Teleko'rsatuvlar g'olibi - Ramiz Hasanog'lu-80

Filmning dastlabki daqiqalari Ramiz domlani ushladi. Ekranda badiiy sahna ko'rindi - vokzal, Yerevan temir yo'l vokzali. 1948 yil. Ozarbayjonlar o‘z ota-bobolarining uyidan majburan ko‘chirilgan. Yosh oila. Kichkina bolalar va arman zobitining bezori. Yaqindan olingan suratlar va dialoglar haqiqatdan ham samarali bo‘ldi. Elnurning yelkasiga ohista tegdim. Ko‘zim bilan Ramiz domlaga ishora qildim. Ustaning jahli chiqdi. Bu film sotib olingan. Olingan Bundan roppa-rosa besh yil avval Ozarbayjon televideniyesida yana bir loyiha tasdiqlandi. Ramiz Hasano‘g‘lining 75 yilligiga bag‘ishlangan badiiy-hujjatli film ssenariysi ushbu satrlar muallifiga ishonib topshirilgan. Ekran ishining rejissyori Elnur Mammadov edi Biz suratga olgan “Uzoq yo‘l qo‘llanmasi” filmi ish jarayoni davomida rekord o‘rnatdi. Film roppa-rosa 11 oy davom etdi. Nega? Afsuski, pandemiya davrida ish tushib ketdi. Joylarning roziligini olishimiz qiyin bo'ldi. Aktyorlarni bir joyga to'plash qiyin edi - bir tomondan qat'iy qoidalar, ikkinchi tomondan odamlarni xafa qiladigan kasallik qo'rquvi. Biz ommaviy sahnalardan deyarli voz kechdik. Biz ssenariyni kesib, yarmini saqlab qoldik. Vaziyat shuni talab qildi Ramiz janoblari haqida film suratga olish qiyin emas edi. Uning ijodi shunchalik boy ediki, hamma narsa bor edi - drama, komediya yoki shou. Biz ana shu boylikdan ilhomlanib, o‘sha mashhur film va spektakllarning remeykini yaratdik. Bu g‘oya do‘stim Elnur Mammadovdan chiqqan. Sababi? Yoshligimda Ramiz Hasano‘g‘lining 70 yilligiga ko‘rsatuv tayyorlaganman. Iste’dodli hamkasbim Nargiz Jalilova bilan suratga olgan “Sevgilim” ko‘p marotaba efirga uzatildi. Xuddi shu loyihada Hasanog‘lu ijodiga yana ikki marta murojaat qildik – “Yashil ko‘zoynakli odam” va “Mana bu yerda” yubileylari munosabati bilan ikkita katta dastur tayyorladik. Esimda, o‘sha dasturlardan biriga 9 nafar xalq artistini, bitta xizmat ko‘rsatgan artist – haqiqiy yulduzlar paradiga taklif qilgan edik. 75 yillik yubiley yangicha, boshqacha tarzda o‘tishi kerak edi. Xuddi shu qahramonni har xil va qiziqarli bo'lishi uchun qanday yoritish kerak? Elnurning remeyk g‘oyasi bizni uzoqqa olib ketdi. Poyezdga o‘tirdik va yo‘lga tushdik, poyezdda asosiy intervyuni suratga olish ham Hasanog‘lining sevimli pyesalaridan biri “Poyezdda”ga havola edi. Shu tariqa “Uzoq yo‘lga qo‘llanma” nomli badiiy-hujjatli film yaratildi. Romiz aka ishning borishi bilan tez-tez qiziqib tursa-da, rostini aytsam, bir marta bo‘lsa ham suratga olish jarayoniga aralashmagan. Biz xodimga matnni o‘zi o‘qib berdik, hech qanday tuzatish va izohlar yo‘q edi. U jamoaga ishongan, direktorning o‘zi bo‘lgani uchun qoidani bilar edi – qahramon rejissyorning ishiga aralashmaydi. Bu orada yig‘ilish paytida eshikdan salom berardi - "Yaxshimisiz, ishlayapsizmi? Keyin ketdim" Hamma hamisha unga past nazar bilan qaragan - bu taqdir namunasi. Bugungi kunda ko'pchiligimiz unga yoshi jihatidan ham