Vayron bo'lgan qabristonda tiz cho'kkan odam - HESABAT

Yo‘lga chiqqanimizda quyosh hali bahor uyqusidan uyg‘onmagan edi. Bizni uzoqda bir qishloq kutib turardi. Jabrayil – taniqli jurnalist Seymur Verdizoda tug‘ilib o‘sgan Soltanli qishlog‘iga ketayotgan edik. Hamkasbimiz qarindoshlari bilan jo‘nab ketdi Yo‘l uzoq edi, qalamdoshimiz tushkunlikka tushdi. Biz gaplashardik, u esa mashina oynasidan yo‘lga tikilib turardi. U go‘yo o‘z ona viloyatiga birinchi marta ketayotgandek edi Jabroyilga yetganimizda manzara o‘zgardi. Yo‘l chetida vayron bo‘lgan uylar, yongan devorlar, qulagan binolar ko‘rinardi. Bu yerning har qarich qismi yaralangan. Taxminan o'ttiz yil davomida ishg'ol ostida bo'lgan qishloqlar gapirganday tuyuldi, ammo ular aytgan voqealar juda achinarli edi Ba'zan xarobalar odamlardan balandroq gapiradi Soltanliga yaqinlashganda Seymur deyarli jim qoldi. U go‘yo o‘zi tug‘ilgan qishlog‘iga emas, xotirasiga qaytayotgandek edi. Aslida gapirish qiyin edi. Chunki ba'zida his-tuyg'ular oldida so'zlar kuchsizdir Men Seymur Verdizodani ko‘p yillardan beri bilaman. Qishlog‘ining nomi tildan chiqmadi. U Soltanli haqida shunchalik ko‘p gapirdi, yozdiki, men qishloqni ko‘rmagan bo‘lsam ham, uning yo‘llarini bilgandek bo‘ldim. Seymur Soltanli haqida yozmagan, rasmini so‘z bilan chizgan. Qo‘liga cho‘tka o‘rniga qalam tutdi... Nihoyat, ishg‘oldan ozod bo‘lgan Soltanli qishlog‘iga yetib keldik. Bir paytlar Ozarbayjon ilm-fan va ziyolilari muhiti bilan ajralib turgan Soltanli qishlog‘i bugun xarobaga aylangan. Ariqlar qurib qolgan, hovlilar yo‘q bo‘lib ketgan, yo‘llar tikan bilan qoplangan Qishloqda g‘alati sukunat cho‘kdi Odamning nafasini bo'g'ib, uni quritadigan sukunat. Atrofdagi ayanchli manzara bu sukunatni yanada chuqurlashtirdi Hamkasbim mashinadan tushgach, bir zum to‘xtab qoldi. Oyoqlari uni oldinga olib chiqmayotgandek edi. Keyin sekin xaroba tomon yurdi va sal uzoqroqqa ishora qilib dedi: "Bu yerda uyimiz bor edi. Hozir temir yo‘l shu yerdan o‘tadi. Bu yo‘l bizni Naxchivonga olib boradi. Bu ham g‘amli, ham g‘ururli. Alloh shahidlarimizni rahmatiga olgan bo‘lsin". Uning ovozida g'alati tuyg'u bor edi - yo'qolgan va qayta qo'lga kiritilgan erni ko'rganda paydo bo'ladigan tuyg'u Seymur va uning hamqishloqlari “keksa Soltanli” deb ataydigan xarobalarda oldinga intilyapmiz. Bu yerda endi qishloq yo‘q. Faqat iz qoldi. Er bor edi, lekin unda hayot nafasi yo'q edi. Har bir vayron bo'lgan joyda dard bor edi. Har bir tosh ostida bir xotira, har bir devor ortida tarix yashiringan Seymur Verdizoda yuzini menga qaratdi: "Bizning ikki qavatli, buzilmas uyimiz bor edi. Ozarbayjonning eng yirik kimyo olimlaridan biri professor Ollohverdi Verdizoda o‘sha uyda tug‘ilgan. Uning munosib izdoshi, ajoyib olim, fidoyi ustoz Noila Verdizodaning bolaligi o‘sha uyda o‘tgan. Uyimiz ro‘parasida kichkina akademik A. A. Xojievning uyi turar edi. Bahlul va Tohir Alizodalar, uning yonida buyuk tilshunos olim G‘azanfar Kazimovning ota yurti har bir mahallada ikki-uch olim tug‘ilgan Qishloq xarobalariga qarash va uning o‘tmishining intellektual xaritasi haqida eshitish g‘alati tuyg‘u Bir paytlar vayrona devorlar orasida olimlar yetishib chiqqan Qishloq xarobalarini uzoq kezdik. Hamkasbimizning har bir qadami bir xotiraga tegdi. Gohida to‘xtab, xotirasida qolgan xotiralar haqida gapirar, keyin yana yo‘lida davom etardi. Uning ko‘zlarida yuzlab aytilmagan voqealarni his qilardim Seymur Verdizoda avval ham Dog‘ma qishlog‘iga tashrif buyurgan edi. Bu safar maqsad boshqacha edi: qabristonni ziyorat qilish, bobosi Nurulla Omonulla o‘g‘lining vayron bo‘lgan qabrini tiklash... Vayron bo‘lgan Soltanlidan o‘tdik... Qabristonga boradigan yo‘l kunning eng og‘ir yo‘li edi Hashiya: Armanistonliklar 30 yildan beri ishg‘ol ostida ushlab turgan qishloqlarimizda insoniylikka loyiq bo‘lmagan bunday jirkanch ishlarga qo‘l urishdi, buni dunyodagi hech bir vahshiylik bilan solishtirib bo‘lmaydi. Qabristonlarimizni vayron qilish ana shunday vandalizm harakatlaridan biridir Urushning yozilmagan qoidalari bor: qabristonlar nima