Turk dunyosi toponimik tizimida chig‘atoy qabilasining izlari

Chig‘atoy qabilasi haqida gapirganda, biz nafaqat bir qabila, balki butun bir mintaqa taqdirini o‘zgartirgan yirik siyosiy va etnik guruh haqida gapiramiz. Bu ism Chingizxonning ikkinchi oʻgʻli Jigʻatoyxon nomi bilan bevosita bogʻliq. Qabila moʻgʻul va turkiy qabilalarning qoʻshilishi natijasida vujudga kelgan. Chingizxon imperiyani oʻgʻillari oʻrtasida boʻlib olgach, Oʻrta Osiyo (Moveraunnahr, Yeddisu va Sharqiy Turkiston) boshqaruvini Chigʻatoyxonga topshirdi va bu hududda yashovchi turli turkiy qabilalar (barlas, jalairlar, gavchinlar va boshqalar) “chigʻatoylar” (chigʻatoylar ulusi) deb atala boshlandi. Bu qabila ittifoqining eng katta merosi chig‘atoy tili edi Bu til hozirgi oʻzbek va uygʻur tillarining ajdodi hisoblanib, ayni paytda oʻrta asrlarda butun turkiy dunyoda (Usmoniylardan Hindistongacha) umumiy adabiy til sifatida qoʻllanilgan. Alisher Navoiy ham shu tilning eng yirik namoyandalaridan biri edi. Jigʻatoy xalqi, asosan, Movaraunnahr (Samarqand, Buxoro) — hozirgi Oʻzbekiston, Yeddisu (Jeti-su) — hozirgi Janubiy Qozogʻiston, Tyan-Shan togʻlari — hozirgi Qirgʻiziston, Qashgʻar, Yarkand — hozirgi Xitoy (Sinjon) kabi hududlarda oʻrnashib qolgan. Boburshoh (Temurning nabirasi) Hindistonda Buyuk Moʻgʻullar saltanatiga asos solganida, uning qoʻshinining oʻzagini ana shu “jigʻatoyl” qabilalari tashkil qilgan. Shuning uchun bu sulola ba’zan Hindistonda “Chig‘atoylar sulolasi” deb ham atalgan. Bugungi kunda "Chig'atoy" nomi asosan tilshunoslik va tarixda yashaydi. Ular etnik guruh sifatida hozirgi oʻzbek, uygʻur va baʼzi qozoq urugʻlari tarkibiga kiradi. Bu qabila nomi Naxchivon toponimlari bilan bir qatorda u tarqalgan hududlarning nomlanishiga ham ta’sir ko‘rsatgan Naxchivon shahri va Muxtor respublikaning Bobek tumani Nazarobod qishlog‘ida Cigatay nomli mahallalar bor. Ko'pgina manbalarda bu nom mo'g'ul tilidan kelib chiqqanligi qayd etilgan. M.Valiyevning yozilishiga ko‘ra: “Jig‘atoylar — mo‘g‘ullar va turklar qorishmasi bo‘lgan turkiyzabon maxsus qabila bo‘lib, Chingizxonning o‘g‘li Jig‘atoy xotirasiga jig‘atoy deb ataladi”. G‘.G‘aybullayev ham XIII-XIV asrlarda Eronda yashagan jig‘atoy xalqining mo‘g‘ul millatiga mansubligini tasdiqlaydi va shu etnonim asosida Guba hududida mavjud bo‘lgan xuddi shu nomdagi oykonim yaratilganligini yozadi. Bu tadqiqotchilardan farqli oʻlaroq, I. Shopen XIX asrda Naxchivondagi kangar xalqining bir tarmogʻi chigʻatoy deb atalganligini taʼkidlaydi. Shuningdek, A.Bagirov turkiyzabon jigʻatoy qabilasidan boʻlgan jangchilar moʻgʻullar tarkibida Naxchivonga kelib, Alinceni qoʻlga kiritishda qatnashgani, baʼzilari yarador boʻlib, oʻz vataniga qaytolmay, Naxchivonda oʻzlari uchun turar-joy qurganliklari haqida toʻxtalib, ular yashagan hududni Jigʻatoy mahallasi deb atagan. Qayd etilgan tadqiqotchilarning fikr-mulohazalari asosida aytishimiz mumkinki, Cıg‘atoy toponimi turkiy kelib chiqishi bo‘lib, turkiylar an’anasini aks ettiradi. O‘zbekiston Respublikasining onomastik birliklarini ko‘zdan kechirganda bu nomga duch kelish mumkin Chagʻatoy — Oʻzbekiston Respublikasidagi bir qancha qishloqlarning nomi. Shu nomdagi mahalla ham bor (Chigatoy). S.Gʻorayevning “Oʻzbekiston viloyatlari toponimlari” kitobida Chagʻatoy darvozasi Guschiota darvozasi deb ham atalganligi qayd etilgan. Bu darvozani qo‘riqlash o‘zbek xalqi tarkibiga kirgan chag‘atoy qabilasi zimmasiga yuklangan. Oʻsha darvoza atrofida qabila vakillari yashab, keyinchalik bu hudud Chagʻatoy mahallasi deb atalgan. Chag‘atoy toponimi Chingizxonning 13-asrda yashagan ikkinchi o‘g‘li nomidan olingan bo‘lishi mumkin. Holbuki, turkiy kelib chiqishi chig‘atoy qabilasi Chingizxondan oldin ham mavjud bo‘lgan. Koʻpgina manbalarda orol Chigʻatoy, Chagʻatoy va boshqalarda fonetik oʻzgarishlarni uchratamiz. Bu masalaga S.Gorayev ham to‘xtalib o‘tdi. Olim Chig‘atoy antropotoponimiyasi va etnotoponimiyasini viloyatda Chig‘atoy va hatto jag‘atoy shakllarida uchratish mumkinligini yozadi Teymuriylarning shayboniylarga qarshi kurashi davrida Movaraunnahrning turkiyzabon va forszabon aholisi ham chig‘atoylar deb atalgan. Oʻzbekiston va Tojikistonning janubiy viloyatlarida tojik tilida soʻzlashuvchi chigʻatoylar hozir ham mavjud. Samarqand viloyatida Jagʻatoy nomli qishloqlar boʻlib, ular ham Chigʻatoy deb oʻzgartirilgan. Shunday qilib, xulosa sifatida shuni qayd etishimiz mumkinki, turkiyzabon chig‘atoy qabilasining izlari ko‘pgina turkiy davlatlarning toponimik tizimida, shuningdek, Naxchivan toponimik tizimida ham uchraydi. Toponimlarni nomlash jarayonida chig‘atoy va boshqa turkiy etnoslar muhim o‘rin tutadi. Shunday qilib, turkiyzabon chig‘atoy qabilasining izlarini bugungi kunda ham O‘rta Osiyo davlatlari, ham Naxchivon toponimik tizimida uchratish mumkin. Cigʻatoy nomi va bu qabila vakillari turkiydir xalqlarining shakllanishida va geografik nomlarning yaratilishida muhim rol o‘ynagan va umumiy tariximizning o‘chmas xotirasiga aylangan Jamila Maharramova AMEA Naxchivan boʻlimi xodimi