekish ikki barobar savobdir Sumgʻayit nomi yilnomalarda qadimdan tilga olingan boʻlsa-da, oʻtmishda bu yerda obodlik, farovon hayot boʻlganligi haqida manbalarda hech qanday savol yoʻq Sumgait bilan bogʻliq koʻpgina rivoyat va rivoyatlarda suvga intilish bor Suv tanqis bo'lgan joyda, ongli hayot nima? Shu bois, Sumg‘ayitni boshidan oxirigacha aylanib chiqsangiz ham, na yuz yillar bilan o‘lchanadigan eski binoni, na 100 yoshdan oshgan daraxtni ko‘rasiz Ammo Ozarbayjon bo‘ylab sayohat qiling, Ag‘jabodi, Agstafa, G‘azax, Tovuz, Ganja, Shaki, Barda, Lankaron, Shamaxi, Ismoilli, Shamkir, Tatar, Goranboy, Gax, Devachi, O‘g‘uz, Absheron, Fuzuli, Zangilon, Lachin, Xo‘javonning yuz yillik rasmiy ro‘yxatidan o‘tganiga guvoh bo‘lasiz. Samux, Jabrayil va Gubadlida 1500 dan ortiq chinor bor (Fuzuli, Jabrayil, Gubadli, Zangilon va Lochindagilar bilan nima bo'ldi?) Sumgaitdagi daraxtlar 1930-40-yillarda ekilgan Ular o'simlikni ko'mdilar, u shamolga, sovuqqa, issiqqa va tuzga dosh bermadi, qurib qoldi Yangisini ekishdi, ushlamadi, yangisini ekishdi Shu tariqa inson qattiq tabiat bilan yaqin aloqada bo‘lib, yerni o‘zlashtirgan, ko‘kalamzorlashtirgan, tekisliklarda bog‘lar barpo etgan Keyin baland daraxtlarning balandligiga qaradi, yuragi ochilib, ba'zida daraxt bilan tirik odamdek gaplashdi Men buni xayol bilan emas, balki men bilan sodir bo'lganidek yozaman O‘z qarindoshlarim kabi ekkan daraxtlarimga yoki qayerdadir uchratgan qari daraxtlarga ham ko‘p shivirlab, nuroniy oqsoqol bilan suhbatlashganman Men buni orqaga qarab va hech kim masxara qilmasligiga ishonch bilan yozyapman. Chunki bu ko'pchilikning boshiga tushganiga shubha qilmayman Fermer xo‘jaligining qadr-qimmatini bilish, nimalar qurilib, ko‘tarilganini eslab qolish, qilingan ishga munosib baho bera olish, noshukurlik qilmaslik uchun o‘zing qachondir bir ish qilgan bo‘lsang kerak Inson o‘sha narsaga hamdard bo‘lishi mumkin, unda o‘z taqdirining bir qismi bo‘lgan, qalbi bilan unga bog‘langan, ular uchun azob chekkan, mahrumliklarga chidagan, sevgan, sevgan kishi Ko‘ro‘g‘li magistrlik guvohnomasi qanchalik to‘g‘ri: Asalarilarning g'azabini o'ziga tortmaydigan Asalning qadrini kim biladi?! Karim Oxundov asli lankaronlik edi. U hali yoshligida Ukrainaga ishlashga ketgan, keyin Ikkinchi jahon urushi boshlangan, frontga yuborilgan, jang qilgan, eson-omon qaytib kelgan va Odessadagi qurilishda ishlashni davom ettirgan va u erda mohir quruvchi sifatida obro' va hurmat qozongan 1953-yilda radioda Ozarbayjonda Sumgait degan yangi shahar qurilayotganini eshitib, butun Sovet Ittifoqidan yoshlar taklif qilingan Karim allaqachon 40 yoshda edi. U katta bilim, tajriba va malakaga ega edi U bu chaqiriq uchun ovoz berib, Vatanga qaytadi va Sumgaitning eng ashaddiy asoschilaridan biriga aylanadi 1954-yilda Sumgaitga ko‘chib kelganimda bu yerda atigi ikkita ikki qavatli bino borligini uning o‘zi aytdi 2013-yil fevral oyida vafot etganida Karim Sumgaitning eng keksa aholisi edi va 100 yoshga to‘lishiga atigi uch oy qolgan edi Sumgaitliklarga saboq bo'lgan bu voqea 2000-yillar boshida sodir bo'lgan Yoshiga