"Covkaning otasi"

Biz Ozarbayjonning zamonaviy dunyoning siyosiy, iqtisodiy, ijtimoiy-madaniy, jumladan, san’at va sport manzarasida ulushi kundan-kunga ortib borayotganiga guvoh bo‘lmoqdamiz. Dunyoning eng muvaffaqiyatli va obro'li davlatlaridan biriga aylanishga muvaffaq bo'lgan Ozarbayjon sayyoralar miqyosida ko'plab sohalarda brend egasi mavqeini egallashga muvaffaq bo'ldi. Har qanday foydali faoliyat vektorlari bilan bog'liq atamalar allaqachon mavjud bo'lib, ular faqat bizning xalqimizga va mamlakatimizga tegishli ekanligi tasdiqlangan Dunyoda deyarli har bir inson hayoti davomida u yoki bu darajada sport olamiga qiziqqanini inobatga olsak, yuqorida aytganlarimiz bu sohaga ham kirib borayotgani, ayniqsa, milliy sport namunalarimiz insoniylik maqomiga ega bo‘lgani g‘ururlanarli Dunyoda ot polosi nomi bilan mashhur boʻlgan etnosportning eng qiziqarli va dinamik turlaridan biri boʻlgan oʻyinning ajdodi Ozarbayjonda ixtiro qilingan va Sharq geografiyasida keng tarqalgan, “Kitobi Dada-Gorgud” nomi bilan atalgan chovken boʻlib, Qatran Tabriziy, Nizomiyniy mumtoz va boshqa ijodkorlar asarlarida bitilgani hammaga ayon boʻldi. Bu haqiqat allaqachon o‘z tasdig‘ini topdi, Qorabog‘ otlari bilan o‘ynaladigan qadimiy Ozarbayjon otliq jamoa o‘yini chovkan bundan o‘n uch yil avval, 2013-yilda YuNESKOning Shoshilinch muhofazaga muhtoj nomoddiy madaniy meros ro‘yxatiga kiritilgan edi! Har yili shaxmat bo‘yicha respublika, umumturkiy, qit’a va jahon miqyosidagi musobaqalarning o‘tkazilishi Ozarbayjon sportining bayramlaridan biri sifatida qaralishi kerak Yana bir necha kundan keyin, 7-13 iyun kunlari Boku shahrida nayza uloqtirish bo‘yicha III jahon chempionati bo‘lib o‘tadi. Musobaqada 10 ta davlatdan jamoalar o‘zaro kuch sinashadi. Unda Ozarbayjon, Turkiya, O‘zbekiston, Qozog‘iston, Polsha, Urugvay, Chili, Niger, Nigeriya va Quvayt terma jamoalari o‘z kuchlarini sinovdan o‘tkazadi. Ozarbayjon avvalgi jahon chempionatlarida ham g‘olib bo‘lgan Ha, mamlakatimiz tashabbusi bilan o‘tkazilgan qiziqarli, telba ot sporti bo‘yicha jamoaviy musobaqalar jahon sport jamoatchiligining mehrini qozondi. Milliy sport o‘yinlarimizni qadimiy asrlar tarixidan qayta tiklash o‘z vaqtida ushbu sohani o‘rgangan mutaxassislarimizning mashaqqatli mehnati tufayli amalga oshirildi Bugun ulardan biri, Ganja shahrida yashab, o‘tgan asrning 50-yillaridan to shu asr boshlarigacha milliy sport namunalarini tadqiq etish maqsadida butun Ozarbayjon bo‘ylab sayohat qilgan Fikret Huseynov haqida so‘z yuritish o‘rinli bo‘lar edi U yoshligidan to umrining oxirigacha 85 yoshga to‘lgunga qadar xalqimizning milliy o‘yinlarini qayta tiklashni o‘zining hayotiy falsafasi va burchi deb bildi va bu yo‘lda tinimsiz mehnat qildi 1924-yilda o‘z davrining taniqli ziyolilaridan bo‘lgan Posho Huseynov oilasida tug‘ilgan, Ulug‘ Vatan urushi frontlarida qatnashgan, orden va medallar olgan, frontdan qaytgach, sport olami bilan bog‘lana boshlagan Fikret ustoz. Yengil atletika bo‘yicha respublika va SSSR musobaqalarida g‘olib chiqdi 1946-yilda Ozarbayjon qishloq xoʻjaligi institutini, 1952-yilda Moskva markaziy jismoniy tarbiya institutini tamomlagan.1998-yilda Ganja viloyat sport qoʻmitasi raisi, 1998-yilda Ganja davlat pedagogika institutida jismoniy tarbiya va sport kafedrasi mudiri, soʻngra murabbiy va oʻqituvchi lavozimlarida ishlagan. 1991 yildan umrining oxirigacha Ozarbayjon qishloq xo‘jaligi institutida, shuningdek, shahar va respublika sport jamiyatlarida ishlagan 1969 yilda SSSR Oliy attestatsiya komissiyasi unga "Jismoniy tarbiya va sport" kafedrasi dotsenti ilmiy unvonini berdi. U ot sporti o'yinlari bo'yicha Butunittifoq hakami bo'lgan va bu o'yinlarning faol tashkilotchisi va qizg'in targ'ibotchisi bo'lgan 1961 yilda Fikret Huseynov boshchiligida Ozarbayjon terma jamoasi SSSR miqyosida Moskvada o‘tkazilgan ot sporti musobaqalarida chevka va boshqa ot sporti musobaqalarida g‘oliblikni qo‘lga kiritdi. Musobaqa tashkilotchisi Sovet Ittifoqi marshali Semyon Budyonniy ham ozarbayjonlik chavandozga maxsus mukofotlarni topshirdi. O‘shandan beri Budyonniy Fikret Huseynov bilan do‘stlashib, Ozarbayjonga kelganida hamisha uni qidirib yurardi Keyingi yillarda ustoz Fikret ot sporti jamoalarining muvaffaqiyati Pyatigorsk, Krasnodar, Tbilisi, Rostov, Kiyev, Olmaota, Toshkent, Frunze va boshqa shaharlarda davom etdi Dotsent Fikret Huseynov ot sporti o‘yinlarini tadqiq etish va amaliy qayta tiklash bo‘yicha beqiyos ishlarni amalga oshirdi va bu mavzularda bir qancha tadqiqotlar yozdi Chovkendan tashqari “Surpapag”, “Kosa va oʻq”, “Kuch sinovi”, “Baharband”, “Yelxona”, “Yayliq”, “Ot zayte zorxona” va boshqa pyesalar Fikret Huseynov nomi bilan bogʻliq. Ana shu vatanparvarlik faoliyati tufayli u mustaqillik yillarida Ozarbayjonda xizmat ko‘rsatgan jismoniy tarbiya va sport arbobi, xizmat ko‘rsatgan sport ustasi, xizmat ko‘rsatgan murabbiy, Milliy olimpiya qo‘mitasi qoshidagi akademiya a’zosi, Prezident stipendiyasi unvonlari bilan taqdirlangan 90-yillarda Fikret Huseynov Milliy ot sporti federatsiyasi prezidenti ham bo‘lgan Sobiq SSSR, Sharq dunyosi, qolaversa mamlakatimiz matbuotida F.Huseynov haqida “Sport arxeologi”, “Chevkaning otasi”, “Sport olimi”, “Sport arxeologi” va boshqa sarlavhalar ostida oʻnlab maqolalar chop etildi. Bular, albatta, juda to'g'ri bayonotlar. Milliy o‘yinlarimiz haqida o‘nlab ilmiy-ommabop kitoblar muallifi Mazkur faoliyatdan ko‘zlangan asosiy maqsad Ozarbayjonning bu sohada chuqur va qadimiy an’analarga ega ekanligini yana bir bor isbotlash edi F. Huseynovning ham ilmiy monografiya, ham ommabop nashr boʻlgan “Ozarbayjon atchaparlari va ustoz milliy