Shusha deklaratsiyasi: Turk dunyosining geosiyosiy kelajagini belgilovchi hujjat

“2021-yil 15-iyun kuni Ozarbayjonning madaniy poytaxti, Qorabog‘ toji bo‘lgan Shusha shahrida imzolangan “Ozarbayjon Respublikasi va Turkiya Respublikasi o‘rtasidagi ittifoqchilik munosabatlari to‘g‘risidagi Shusha deklaratsiyasi” nafaqat ikki qardosh davlat o‘rtasidagi munosabatlarning huquqiy va siyosiy asoslarini belgilovchi hujjat, balki turkiy dunyoning kelajakdagi istiqbolini belgilovchi muhim geosiyosiy hujjatdir. 21-asr Prezident Ilhom Aliyev taʼkidlaganidek, bu hujjat tarixga, umummilliy xotiraga va buyuk liderlarning siyosiy merosiga asoslangan boʻlib, Otaturkning “Ozarbayjonning quvonchi va qaygʻusi” degan soʻzlari Shusha deklaratsiyasining mafkuraviy asosini tashkil etadi. Ozarbayjon-Turkiya birodarligi buzilmasdir, Ozarbayjonning Ikkinchi Qorabogʻ urushidagi gʻalabasidan keyin imzolangan ushbu hujjat mintaqadagi yangi geosiyosiy voqeliklarning huquqiy va siyosiy tasdigʻi boʻlib xizmat qildi Bu fikrlarni Milliy Majlis deputati Azer Karimli bildirdi, deb yozadi Modern.az Deputatning aytishicha, Ozarbayjon-Turkiya munosabatlari tarix davomida mushtarak til, din, madaniyat va milliy o'zlikka asoslangan. Shusha deklaratsiyasi bu munosabatlarni sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqdi: "Hujjat ikki davlat oʻrtasida siyosiy muloqot, iqtisodiy hamkorlik, xavfsizlik va mudofaa muvofiqlashtirish, diplomatik faoliyat, energetika va transport loyihalarini yanada chuqurlashtirishni nazarda tutadi. Shu maʼnoda Shusha deklaratsiyasi Ozarbayjon-Turkiya munosabatlari integratsiyasining eng yuqori bosqichini aks ettiruvchi strategik yoʻl xaritasidir Deklaratsiyaning asosiy afzalliklaridan biri uning keng qamrovliligidir. Hujjat siyosat, iqtisodiyot, energetika xavfsizligi, transport-kommunikatsiya, mudofaa sanoati, ta’lim, fan, madaniyat, gumanitar aloqalar va axborot siyosatini qamrab oladi Ayniqsa, xalqaro tashkilotlar doirasida o‘zaro yordamni kuchaytirish, tashqi siyosatni muvofiqlashtirish va mintaqaviy tashabbuslarda umumiy pozitsiyani shakllantirish ikki davlatning xalqaro ta’sirini sezilarli darajada oshirmoqda Shusha deklaratsiyasi nafaqat Ozarbayjon va Turkiyaning, balki butun mintaqaning kelajagi uchun katta ahamiyatga ega. Hujjat Janubiy Kavkazda barqaror tinchlik, iqtisodiy integratsiya va o‘zaro manfaatli hamkorlikni kengaytirishga xizmat qiladi Ozarbayjon tomonidan yaratilgan yangi geosiyosiy voqeliklar mintaqaning transport va logistika xaritasini o‘zgartirdi. Shu nuqtai nazardan, Deklaratsiyada alohida o‘rin tutgan Zangezur yo‘lagi loyihasi Yevropa va Osiyoni bog‘lovchi strategik ko‘prik rolini o‘ynaydi 44 kunlik Vatan urushidagi G'alaba natijasida shakllangan yangi imkoniyatlar Ozarbayjon-Turkiya strategik sherikligining iqtisodiy mazmunini yanada boyitdi Qars-Ig‘dir-Naxchivon temir yo‘li loyihasi, Zangezur yo‘lagining istiqbollari, Boku-Tbilisi-Kars liniyasi bilan integratsiyalashuv imkoniyatlari O‘rta yo‘lakning xalqaro ahamiyatini oshiradi. Bu loyihalar nafaqat Turkiya va Ozarbayjon o‘rtasidagi transport aloqalarini mustahkamlaydi, balki Markaziy Osiyo, Kavkaz va Yevropa o‘rtasidagi savdo-sotiqni kengaytirishga ham xizmat qiladi. Shu tariqa, Shusha deklaratsiyasi yangi geoiqtisodiy makonni shakllantirish uchun muhim huquqiy va siyosiy asosga aylanadi Hujjat o‘zaro investitsiyalarni rag‘batlantirish, milliy iqtisodiyotlarni diversifikatsiya qilish va iqtisodiy hamkorlikning yangi mexanizmlarini yaratishni nazarda tutadi Bosqindan ozod qilingan hududlarda amalga oshirilgan tiklash va qurilish ishlarida turk shirkatlarining faol ishtirok etishi bunga eng yorqin