Yolg'izlik portreti

(Yozuvchi Imomverdi Ismoilovning “Labirint” qissasi haqidagi fikrlarim) Shubha sizni yiqitdi O'ngga, chapga egilish - Pepperoni pizza Agar o'ng qo'l xafa bo'lsa Agar lablaridan asal tomizsa Zahar iching, odam Tuyg'ularga tananing qolipi Xamirturush hissiyotlar uchun mog'or Nozik, nozik his-tuyg'ularga Panjara odam, panjara odam Men avvalgidek odam emasman Oldin qanday bo'lgan edingiz, odam Adib Imomverdi Ismoilovning “Labirint” asari haqidagi maqolamni bundan 16 yil avval yozgan she’rim bilan boshlaganim bejiz emas. Tabiatning go‘zalligidan, o‘t-o‘lanning rangidan, gul hididan qo‘rqadigan, hatto uning soyasidan ham shubhalanadigan, “ichini yuvadigan”, “ichida bor” odamlar bo‘lgan va bo‘ladi. Ammo Imomverdi Ismoilovning “Labirint” asarida “ichini yuvganlar”, har kuni yuz marta jonini xochga mixlaganlar va ularning borligiga shubha qiladiganlarga mutlaqo boshqacha yondashuv, eng muhimi, “nega bundaysan” degan tanqid yo‘q. “Labirint”ning bosh qahramoni – soyasi osmono‘par binolar bo‘lgan sovuq shaharlarning minglab, balki o‘n minglab aholisidan biri, o‘zini ichkaridan yeb, asta-sekin insoniy borlig‘i, his-tuyg‘ulari va hatto o‘y-fikrlariga o‘lim jazosini qo‘yadi. Osmono‘parlari soyasida minoralari sovuq, qiyshiq balkonlarining temir panjaralariga duolar qadalgan, yuzlarida salomlar, azon sadolari quloqlarga urilib ketgan shaharlar Hozirgi ozarbayjon nasrida insonning ichki dunyosi, uning ma’naviy yuksalishlari, yolg‘izlik, borliq dardlarini badiiy ifodalovchi asarlar alohida ahamiyat kasb etadi. Imomverdi Ismoilovning “Labirint” qissasi ana shunday asarlar sirasiga kiradi. Muallif bir qarashda oddiy ko‘ringan insonning kundalik hayotini tasvirlagan bo‘lsa-da, aslida u o‘quvchini inson ongi, xotirasi, qo‘rquvi, o‘lim haqidagi o‘ylar va ma’naviy yolg‘izlikning cheksiz yo‘laklariga olib boradi Asar nomi tasodifan tanlanmagan. Imomverdi Ismoilovning “Labirint”i toshdan, devordan, yo‘laklardan iborat emas. Bu inson miyasi, qalbi va fikrlari tomonidan yaratilgan ko'rinmas qisqichdir. Hikoya qahramoni o‘sha labirintda soyadek yurgan, o‘z fikrining boshi berk ko‘chaga kirgan sayohatchi... Asar davomida u ko‘cha-ko‘yda yuradi, odamlar bilan uchrashadi, xotiralarga qaytadi, lekin aslida o‘z ichida sarson-sargardon bo‘lib, chiqish yo‘lini topa olmay yuradi Asarning sarlavhasi – “O‘lim haqidagi hikoya” bir qarashda asarning tugashini bildiradi. Biroq, muallif bu yerda jismoniy o‘limni tasvirlashdan ko‘ra, ruhiy o‘lim fojiasini, yashashga ishtiyoqning toliqishini, o‘z ichida insonning yo‘q bo‘lib ketishini taqdim etadi “Labirint” klassik syujetli asar emas. Bu erda voqealardan ko'ra fikrlar ko'proq gapiradi. Muallif voqealarni tartib bilan ko‘rsatish o‘rniga, qahramonning ichki monologini birinchi o‘ringa qo‘yadi Hikoya shifokor tayinlanishi bilan boshlanadi. Qahramon uni uzoq vaqtdan beri qiynayotgan psixologik muammolar haqida gapiradi. Shifokor uning holatini obsesif-kompulsiv buzuqlik deb baholaydi. Biroq, ishning asosiy yuki tibbiy tashxis emas. Bu yerdan o‘quvchi qahramonning ichki dunyosiga kirib boradi. Butun asar davomida u ko‘chalarda yuradi, odamlarni kuzatadi, dafn marosimlari haqida o‘ylaydi, qabriston haqida o‘ylaydi, bolaligini eslaydi, ona xotiralari bilan yashaydi, hayot mazmunini izlaydi, o‘limga yaqinlashayotganini his qiladi Bularning barchasi tashqi harakatni emas, balki ichki dinamikani yaratadi. Tarkibi jihatidan asar spiral tuzilishga ega. Qahramon doimo o'lim, yolg'izlik, xotira, qo'rquv, vijdon, o'tmish va hayotning ma'nosiz mavzulariga qaytadi. Bu takrorlashlar, albatta, tasodifiy emas. Ular qahramonning kasallik va ruhiy holatining badiiy ifodasidir