nisbatan ancha chaqqon Karim Oxundov bir kuni shaharni kezib yurarkan, ular o‘tgan asrning 50-yillarida yo‘l chetiga o‘tqazgan daraxtlarni kesishga hozirlik ko‘rayotganini ko‘radi Ularning qadamlarini bosib o‘tib, ularga o‘zini tanishtiradi: “Ey bolam, shunaqa nega daraxtlarni kesyapsan?" Daraxtlar qarib qolgan, shuning uchun biz ularni kesib tashladik, deb javob berishadi 90 yoshli Karim shunday deydi: “O‘sha daraxtlarni men ekganman. Men bu daraxtlardan kattaman. Nega to'xtamaysan, keyin kelib meni ham kesib tashla!» - deydi O‘shanda o‘sha daraxtlar butun umri halol mehnat bilan o‘tkazgan Karimning tug‘ilgan farzandlari, umr bo‘yi asrab-avaylab, sha’nini himoya qilgan oilasi, ora-sira tabassum bilan eslaydigan ota-onasi, yoshligi, xotirasi, xotirasi edi Ayollik yoki erkalikdan qat’i nazar, insonning samimiy mutaassibligining oltin qoidasi qo‘l uchun, millat uchun, vatan uchun ish tutish emas, balki bu: farzandingizga, oilangizga, qadrdonlaringizga, mol-mulkingizga, joningizga ko‘rsatgan fidoiy mehringiz, mehringiz! Erkaklar yo'qotishlari mumkin bo'lgan narsalarni unutmasdan oldin g'ayratli va g'ayratli bo'lishga intilsa, naqadar baxtli bo'lardi! Uyimiz devorlaridan tashqarida xurofot va g'ayratni tortib oladigan nimamiz bor? Bizning so'zimiz "g'ayrat" ham, "g'ayrat" ham emas. Ikkalasi ham arab tilidan. Ammo bizda bu tushunchalar bor! “Divon-i lug‘at at-Turk”ni bir ko‘zdan kechirsam, Mahmud Qoshg‘arli bobomiz bu borada nimalar yozganini ko‘raman, deb o‘yladim “Kitob-i dadam Qo‘rg‘ud”dagi g‘ayrat va mutaassiblik sahnalari xotiramda kezib yurardi. “Ona kitobimizni” yana bir bor o‘qib chiqsam kerak, balkim o‘sha yerda mos so‘zlarni uchratarman, deb o‘yladim Men u yerda ham, bu yerda ham aniq javob topa olmadim va bu menga juda ko‘p joy berdi Axir minglab, yuz yillar davomida shu tuyg‘uni, shu fikrni o‘zingda yashab yuribsan-u, lekin bu tuyg‘uning nomini o‘z tilingda ayta olmaysanmi? Bu so‘zlar tarix changida, chet tillar hujumida deyarli unutildi So‘z jonga o‘xshaydi, ko‘rinmas bo‘la olmaydi, qayerdadir yashar, balki qaysidir eski qo‘lyozmaning sarg‘ayib ketgan varaqiga siqib, og‘ir-og‘ir nafas olar, unga qo‘l cho‘zganni, unga yangi nafas beradigan olijanob vatandoshimizni, uni kun nuriga qaytaruvchini – til nurini kutar Tasavvuringni tutmasang, g‘ayratingni ko‘tarmasang, so‘z asta-sekin so‘nib, tilning g‘aroyibligiga tortilib, ko‘pchilikning qo‘llanishi mumkin Qiziq, bizda qancha so'z bor? Yuzmi, bir necha yuzmi, mingmi yoki bir necha mingmi? So‘z va tildagi mutaassiblik, g‘ayrat-shijoatdan aziyat chekmasak, hamma loqayd qarab turib ovozini ko‘tarmasa, qarshilik ko‘rsatmasa, tilini, gapini ranjitmasa, tilimiz bilan qilgan qo‘pol xatti-harakatlari boshiga tegmasa, yuziga tegmasa, shunday tartibsizliklar bo‘ladi Ular minbarlardan, radio-televideniyelardan, matbuotdan tilga hurmatsizlik qila boshlaydilar, mehnat, izlanishlar, ayanchli to‘qnashuvlar natijasida shakllangan adabiy til bilan o‘zini odobsiz tutadilar, so‘zlarni bukib, bukishadi, ko‘k tilimizga sheva va shevalar qo‘shib, sofligi, tiniqligini buzadilar Tilning xurofoti bartaraf