past nazar bilan qaraymiz. Chunki u hozir ham hammamizdan baland – umrining 8 o‘n yilliklarini ortda qoldirdi U bilan birinchi uchrashuvimiz haligacha esimda. Aniq vaqtni eslolmayman, lekin 90-yillar, 90-yillarning oxiri edi. O‘shanda men gazetada ishlayotgan edim. Biz yozganlarimiz mustaqil matbuotimizdagi madaniyat mavzularini yorituvchi ilk maqolalar bo‘lib, o‘sha davr an’analariga ko‘ra, barcha voqealarga, jumladan, madaniyat sohasiga munosabat mutlaqo yangicha, konseptual edi. Taqvim yilining deyarli oxiri edi, "Teleko'rsatuv yilining oxiri yana uning yangi ko'rsatuvi bilan tugaydimi?" Savoliga javob olish uchun unga qo'ng'iroq qildim. Men xato qilmadim. Yangi spektakl tayyorlanayotgan edi. Men undan intervyu tayinlashni so'radim. Darhol, “Keling, barimizda uchrashaylik”, dedi. Men rozi bo'ldim va qo'llab-quvvatlashni qo'ydim. Bar. 90-yillar. Jiddiy gazetaning yosh bo'lim mudiri. Va suhbat joyi - bar. Tushda uchrashamiz, deb Xudoga va’da bergan edik. Bu meni biroz to‘xtatib qo‘ygan bo‘lsa-da, AzTVga borgunimcha ikkilanishlarim yodimda. Bordim Suhbatimiz AzTV kafesida bo'ldi. Bu bar o'sha barlardan biri emas edi. Mening televideniyedagi hamkasblarim bu oddiy ovqat xonasini negadir bar deb atashdi - balki zamonaviyroq, boshqacha ko'rinish uchundir - bilmayman U sahnalashtirgan pyesalar haqiqiydan ko'ra zamonaviyroq va boshqacha edi. Ramiz Hasanog‘lu iste’dod sohiblarini to‘plash maqsadida “Sabah” ijodiy studiyasini yaratdi va yoshlarni o‘ziga chorladi. U doimo to'g'ri mualliflar va kerakli xodimlar bilan ishlagan va har bir muvaffaqiyat ortida jamoa turadi. Bu o‘z so‘zi – ekran asarini yaratish uchun 95 kasb – asarning bosh prodyuseridan tortib, shofyorgacha, rosa 95 ta kasbni jalb qilish kerakligini aytadi. Mahorat shundaki, rejissyor bu odamlarni to‘g‘ri tanlab, ularga to‘g‘ri topshiriq bera oladi. Hasano‘g‘li bu asarni zargarning aniqligi bilan bajargan o‘tkazgan “Och yigitlar”, “U yerda-bu yerda”, “Xavotir”, “Yashil ko‘zoynakli odam”, “Gunahsiz Abdulla”, “Poyezdda” – aktyorlar juda yaxshi tanlangan, personajlarni bog‘lovchi rishtalar shu qadar yaxshi yo‘lga qo‘yilganki, xuddi domino toshiga o‘xshab ketadi, birini almashtirsang, butun yo‘nalish buziladi. U topadigan badiiy yechimlar turlicha – maishiy drama, musiqiy, tarixiy drama, komediya, melodrama va ularning har birida, istisnosiz, o‘zining hazillari, g‘iybatlari bilan go‘zal xalq – ozarbayjon xalqi bor. Shu boisdan ham maqol va latifaga aylangan maqol, ibora va dialoglar uzoq yillar o‘tganiga qaramay, tillarda, xotiralarda hamon aylanib kelmoqda. Ramiz Hasanog‘li Aydin Tolibov ta’biri bilan aytganda, bu televideniya voqeasi bo‘lib, o‘sha voqea epizodlari bir-birini almashgani sayin, katta bir jamoaning ijodiy tarjimai holi yozilayotgan edi Ba'zilar uni G'arbiy Ozarbayjon deb bilishadi. U esa g‘arbiy ozarbayjonlik emas, ozarbayjonlik – qalbi ozarbayjonlik, ya’ni haqiqatda ham, bo‘yi ham, ya’ni ko‘lami va o‘lchami jihatidan ham – yurak – qilayotgan ishining