oʻyinlari” (“Ekologiya” nashriyoti, 1998 yil) nomli soʻnggi kitobida milliy oʻyinlarning tarixi, ular boʻyicha toʻplagan barcha maʼlumotlar, jumladan, oʻyin qoidalari, tartibi va borishi tavsifi va tushuntirishlari, ushbu mavzu boʻyicha foydali sxemalar va taktik tavsiyalar oʻzida mujassamlangan Kitobda F. Huseynov “Chovken” iborasini ko‘pincha qavs ichida berilgan “Chomag‘” iborasi bilan parallel qo‘llagan. Chunki o‘yin cho‘ponning tayog‘iga o‘xshash yog‘ochdan yasalgan cholg‘uning boshi bir tomonga burilgan holda o‘ynalishi ham ma’lum bo‘lib, muallif o‘z kitobida bu o‘yinning roppa-rosa 13 xil kallali asboblarini tasvirlab bergan Darvoqe, maqola boshidagi Nasimiy misolida, ijodkor bilan birlik maydoniga kirish uchun inson boshi to‘p shaklida bo‘lib, uning yarmi bir tomonga o‘ralganligi yaqqol ko‘rinib turibdi Yana bir misol sifatida faqat Shushada yaratilgan “Baharband” oʻyini haqidagi kitob sahifalarida qiziq boʻlishi mumkin boʻlgan kichik boʻlaklarga eʼtibor qaratishingizni istardik: "...Oʻyin oʻtkaziladigan joyning nomi bilan bogʻliq. Bu yerlar Shusha tumani, Zarisli qishlogʻi atrofidagi togʻlar etagida joylashgan. Oʻrmonlar bilan oʻralgan tekisliklar bu yerlarga oʻzgacha koʻrk baxsh etadi. Mahalliy xalq oʻsha tekisliklarni “Band” deb ataydi. Qishloqning bir qancha joylarida shunday “toʻgʻon”lar bor. Oʻyin “Bahor” oʻyingohi deb ham ataladi. o‘yinchi otini chopib yoki chopib minadi, shlyapasini, miltig‘ini, qilichini, g‘ilofini, belbog‘ini yechib, ko‘rsatilgan joylarga tashlaydi, so‘ng otni tez aylantiradi, yerga tashlagan kiyim va qurollarini otdan yiqilmasdan yig‘ib olib, kiydiradi...” Muallif “Bahorband”ning juda qiziqarli mazmuni va uni tog‘li va pasttekisliklarda o‘tkazish mumkinligini tilga oladi Fikret Huseynovdan qolgan kitoblar, rasmlar, maqolalar, tadqiqot yozuvlari, jurnallar uning jamoasi va o‘zining mukofoti hisoblanadi. Ganjadagi bu meros posbonlari uning farzandlari, nevara va chevaralaridir. Uning qizi Izabella Huseynova otasi avvalo o‘z ishiga telba ishqiboz ekani, bu fazilat uning Vatan qadriyatlariga bo‘lgan bog‘liqligidan kelib chiqishini ta’kidlaydi “Mamlakat kelajagi yoshlarda ekan, u o‘sib kelayotgan avlodning ham jismonan, ham ma’naviy salomatligiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadigan har qanday imkoniyatni ham qo‘ldan boy bermasdi, har doim yoshlardan jamoalar yig‘ib, imkoniyat tug‘ilsa, masalan, O‘zbekiston, Qozog‘iston, Rossiya va boshqa davlatlardagi musobaqalarga olib borar yoki mahalliy chempionatlarga jalb qilar edi. Maydondagi muvaffaqiyat hayajonlari, ko‘ngilsizliklar, tez sur’atlar bilan ko‘tarilishlar va pirovardida chavandozning mag‘rur ko‘rinishi, hattoki, otam jamoa tuzganida ham hech narsani bekorga izlamagan Fikret Huseynov bilan Ganjada do‘stlashgan kishilarning xotiralari uning portretiga qatorlar qo‘shadi. "Fikret