etilmasa, hech bo‘lmaganda o‘z mavqei tufayli o‘z ona tilida odamdek gapirishga majbur bo‘lganlar, shunday bo‘lishi kerakdek, hech qanday tashvish sezmaydilar, nomukammal nutqi bilan odamlar orasidan chiqishdan uyalmaydilar Til va so'zlarga nisbatan noto'g'ri qarashlar hamma tomonidan qabul qilinmasa va sezgir tarzda boshdan kechirilmasa, til va so'z haqida bahslashmoqchi bo'lganlar e'tiroz bildira boshlaydilar Qachonki mutaassiblik, g‘ayrat tuyg‘usi o‘tkir bo‘lmasa, hammada ham bo‘lmasa, yerni odamning qo‘lidan tortib, boyligini o‘zlashtirib olishi mumkin Lap nomini olib tashlab, tilga xohlagan ismni qo‘yadi Biroq mutaassiblik, g‘ayrat kabi tushunchalarni belgilovchi asl so‘zlarimiz yo‘qolib ketgan bo‘lsa-da, bu tushunchalar hozirgacha to‘liq yo‘qolgani yo‘q, chunki kamdan-kam uchraydigan bo‘lsa ham, har doim mutaassiblar, g‘ayratparastlar bo‘lgan Ana shu oz sonli qadriyatlarimiz posboniga aylanib, odamlarni bahor o‘q bilan ochishiga ishontirdi O'q bahor emas, deb kim aytdi! Hamma gullar ochilgan kunga bahor deyish naqadar oson! Mahorat – birgina Nozik atirgulning ochilishi bilan ayozga, ayozga, qora, bo‘ronga qarshi turish, o‘zingdan yuz karra kuchli kimsa bilan yuzma-yuz kelmaslik, yolg‘iz bo‘lsam ham shu yerdaman, kelaman, sendan yengilmayman, deb qarshingdagi odamga ayta olishdir Chunki men shunchaki bahor vakili emasman, men bahorning o'ziman! O‘tmishda notinchlikdan, yangilikdanmi yoki shunchaki kinoya uchun (shu bilan birga, “shoirlik”, “shoirlik”, “shoirlik”, “shoirlik”ga o‘zgartirilgan) o‘tmishda tilimizning eng ishonchli qalqoni bo‘lgan “fe’l” so‘zimiz, xorijiy tillar ta’siridan eng jasorat bilan chiqqan fe’llarning o‘zagi va aslini buzib “fe’l”ga aylantirilgan bo‘lsa. ularning ko'zlarida "moyillik" ga o'zgardi va hokazo) jongllarni yozish agar ular to'xtagan bo'lsa), agar biz buni o'z vaqtida to'xtata olmasak, biz etarlicha mutaassib va g'ayratli emasmiz Parlag‘ Jafar Jabbarli bundan roppa-rosa bir asr avval – 1926-yilda o‘sha davrning yetakchi nashri bo‘lgan “Kommunist” gazetasida maqola yozib, bo‘lajak I Turkologiya qurultoyida tilimizga kirib kelgan va o‘z qonunlari bilan ko‘chib kelgan yot so‘zlarni tilimiz qonunlariga bo‘ysunishi uchun qat’iy choralar ko‘rishni so‘radi Oxirgi 1000 yil ichida bizga tilimizda “pasport” berildi va bu yerda o‘nlab yillar yashab, tilimizni o‘rganmagan ko‘pchilik kabi biz ham eski turkiy tildagi so‘zlarning o‘zagini izlashimiz, lug‘atimizdan olib tashlangan ona tilidagi so‘zlarni qaytarishimiz kerak Bu bir necha o‘n yillar davomida ko‘ksimizdan tog‘dek ayrilgan yerlarimizni qaytarib berayotganimizdan dalolatdir Agar bo'ron bo'lsa, ketganlarning hammasi qaytib keladi Ammo shunisi borki, ketganlar odatda o'z xohishlari bilan qaytmaydilar Ketganlarni qaytarish uchun ko'p mehnat qilish kerak! QALBINGIZDA VA AYVONLARINGIZDA AZARBAYJON BAYROĞI DOIMA hilpirab tursin Bu savolni men necha marta hammaga murojaat qildim - yozgan va nutqlarimda: Uyda Ozarbayjon bayrog'i bormi? Men bayroqning qaysidir kitobdagi, gazeta yoki jurnaldagi rasmini nazarda tutmayapman, katta-kichikligidan qat’i