Nomsiz odamning universal fojiasi Asarning eng qiziq jihatlaridan biri shundaki, qahramon nomi tilga olinmagan. Menimcha, bu yondashuv tasodifiy emas. Muallif qahramonni konkret shaxsdan umumlashgan obrazga aylantiradi “Labirint” qahramoni ham zamonaviy insonning timsoli, ham har birimizning ichimizdagi qo‘rquv va xavotir timsoli. U kasal, lekin uning kasalligi tibbiy kasallik emas. U xavotirda. Ammo uning dardi yolg‘izlik, unutish, hayot mazmunini yo‘qotish, o‘limdan qo‘rqishdir Yozuvchi Imomverdi Ismoilovning yangi asari qahramonining eng katta fojiasi shundaki, u doimo hech kimga kerak emas, deb o‘ylaydi. U o'ziga qayta-qayta "Men kimga kerakman?" savolini beradi. Bu savol aslida hikoyaning asosiy savolidir. Inson o'zini kerakli his qilmasa, yashashga muhabbatini yo'qotadi. Muallif ushbu og'riqli jarayonni juda nozik psixologik tafsilotlar bilan taqdim etadi Hikoyada ko'rinmaydigan eng kuchli qahramonlardan biri bu onadir. Ona jismonan emas, balki butun ish davomida mavjud xotiralarda, duolarda yashaydi Qahramon eng og‘ir damlarida onasining so‘zlarini eslaydi. Bu erda ona shunchaki ota-ona emas. U vijdon ovozi, milliy xotira. ma’naviy qo‘llab-quvvatlashning timsolidir Hikoyaning eng ta’sirli lahzalaridan biri qahramonning so‘nggi lahzada onasini izlashidir: "Hoy oyim! Qayerdasiz?" Bu faryod, aslida, insonning so'nggi boshpana va ehtimol, "Labirint" dan qaytish va chiqish yo'lini izlashidir Hikoyaning boshida tilga olingan shifokorning xarakteri qiziqarli semantik yukni ko'taradi. O‘qimishli, tashxisni to‘g‘ri qo‘yadi, muammoni tushuntiradi, lekin qahramon dardiga davo bo‘lolmaydi. Chunki inson qalbi dardini dori bilan davolab bo‘lmaydi O'lim falsafasi va hayot dilemmasi “Labirint” birinchi navbatda o‘lim haqidagi asardir. Lekin muallif o‘limni oddiy hodisa sifatida ko‘rmaydi. Imomverdi Ismoilov ijodida o‘lim umrning oxiri emas, balki insonning o‘z-o‘zini bilishi, o‘zini anglashining eng kuchli vositasidir "Labirint" qahramoni o'limga tayyorlanmoqda, lekin u o'limdan qo'rqadigan narsa emas. U ma'nosiz, ma'nosiz hayot kechirishdan qo'rqadi. Menimcha, bu nuqta asarni ekzistensial falsafaga yaqinlashtiradi. Imomverdi Ismoilov qahramoni o‘zining yolg‘izligi va hayotining ma’nosizligi bilan yuzma-yuz bo‘lib, o‘lishini bilganidan emas, nima uchun yashayotganini bilmagani uchun azob chekadi Psixologik realizmning o‘ziga xos uslubda ko‘rsatilishi asarning muhim xususiyatlaridan biridir. Muallif obsesif-kompulsiv buzuqlikni juda ishonchli tarzda taqdim etadi. Qahramoni eshikni qayta-qayta tekshiradi, chiroqni o‘chirdimmi, deb hayron bo‘ladi, sanash odatidan qutulolmaydi va o‘sha o‘ylarini miyasidagi filtrdan o‘tkazib, takrorlaydi. Bularning barchasi faqat kasallikning tavsifi emas. Muallif zamonaviy insonning psixologik holatini ko'rsatadi. Bugungi odamlar ham doimiy tashvishda. u har doim shubhada va har doim o'z ichini yashiradi. Shu nuqtai nazardan qaraganda, “Labirint” qahramoni aslida zamonaviy insonning umumlashtirilgan obrazidir Til va uslubning boyligi Imomverdi Ismoilovning eng katta muvaffaqiyatlaridan biri uning uslubi va asarlari tilining o‘ziga xosligidir. Yozuvchi turli so‘z o‘yinlari orqali qiziqarli g‘oyalar zanjirini yaratishi va hatto ma’lum bir davrda o‘quvchini o‘z uslubiga odatlanib qoldirishi mumkin. Ammo bu quyruqli kometa yulduz sifatida ko'rinishga urinishdan boshqa narsa bo'lmaydi. Imomverdi Ismoilov ijodini ajratib turuvchi muhim jihatlardan biri shundaki, adib qaysi janr va mavzuda bo‘lishidan qat’i nazar, uning Ozarbayjon adabiy tiliga bo‘lgan cheksiz mehr va g‘amxo‘rligi har bir jumlada sezilib turadi. Shu boisdan ham, yozuvchining boshqa asarlari