bo'lishidan qat'iy nazar daxlsiz hisoblanadi. Ammo oʻtgan yillar davomida Ozarbayjon viloyatlarini bosib olgandan soʻng, Armaniston oʻsha joylarda eng shafqatsiz harbiy jinoyatni – qabrlarni ommaviy vayron qilishga yoʻl qoʻydi. Dunyodagi harbiy mojaro zonalarining birortasida bunday dahshatli manzarani ko‘ra olmaysiz Bosqinchi Armaniston qabristonlar bilan birga turar-joylar, masjidlar, tarixiy obidalarni vayron qilgan. Qabrlarni vayron qilish shafqatsizlik va nafrat chegarasidan chiqish demakdir Armanlar ozarbayjonlarga tegishli qabristonlarni vayron qilish bilan cheklanib qolmadi, balki u yerda ko‘milgan o‘liklarni qabr qazish orqali haqorat qildi Soltanli qabristonidagi tupurikdan manzarali odam hayratda qoldirdi. Bu yerda tirik qolgan qabrlar deyarli yo‘q. Qabr toshlari sindirilgan, bir qancha qabrlar qazilgan, murdalarning suyaklari g‘oyib bo‘lgan. Lekin nega o'zini odam deb atagan mavjudot bunday vahshiylikka qo'l urdi? Javob juda oddiy: armanlar o‘lganlarning og‘zidan tilla tish izlashardi Yillar davomida odam oyog‘i tegmagan bu qabristonda vandalizm hukm surgan. Atrofni dil ozori bilan kuzatgan Seymur Verdizodaning aytishicha, 30 yildan keyin bu yerga kelgan qishloq aholisining aksariyati yaqinlarining qabrini topishda qiynalmoqda Izoh: Bosqinchilar ishg‘oldan ozod qilingan Fuzuliy, Zangilon, Gubadli, Lochin, Agdam, Qalbajar, Shusha viloyatlarida ham xuddi shunday qilmishlarni sodir etganlar. Ozarbayjon Respublikasi Inson huquqlari bo‘yicha vakil (ombudsman) Sabina Aliyeva tomonidan jahon jamoatchiligini xabardor qilish maqsadida tayyorlangan hisobotda ishg‘ol davrida 900 dan ortiq qabriston yo butunlay vayron qilingani yoki jasadlar olib tashlangan, haqoratlangan, qabr toshlari talon-taroj qilingani qayd etilgan Biz qabristondan ehtiyotkorlik bilan harakat qildik. Birozdan keyin Seymur Verdizoda to‘xtadi “Mana...” – dedi past ovozda. Keyin tiz cho'kdi. U qo'llari bilan yerga tegdi, vayron qilingan qabr qoldiqlari. Bu uning bobosining xotirasi, oilasining o'tmishi, ildizlari edi. Ko‘z oldimizdagi manzaraga nazar tashlasangiz, urush nafaqat qishloqlarni, balki odamlarning o‘tmishini ham yo‘q qilishini tushunasiz. "Bugun beton quyiladi, keyin qabr toshiga o'rnatilgan yodgorlik tayyorlanadi. Bu ish bilan uning amakivachchalari Elnur, Xayol, Ollohverdilar shug'ullanadi", - dedi Seymur. So‘ng qo‘shib qo‘ydi: “Men borib, Yangi Soltanlini ko‘rsataman, qishlog‘imiz tiklanmoqda Qabristondan chiqib, “Yeni Soltanli”ga yo‘l oldik... Bu yerda allaqachon boshqa manzara bor edi: uylar qurilayotgan, ishlayotgan texnika, yo‘llar... Qishloq qayta qurilmoqda. Soltanliklar uchun 440 ta uy quriladi. Yil oxirigacha kamida 80 ta uy foydalanishga topshirilishi kutilmoqda "Hamma qaytib kelishni xohlaydi", deydi Seymur. – Qolaversa, hamma birinchilar qatorida qaytishni istaydi, tez orada uylarimizda chiroq yonadi, qishlog‘imizda hayot yana qaynaydi...” Seymur Verdizoda dam olish uchun ko‘m-ko‘k maysa ustiga o‘tirdi va uzoqlarga qaradi: “Jabraylda orzularimiz allaqachon gullab-yashnagan...” Bu safar uning ovozida qayg'u yo'q. Menda ishonch bor edi. Qaytish bor edi Darhaqiqat, bu yerlar allaqachon uyg'onish hikoyasini yozmoqda. Bugun bu yerda sukunat, ertaga esa bolalarning ovozi eshitiladi. Bugun qurilishi tugallanmagan devorlar, ertaga yorug‘ uylar qad rostlaydi Soltanli endi o‘tmish dardi bilan emas, kelajak umidi bilan yashaydi. “Yeni Soltanli”ni ham ko‘p kezdik, yaqin atrofda sanoat korxonalari qurilmoqda, u yerda ham bo‘ldik, shuncha ish o‘rinlari ochiladi. Kech bo'lgan edi Qorong‘ida qabristonga borishmaydi, yorug‘ bo‘lganda bobomni ziyorat qilaylik, – dedi Seymur. Qabristonga qaytganimizda Nurullaning qabriga beton quyilib, atrofi tozalanib, obodonlashtirildi Hamkasbimning chehrasida g‘alati ifoda paydo bo‘ldi – ham g‘am, ham yengillik... Go‘yo undan yuk ko‘tarilgandek, endigina yillar davomida ko‘tarib yurgan qarzini to‘ladi Bokuga qaytganimda quyosh botayotgan edi, lekin yer charaqlayotgandek edi... Balki Soltanliga qaytgan hayot nuridir Afg‘on G‘afarli, Boku-Jabrayil-Soltanli-Boku