nazar, haqiqiy bayroqning o‘zini nazarda tutyapman Axir har kunimiz bayrog'imiz bayrami! Agar kimdir yo'q, deb o'ylasa, millat kalendarida bayroq bilan bog'liq rasman belgilangan kunlar bor, ular noto'g'ri. Har kuni, har soat, har daqiqa - qancha qon to'kilgan, o'n minglab, yuz minglab odamlar qurbon bo'lgan, boshimiz uzra, yurtimizning to'rt burchagida g'urur bilan ko'tarilgan bayrog'imiz bayrami!!! Bayrog‘imiz baland ko‘tarilgan kunlarning har biri xalq uchun har qancha tashvishlar bo‘lmasin! Ilgari sovet davrida qiyin edi, hozir esa vaziyat boshqacha – bilaman, ko‘pchilik xalqimizning uyida Qur’on bor Yaxshi! Muqaddas deb bilganimizni doimo ko‘z o‘ngimizda, qalbimizda saqlashimiz kerak Ammo birodarlarim, opa-singillarim, qadrdonlarim, axir, xalq, yurt uchun uning mustaqilligi Qur’ondek muqaddas bilmog‘i lozim bo‘lgan oliy qadriyat, eng bebaho boylikdir! Nega biz unga nisbatan sovuqqonmiz? Uyingizda uch rangli bayrog‘imiz qayerda, balkonlaringizga osilishi kerak bo‘lgan bayrog‘ingiz qayerda? Ko'pchiligimiz bu bayramni tez-tez ko'rishimizni tushunaman. Sovet kiyimlarini eslang Asrlar sinovidan o‘tgan Navro‘z, Ramazon kabi bayramlar xalq tomonidan hech qanday cheklov, bosim, tahdid va hatto jazosiz nishonlandi Mayli, bayrog‘imiz bayrami masalasini har kuni bir chetga qo‘yaman, taqvimdagi bayroq bayramining rasmiy kunidami, 28-may yoki 8-noyabr... Navro‘zda xonadonlaringizda palov pishiriladi, xonadonlaringizda bayram dasturxoni ochiladimi? Aytish kerakki, har bir oilada har xil imkoniyatlar mavjud. Stolingizning hashamatini tanlash mumkin. Holbuki, dasturxonning to‘kin-sochinligi va faqirligidan qat’i nazar, ko‘ngilda dabdabani qanday qurish insonning o‘z aql-zakovati, qobiliyati, fe’l-atvori, mehr-muhabbat darajasi, xohishi, g‘ayrati, qadr-qimmatiga bog‘liq Yoshlar, mustaqillik davrida tug‘ilib o‘sganlar bilmaydi, lekin keksalar bizga qanday yo‘l ko‘rsatganlarini, 7-noyabr – “Buyuk Oktyabr Sotsialistik inqilobi” va Sovet davlati tashkil topgan kunni qanday tantana, qanday ulug‘vorlik, qanday dabdaba va sharoit bilan nishonlaganliklarini eslaydilar Ko‘chalar, balkonlar, xiyobonlar, maydonlar bayroqlar seliga to‘lib ketdi. Har bir burchakda Sovet bayrog'i hilpirab turardi. Namoyishda minglab odamlarga katta-kichik bayroqlar tarqatildi, shunda hamma qo'llarida bu ramzni silkitishi mumkin edi Vatanning eng mard, eng vatanparvar, eng vatanparvar farzandlari jon fido qilgan uch rangli muqaddas bayrog‘imizga bo‘lgan mehr va ehtiromimiz uning ko‘tarilishi uchun taqdirini zamon osmoniga qarama-qarshi qo‘yganida qani o‘sha tuyg‘u?! Har yili dekabr oyining oxirgi kunida, taqvimlarimizning yangi yili yaqinlashganda, yilning oxirgi oyining birinchi kunlaridan boshlab Boku manzarasi asta-sekin o'zgarib boradi Nafaqat poytaxt Boku, balki viloyatlarimiz va shaharlarimiz ham Do‘konlar, idora va korxonalarda, maktablarda, maydonlarda archa va qarag‘aylar bezatilgan, ularga metall o‘yinchoqlar osilgan Ilgari bizda bu bayram bo‘lmagan, kelayotgan bayram Uning kelib chiqishi va diniy tomonini chetga qoldiraman Boshlanayotgan ish yilimizning bayrami, yangi