kabi “Labirint”ni ham til nuqtai nazaridan zamonaviy ozarbayjon nasrining ajoyib namunalaridan biri deb hisoblash mumkin, deb o‘ylayman Qahramonlar ekspozitsiyasi Hikoya timsollarga boy. Shubhasiz, asarning asosiy ramzi inson ongi va umidsizlikni ifodalovchi labirintdir Asar oxiridagi yomg‘ir ko‘z yoshlarini timsoli bo‘lishi bilan birga, qahramonning ko‘klarga ko‘chgan ichki dardini eslatadi Azon - bu asarning boshidan oxirigacha qahramonga hamroh bo'ladigan ilohiy chaqiriq Baland bino zamonaviy insonning yolg'izligi va nochorligi ramzidir Shu ma’noda “Labirint” bugungi kun odamlari haqida yozilgan asardir. Murosasiz qarama-qarshiliklar hayotimizning har bir qadamida ildiz otadi. Texnologiya rivojlandi, muloqot qilish imkoniyatlari oshdi, lekin yolg'izlik va yolg'izlik qo'rquvi ortdi Imomverdi Ismoilov ijodining qahramoni katta shaharda, minglab odamlar qurshovida yashaydi, lekin u yolg‘iz. Bugungi kunda millionlab odamlar har kuni bir xil tuyg'uni boshdan kechirmoqda Hozirgi zamonning yana bir muammosi surunkali psixologik charchoqdir. Zamonaviy davrda depressiya, tashvish, vahima hujumlari, obsesif holatlar keng tarqalgan. Imomverdi Ismoilov bu muammoni badiiy yo‘l bilan ko‘rsatish orqali jamiyatning ko‘rinmas yarasiga tegadi Bularning barchasiga qo‘shimcha qilib aytishimiz mumkinki, asarda ma’naviy tanazzul muammosi zargarlik aniqligi bilan, baqirmasdan, ko‘zni chayqamasdan ko‘tarilgan Qahramon bir necha bor soxtalik, ishonchsizlik va munosabatlarning sun'iy ekanligidan shikoyat qiladi. Bu kuzatishlar, istisnosiz, aniq tasvir emas, balki zamonaviy insonning umumiy tashvishlarining ifodasidir Roman zamonaviy inson qiyofasining chuqur psixologik tahlili, uning chuqur falsafiy qatlami, jonli xalq tili, boy metafora tizimi, ta’sirchan ichki monologlari, yuksak hissiy quvvati, shuningdek, inson ichki dunyosini milliy-ma’naviy tafakkur va zamonaviy psixologiya birligi nuqtai nazaridan muvaffaqiyatli talqin etishi bilan ajralib turadi. Muallif voqealardan ko'ra ko'proq fikrni, syujetdan ko'ra ko'proq insoniy ruhni taqdim etdi qila oladi. Bu asarni oddiy kundalik hikoya doirasidan chuqur falsafiy va psixologik nasr namunasiga aylantiradi Shu nuqtai nazardan, yozuvchi Imomverdi Ismoilovning “Labirint” qissasi zamonaviy ozarbayjon nasrida insonning ichki dunyosi, uning qo‘rquvi, o‘lim oldidagi yolg‘izlik va ojizligini yuksak badiiy mahorat bilan aks ettirgan qimmatli asarlardan biri, deb o‘ylayman "Labirint" - bu o'z ichida yo'lni adashgan zamonaviy odamning hikoyasi. Muallif insonning eng murakkab labirintini shaharlar, ko'chalar yoki binolar emasligini ko'rsatadi. Eng murakkab va o'tib bo'lmaydigan labirint - bu inson o'z ongida, xotirasida va qalbida quradigan labirintdir “Labirint” o‘quvchini faqat bitta qahramon taqdiri bilan tanishtirmaydi. U har kimni o‘z ichiga qarashga, hayotning mazmuni, o‘lim muqarrarligi, insoniy munosabatlarning qadri va insonning ma’naviy olamining ahamiyati haqida o‘ylashga majbur qiladi. Shuning uchun ham asarda nafaqat bir davr, balki barcha zamonlar odamlariga qaratilgan falsafiy-badiiy e’tirof ta’siri bor Imomverdi Ismoilov bu qissasida inson qalbidagi dardlar, yashirin qo‘rquv va umidsizlik tuyg‘ularini milliy tafakkur, folklor xotirasi va boy ozarbayjon tili bilan uyg‘unlashtirib, uzoq vaqt yodda qoladigan, qayta-qayta o‘qishga ishtiyoq uyg‘otadigan asar yaratishga muvaffaq bo‘ldi. Shu ma’noda, nafaqat o‘limga eltuvchi qiyshaygan yo‘llar tasviri, balki yashash ma’nosi haqida yozilgan chuqur falsafiy-publitsistik badiiy e’tirof “Labirint” ozarbayjon nasri tarixida qoladigan qimmatli nasr namunasidir Milliy Majlis deputati, xizmat ko‘rsatgan jurnalist