misoldir. Qorabog‘ va Sharqiy Zangezurda yaratilgan zamonaviy infratuzilma, sanoat zonalari, yashil energiya loyihalari va turizm salohiyati yangi sarmoyaviy imkoniyatlarni yaratmoqda Xususan, Shusha shahri va uning atrofidagi viloyatlarning xalqaro turizm yo‘nalishlariga kiritilishi kelajakda mintaqaning iqtisodiy jozibadorligini yanada oshiradi Shusha deklaratsiyasida tashqi siyosat sohasidagi muvofiqlashtirish muhim o‘rin tutadi. Tomonlar xalqaro munosabatlar tizimida o‘z milliy manfaatlarini, shuningdek, mintaqaviy va global xavfsizlikni himoya qiladi masalalari boʻyicha hamkorlik qilishga kelishib oldilar” Deputatning fikricha, bu yondashuv Ozarbayjon va Turkiyaning xalqaro tashkilotlardagi o‘zaro qo‘llab-quvvatlashini yanada mustahkamlaydi va ularning global jarayonlarga ta’sir qilish imkoniyatlarini oshiradi: “Shusha deklaratsiyasining eng muhim jihatlaridan biri mudofaa va xavfsizlik sohasidagi hamkorlikdir. Hujjatda ikki davlat xavfsizligiga tahdid tug‘ilganda bir-birini qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari o‘rin olgan Mudofaa sanoati, harbiy ta’lim, qo‘shma mashg‘ulotlar, zamonaviy qurol tizimlarini qo‘llash va uchuvchisiz uchish apparatlarini ishlab chiqarish sohasidagi hamkorlik Ozarbayjon Qurolli Kuchlarini modernizatsiya qilish jarayoniga muhim hissa qo‘shmoqda Shu nuqtai nazardan, Shusha deklaratsiyasi Ozarbayjon-Turkiya harbiy hamkorligini strategik ittifoq darajasiga ko‘taruvchi tarixiy hujjatdir Deklaratsiya, shuningdek, Armanistondagi revanshist kuchlarga va mintaqaning boshqa buzg'unchi doiralariga aniq xabar beradi Hujjatda Ozarbayjonning suvereniteti, hududiy yaxlitligi va chegaralariga har qanday tahdid nafaqat Ozarbayjonning, balki uning strategik ittifoqchisi Turkiyaning ham diqqat markazida bo‘lishini ko‘rsatadi. Bu mintaqada barqarorlik va xavfsizlik uchun qo‘shimcha kafolat yaratadi Shusha deklaratsiyasida diaspora va ommaviy axborot vositalari hamkorligi alohida o‘rin tutadi. Xorijda istiqomat qilayotgan ozarbayjon va turk jamoalari faoliyatini muvofiqlashtirish, axborot almashinuvini kengaytirish va qo‘shma media platformalarini shakllantirish zamonaviy axborot urushlari sharoitida alohida ahamiyatga ega. Bu boradagi qadamlar Ozarbayjon va Turkiyaning xalqaro axborot makonidagi mavqeini yanada mustahkamlashga xizmat qilmoqda Shusha deklaratsiyasi imzolangandan so‘ng har yili 15 iyun kuni Shusha shahrida o‘tkaziladigan xalqaro anjumanlar hujjatning siyosiy-falsafiy mazmunini rivojlantirishga xizmat qilmoqda 2022-yilda “Ozarbayjon-Turkiya strategik ittifoqchilik munosabatlari Kavkaz va mintaqa uchun tinchlik va barqarorlik manbai”, 2023-yilda “Ozodlikdan gʻalaba sari”, 2024-yilda “Turkiy davlatlar tashkiloti: yangi strategik maqsadlar sari: global geosiyosiy voqeliklar va global tartiblar fonida yangi strategik maqsadlar sari”. geosiyosiy jihatlar va global muammolar” mavzusidagi konferensiyalar Shushan turki dunyoning siyosiy-intellektual markazlaridan biriga aylanganini namoyish etadi Prezident Ilhom Aliyev ta’kidlaganidek, Shusha deklaratsiyasida tarixiy Kars shartnomasiga ishora qilish alohida ramziy ma’noga ega. Bir asr oldin imzolangan Kars kelishuvi mintaqaning siyosiy kelajagini belgilab berganidek, Shusha deklaratsiyasi ham 21-asrda Ozarbayjon-Turkiya munosabatlarining strategik yo‘nalishlarini belgilab berdi Bu hujjat birodarlik munosabatlarini ittifoqchilik darajasiga ko‘tarib, mintaqaviy xavfsizlik, iqtisodiy integratsiya, turkiy dunyo birdamligi va yangi geosiyosiy tartibning muhim ustunlaridan biriga aylandi. Shusha deklaratsiyasi nafaqat bugungi, balki o‘nlab yillar davomida ham siyosiy yo‘l xaritasi sifatida tarixga kirdi”