kalendar yilimizning boshlanishi sifatida o‘tkazilmoqda, e’tirozim yo‘q, bayram yaxshi, bolalar ham, kattalar ham xursand – shunday bo‘lsin! (Ammo shuni ham unutmaslik kerakki, Yangi yil bayrami o'z-o'zidan bunchalik quvonchli va ulug'vor bo'lib qolmaydi. Yangi yil bayrami barchani xursand qila oladigan tarzda amalga oshirilsa, uning ortidagi tashkilotdir Bayram nafasi radio va televideniyelardan eshitiladi, ular tegishli ko‘rsatuvlar tayyorlay boshlaydi, mos filmlar, musiqalar bir-birini almashtiradi. Butun nasroniy dunyosi bayramga moslashadi, Evropa va Moskva televizorlari shu ritmda ishlaydi, boshqa mamlakatlar va xalqlar muqarrar ravishda bu ohangga moslashadi.) Shukrki, hozir Navro‘z rasmiy bayramlarimizdan biri. Navro‘z bayrami arafasida qaysi uyga bormang, qaysi do‘konga kirmang, qaysi oynaga qaramang, yaqinlashib kelayotgan bayram muhitini his qilish mumkin. Qayerga qaramang, solodlar yam-yashil tus olayotganini, har yerda bahor tasvirlari chaqnab turganini ko‘rasiz. O'sha arafalarda radio-televideniye va matbuot ham o'z biznesini Navro'z to'lqinida quradi Bu xalq bayrami, tabiatning uyg‘onish davri, go‘zallik va tarovatning tobora kuchayib borayotgani, nega har bir nuqtada bayram qo‘shig‘i yangramasligi kerak?! Davlatimiz tomonidan ko‘rsatilayotgan mehr, e’tibor va g‘amxo‘rlik allaqachon go‘zal bo‘lgan Navro‘z bayramining ko‘rki va shukuhini yanada oshirmoqda Lekin aziz yurtdoshlarim, Mustaqillik bayrami, Respublika bayrami, Bayroq bayrami, G‘alaba bayramlari o‘sha bayramlardan bir necha barobar muqaddas va azizdir 20-asr boshidagi mustaqillik bayramimizni, 1920-yilning aprel oyida, keyin roppa-rosa 70 yil sog‘indik. Diasporada uch rangli bayrog‘imizni baland ko‘targan, madhiyamiz – madhiyamizni ona yurtdan olislarda yurakni ezuvchi so‘z bilan kuylagan, ko‘z yoshlari bilan kuylagan muhojirlarimiz ushbu aziz kunning qaytishi uchun bor boyliklarini berishga tayyor bo‘lib, o‘z taqdirlarini o‘sha kurash yo‘liga bog‘laganlar Bunday muqaddas qadriyatlar bilan hazillashib bo‘lmaydi, aziz fuqarolarim! Tarix va taqdir yuzimizdan kuldi, mustaqilligimiz yana qaytdi va baxtimizga qaytgan mustaqilligimizning 35 yilligini yashayapmiz Ha, har bahorda archalar o‘sadi, daraxtlar unib chiqadi, qaldirg‘ochlar uchib ketgan begona yurtlardan qaytadilar Mustaqilligimiz shu millat va yurtning qaldirg‘ochiga o‘xshaydi Qaldirg'ochlar odatda o'tgan yillar manzilini tanlagan uyiga, uyalarini qurgan tanish balkonlariga qaytadilar Lekin shunday bo'ladiki, yuragida ozor va og'riq bo'lgan qaldirg'ochlar vaqti-vaqti bilan eski manziliga qaytmaydi Alloh taolo har bir xonadondan, har bir el-yurtdan, har bir yurtdan, eng avvalo, bizdan bunday qismat va nafratni olib tashlasin! Mustaqillik bayramimiz va Bayroq bayramimizni hech bo‘lmaganda Navro‘zdek intiqlik bilan kutgan, hech bo‘lmaganda Navro‘zdek yuragimizga yaqin bo‘lgan kunlargacha nishonlamaydigan kunlarimiz Mustaqillik va Bayroq bayramini yo‘qotish xavfi soyasida qolmaydi Bu bayramni eng katta zallarda katta ishtiyoq bilan nishonlashini, har yili 28-may kuni el-yurt hamjihatligi, umumiy quvonch ifodasi