domla ishbilarmon, Vatan uchun doimo faol inson edi. Ganjalik hamma biladi, u o‘tgan asrning 50-yillari oxiri - 60-yillari boshlarida chevka restavratori bo‘lgan va uni, aytishlaricha, kunga yetkazgan. Moskvada o‘tkazilgan musobaqada F.Buseynov nomidagi jamoamizga birinchi darajali diplom topshirilgani bejiz emas. 1961 yil, “Ozarbayjon millati” “Ot minish oʻyinida qoʻlga kiritilgan gʻalaba tufayli” iborasi ishlab chiqildi. Fikret Huseynov ham yuqori baholanadi U samimiy, tekin va kamtar inson edi. Falon ishda mening xizmatim borligini bir marta eshitmagan bo'lardingiz. Uning kitoblarida hech qachon "men buni qildim" degan ishorani topa olmaysiz. Lekin afsusdamiz, hech bo‘lmaganda uning xotirasiga bag‘ishlangan ot o‘yinlari, Ganja shahrida hatto uning nomi bilan atalgan ko‘cha ham, esdalik lavhasi ham yo‘q, – deydi do‘sti, iqtisod fanlari nomzodi, xizmat ko‘rsatgan ustoz Nusrat Huseynov “Fikret domlaning saxovatliligi, samimiyligi, beg‘arazligi uning yetuk ziyoli avlodining irsiy an’analari bilan bog‘liq ekaniga shubha yo‘q. U bizning xotiramizda doimo qiziquvchan, bilimdon, ma’naviyatli yosh, sodiq do‘st sifatida saqlanib qoldi. Bunday odamlarning hazil tuyg‘usi hamisha kuchli bo‘ladi, deganlaridek, u bolalarga boladek, kattalarga kattalardek munosabatda bo‘lgan odamlardan edi, - deydi Fikretning do‘stlaridan biri, professor Zaur Hasanov Hazil haqida gap ketganda, shu o‘rinda karate bo‘yicha eng yuqori danga ega bo‘lgan, hozirda sport o‘qituvchisi bo‘lib ishlayotgan Nozim Guliyev haqida bir eslashni o‘rinli deb bildik: “2000-yillar boshida Fikret domla sport basseyni asoschisi va rahbari bo‘lib ishlagan. O‘shanda men mahalliy telekanalda ishlaganman. Yozning jaziramasida Fikret domla bilan suhbat qurayotgan edik. Sport bilan faol shug‘ullanishimni ham bilardi. Ammo boshqa bir hamkasbning biroz zaif va zaif turishi uni ochmadi. Oldinga qaytib keldi, nega g‘urur bilan turibsan, yosh yigitsan, bunaqa ko‘rinmaysan, o‘zingni tortib, “ritsar” bo‘l! Do‘stim havoning issiqligini bahona qildi. Fikrat domla ham hovuzni ko‘rsatib, uning ham chorasi borligini aytdi. Va kutilmaganda u do'stimni hovuzga itarib yubordi. U buni kutayotgandek zavq bilan suzardi. Keyin ketganidan keyin unga sport libosini olib keldi va kiyimlarini maxsus kiyim mashinasida quritdi. Darhaqiqat, uning asosiy g‘oyasi yoshlarni doimo rivojlanishga, hayotdan zavq olishga, Vatan uchun o‘z mahoratini ayamaslikka undash edi Albatta, Fikret domla kabi milliy an’ana va qadriyatlar aqidaparastlarining mehnati mustaqil yurtimizda o‘z timsolini topib, orzu-umidlari vaqti-vaqti bilan ro‘yobga chiqmoqda. Lekin nima bo‘lganda ham, hech qanday shon-shuhrat kutmagan, o‘z burchini Vatan uchun, “Alloh yo‘lida” halol, yuksak mahorat bilan bajargan, deganlaridek, o‘sha insonlarni unutmaslik, yodga olmaslik sadoqat burchidir