bo‘lgan olomon sayrlari an’anaga aylanishini chin dildan istayman Umid qilamanki, davlat rahbari, hukumat a’zolari, parlament a’zolari, elita ziyolilari xalq bilan birga Bokuda va butun mamlakat bo‘ylab milliy sayrga chiqishadi, birga gaplashib, kulib, quvonchga sherik bo‘lishadi 20-asr boshida mustaqillikning totli ta’mini ilk bor his qilganimizda, endi hech qachon tushmasin, degan umidda uch rangli bayrog‘imizni baland ko‘targanimizda, 23 oylik mustaqilligimizda bu xalq 28 mayni bir marta nishonlashga muvaffaq bo‘ldi 1919-yil 28-may xotiramizdan mangu muhrlanib qolgan Mustaqilligimizning, mustaqilligimizning, Respublika tuzilmamizning bayramiga aylandi O‘sha yillar matbuoti bizga tafsilotlarni yetkazadi Boku ko‘chalari bayramlarga to‘ldi Butun shahar bayram maydoniga aylangan. Balkonlarda gilamlar, bayroqlar osilgan Vatanning sharqona kuy-qo‘shiqlarini kuylagan Boku maktab o‘quvchilari ko‘cha-ko‘yda to‘da-to‘da bo‘lib o‘tdi, ular kuylagan istiqlol qo‘shiqlari onalar, otalar, bobolar, buvilar tomog‘ini g‘azab bilan kuydirib, ko‘zlariga yosh keldi Ana shunday mag‘rur, cheksiz quvonchli, g‘ururli onlarning g‘azabini, ko‘z yoshlarini his eta oladigan o‘sha xalq, yurt naqadar baxtiyor! Ushbu bayramni bizga tuhfa etgan asoschi otaxonlarni chuqur hurmat va mehr bilan yodga olish, ularning ulug‘ ruhlariga salom yo‘llash har birimizning burchimizdir Bu bayram va tantanalarda ularning nomini ham dildan aytmaymiz. Bu mumkinmi? Muhammad Amin Rasulzoda, Alimardon bey To‘pchuboshiy, Hasan bey Agayev, Fatali Xon Xoyskiy, Nasib Bey Yusifbeyli, Ahmad Bey Pepinov, Xudadat Bey Rafibeyov, Xudodat Bey Malikaslonov, Behbud Og‘a Javanshir, Firidun Bey Kocherli, Xalil Bey Xasmammadov, Aslan Bey Safikurdskiy, Mammadbagir va Nagid Beylar Ma’mmaliy Ma’mmaliy Shikxozov. Hajinskiy, Abdurrahim bey Hagverdiyev, Mammad Maharramov, Javad bey Malikyeganov, Xosrov bey Sultonov, Mirhidoyat Seyidov, Samad bey Mehmandarov, Teymur bey Makinskiy, Mammadyusif Jafarov, Uzeyir va Jeyhun Hojibeylis, Shafiy bey, Muhammadskiy bek Rustambay, Alisher bey Rustambay Og'a Shayxulislomov, Hamid og'a Shaxtaxtinskiy Va barcha quroldoshlar, barcha hamkasblar! Bu millat va bu yurtga bo'lgan haqing halol! Ramazon oyida ma’lum sabablarga ko‘ra ro‘zasi ochilib qolsa, namoz o‘qiganlar kunning ma’lum bir qismida farzni ado eta olmay qolsa, albatta qazo bo‘ladi O‘n yillar davomida bayrog‘imizni o‘pib, unga ta’zim qila olmadik Har birimizning, butun xalqimizning bayrog‘imiz oldida yetti yillik kafforat, qazo – zarur qarzni qaytarish mas’uliyati bor Umrimizni tugatadigan gunohlarimizni yuvib tashlashimiz uchun bu qarzni har kuni to'laylik Bu xalq va yurt har qanday baxtga loyiqdir, sizlarga hamisha munosib bo'lganingiz barakali bo'lsin! Va unutmasligingiz uchun avvalgi savolimni takrorlayman: UYINGIZDA AZARBAYJON BAYROG'I BO'LADIMI? Bu bayroqni nishonlash har kuni! Ammo 28 may juda tez orada yana keladi. Uyingizdagi bayrog'ingiz ayvoningizda chiqib ketadimi? Chiqsin, albatta chiqsin, toki o‘sha kuni yurt, millat boshdan-oyoq bayroq nuriga burkansin! Unutmang! Bu yurt va xalq tarixida 28 aprel bor edi! FAXRIY Xiyobonda KO'RINGAN QABR Alimardan bek To‘pchuboshi qarindoshlari bilan u yerda – Parijda, San-Klu qabristonida Farzandlari Rashid bek, Alakbar bek va rafiqasi Parixonlar bir qabrning turli qatlamlarida uxlashadi 1934-yilning 8-noyabrida Alimardon bek ko‘p azob-uqubatlarni boshdan kechirgan, or-nomus bilan yashagan bu dunyoda yuragi urishdan 3 kun o‘tib, 71 yoshida tuproqqa dafn qilindi Oradan o‘nlab yillar o‘tib, uzoq va tinimsiz tayyorgarlik ishlari, turli muzokaralar, kelishuvlarga erishib, ulug‘ Alimardon bek haykali, sandiq toshi, hatto polga qo‘yiladigan marmar plitalarini ham shu yerdan Parijga olib ketdik va 2006 yil 30 mayda o‘sha muqaddas qabr tepasi qayta tiklandi Kelajakda o‘sha qabrni Ozarbayjonning Fransiyadagi davlat ramzlaridan biriga aylantirish haqida o‘yladik Oddiy va an'anaviy musulmon qabri, qabr toshida Qur'on oyatlari, ko'krak toshida qabrdagilarning ismlari o'yib yozilgan Aynan 2000-yillarning boshidayoq Alimardon bekning bu oilaviy qabrini tiklashimni Ikkinchi jahon urushidan keyin Fransiyada yashagan G‘adir Sulaymon (Gadir amaki 2014-yil 17-sentabrda 97 yoshida vafot etgan) jonkuyar va donishmand vatandoshimiz G‘adir Sulaymon edi U bir kuni kechqurun Fransiyaga, Yevropa Kengashi Parlament Assambleyasining qo‘mita yig‘ilishlariga navbatdagi safarim chog‘ida hayajon bilan Parijdagi o‘ta millatchilar undagi eski alifbo yozuvlari tufayli bu yerni arab qabri deb bilishi va vayron bo‘lish xavfi borligini ma’lum qildi Qabrni rekonstruksiya qilish bilan rasmiy darajada shug'ullanish jiddiy to'siqlarga duch kelishi mumkin edi. Shu bois, masalani shaxsiy darajada hal qilishni maqsadga muvofiq deb bildim. O‘zim tasavvur qilgan qabr yodgorligining dastlabki konturini chizib, uni haykaltarosh do‘stim, xalq rassomi, unutilmas Akif Askerovga berdim O‘sha qatorni tuzish uchun dastlab Davlat arxiviga borib, Ozarbayjon Majlisi-i Mabusan – birinchi parlamentimiz rahbari – Alimardon bekning Respublika davri hujjatlari ostidagi muhr bosilgan imzosining faksimili va nusxasini olib chiqdim Shu asnoda ona tilimiz ham San-Klu qabristonida, Alimardon bekning shu so‘nggi bekatida ko‘rinsa kerak, deb o‘yladim Shuning uchun ham Alimardon bekning ziyolilik (va zukkolik) tarannum etilgan ta’sirchan, go‘zal nusxasining tagiga: “Yo‘limiz bor – Mustaqillik!” jumlasini quyida muhr va imzo bilan yozishga qaror qilindi Davlatimiz asoschilaridan bizga qolgan asosiy ramzlardan biri – gerbimizning bo‘rtma tasviri ko‘krak toshiga o‘yib yozilgan O‘sha qabrda uch rangli bayrog‘imizni aks ettirishga qaror qildim Qabrning pastki qismiga tabiiy gullar ekish uchun men marmardan to'rtburchak, chuqur maxsus qozon yasadim. Men unga bir qator ko'k, bir qator qizil va bir qator yashil mayda gullarni ekishni niyat qildim Dastlab Parijda yashovchi janublik hamyurtimiz bu gullar bilan shug‘ullana boshlagan. O‘z do‘konida ishlaydigan, shunday ishlarga usta Mashallah Razmiy do‘stimdan so‘radim, bir muddat gullar xuddi bayroq tasvirini yaratgan tartib va ​​ozodalik bilan ekilgan Bularning barchasidan maqsad Alimardan bek Tobchuboshi qabrini Parijda yashovchi va Fransiya poytaxtiga tashrif buyuruvchi ozarbayjonlar uchun eng muhim ziyoratgohlardan biriga aylantirish edi Hozir deyarli shunday 2006-yil 30-may kuni Prezident Ilhom Aliyev Fransiyaga tashrif buyurdi Men janob Prezidentga ushbu loyihaning barcha bosqichlari haqida ma’lumot berayotgan edim, qabr toshini shunday o‘rnatishni rejalashtirgan edikki, davlat rahbari Parijga tashrifi chog‘ida vaqt darchasi bo‘lsa, tashrif buyuradi Prezident Ilhom Aliyev kelib, qabrni ziyorat qilib, qilgan ishimizni yuqori baholab, Bokuda ham shunday yodgorlik o‘rnatish kerakligini aytdi Yana 1934-yildan buyon bu qabr ustiga o‘rnatilgan tarix guvohlari, bir qancha fidoyi, vatanparvar, vatanparvar muhojirlar eski qabr toshini Bokuga olib borishda yordam berishlarini so‘radim Prezidentimiz zudlik bilan topshiriq berganini juda minnatdorlik bilan eslayman 2007 yilda esa Nizomiy Ganjaviy nomidagi Ozarbayjon Milliy adabiyoti muzeyida yangi ekspozitsiya tashkil etayotganimda o‘sha qabr toshini Alimardon bekning qaynotasi Hasan Bey Zardobiyga bag‘ishlangan burchak yoniga qo‘ygandim Alimardon bek hech bo‘lmaganda har kuni yodgorlik qabr toshi oldida vatanga qaytishga muvaffaq bo‘ldi Alimardon bek To‘pchuboshining Parijdagi Sen-Klu shahridagi allaqachon tantanali qabri bizning u yerdagi ulug‘vor manzilimiz bo‘lib, uni doimo himoya qilish va sevish kerak Butun xalq hurmat bilan ziyoratga keladigan, shu xalqni yaratgan zabardast insonlar uxlayotgan Faxri xiyobonida asoschi otaxonlarning ramziy umumiy qabri, uning tepasida ramziy yodgorlik o‘rnatilgan bo‘lsa, mening katta tilagim Alimardon bek qabridan Parijdan bir hovuch tuproq, Anqaradan Muhammad Amin Rasulzoda qabridan, Tbilisidagi Botanika bog‘idagi yonma-yon joylashgan ikkita qabrdan bir hovuch tuproq olib kelaylik, Fatalixon Xoylu va Hasan Bey Og‘ayevlar qabrlaridan va yana shunday qabrlarimizdan Faxri xiyobonidagi umumiy qabrlarida uzoq hijronlardan so'ng, nihoyat, o'sha amal va amal birodarlar yana uchrashadilar! Men Bokuda ular yashagan uylarning devorlariga barelyeflari tushirilgan esdalik lavhalarini ko'rishni juda xohlardim Hozirgi Nizomiy muzeyi har birimiz uchun mutlaq huquqlarga ega bo'lgan barcha tanlanganlarning umumiy uylaridan biri edi 1918-yilda, Ozarbayjon mustaqil deb e’lon qilinganidan keyin uch oydan sal ko‘proq vaqt o‘tib, 15-sentabrda jasur Kavkaz islom armiyasi va jasur ozarbayjon askarlari Bokuni ozod qildi va hukumat Ganjadan Bokuga ko‘chib o‘tdi O'sha davrdagi mashhur "Metropol" mehmonxonasi Ozarbayjon Demokratik Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tasarrufiga berilgan Ular shu yerda yashab, ishlay boshlaydi Bir paytlar “Metropol” mehmonxonasi joylashgan hozirgi Nizomiy muzeyi bilan Kasaba uyushmalari konfederatsiyasi binosi oralig‘ida biz doimo minnatdor bo‘ladigan asoschi o‘lmaslarni birlashtirgan monumenti qad rostlagan bo‘lsa, naqadar ajoyib bo‘lardi: ular XX asr boshidagi mustaqillikning baxtli kunlarida birga bo‘lsalar, ertangi kunga to‘la umidlardir Moviy poytaxtimizga vatanparvarlarning buyuk qaytishini ko‘rish baxti barchangizga nasib etsin!