taxtasi ham qalbi va bo‘yidek baland. Haqiqiy ildizga ko'ra, bir tomoni janubga, ikkinchi tomoni esa Bokudan. Ammo o‘tgan asrning 40-yillarida ota-onasi Yerevan Ozarbayjon teatrida ishlagani uchun Ramiz Mirzayev shu yerda tug‘ilgan. Uning pasportidagi tug'ilgan joyi - Yerevan. Usta esa tug‘ilgan joyi ustunidagi bu yozuvga ham sodiq – u Yerevan ahlining har bir taklifini mamnuniyat bilan qabul qiladi, ularning barcha tashvishlarini o‘zinikidek biladi Tabiatan, aytish mumkinki, u odamlarga yaqinlashib bo'lmaydi, u zulmatdan ko'ra yolg'izlikda qulayroqdir. Hasano‘g‘lining hayot yo‘lida o‘ziga xos insonlar bo‘lganki, ularga munosabati hamisha bir xil – o‘zgarmas sadoqat va o‘zgarmas sadoqat timsoli bo‘lgan. Yozuvchilar Anor va Rasul Rzo, Voqif Samado‘g‘li va Oydin Tolibov, Ramiz Rovshan va Javashir Guliyev, Jahongir Novruzov va Rasim Balayev, Eldar Mammadov, Rafael Asadov va Odil Abbosovlar – maestro ijod yo‘lidagi mayoqchilar Ramiz Hasanog‘luning tarixga imzo qo‘ygan asosiy o‘rni bor – Ozarbayjon televideniyesi – mehnat daftarchasidagi 60 (!) yillik faoliyati va unga shuhrat keltirgan teleko‘rsatuvlarning o‘zgarmagan manzili. Ramiz domla ham bu manzilga juda sodiq. Yaxshi eslayman, yillar, yillar davomida loyiha bo'lmagani sodir bo'ldi. Lekin u ketmadi, ketmadi. — Ramiz aka, nima yeysiz, nima qilasiz? Ishxonamning eshigini qo‘riqlab turaman, — deb so‘rashganida hazillashib, ertalab kelib ochaman, kechki payt eshikni yopaman va uyga ketaman. U hazil tuyg‘usini yo‘qotmagan, ammo bu hazil ortida qanday qayg‘u yashiringan — uni taniganlar biladi. AzTVda bo'sh bo'lganida Hasanog'li katta kinoga bordi, "Azdrama"da o'ynadi, lekin televideniyeni tark etmadi. U televizion spektakllarda o‘z o‘rnini topdi, o‘zi aytganidek, aynan mana shu maydonda o‘zini suvdagi baliqdek his qildi. Yaxshiyamki, keyingi yillarda unga yana sharoitlar yaratildi, yana ishladi, yaratdi, yangi loyihalar yaratdi. – U rejissyorlik qilgan spektakllarning qaysi biri eng zo‘r? Siz ham, men ham, aziz o‘quvchi, savolingizga javob topa olmaymiz. "Och maktublar" yoki "tashvish"? "Poyezdda" yoki "Uylarni kesib o'tgan bo'shliq"? "Yashil ko'zoynakli odam" yoki "Bu erda va u erda"? “Oqsoq Teymur”mi yoki “Begunoh Abdulla”mi? Javobni aniq aytish juda qiyin Ijod, jamoa ijodkorligi kabi, odamlarning bir-biriga hamdardligi juda muhim bo'lgan faoliyat sohasidir. Faqat shu paytda – mehr-muhabbat, hamdardlik borida sifatli asarlar, durdona asarlar yaratiladi. Ustoz san’atkor Voqif Ibrohimo‘g‘li shunday der edi: “Truppamdagi hamma bir-birini sevishini istayman, muhabbatsiz ish bo‘lmaydi”. “Men hech qachon qo‘mondon bo‘lmayman”, deydi Ramiz Hasanog‘li “Och yigitlar” teleko‘rsatuvida barcha rejissyor hamkasblarini katta mehr bilan to‘plab, ularning har biriga rol beradi. U do'stlariga juda yaxshi buyruq beradi va bu ko'rsatuv bizning hududdagi yagona ekran ishi bo'lib, unda faqat rejissyorlar harakat qiladi. Eng yaxshi teleko‘rsatuvlar muallifi sifatida milliy televideniyemiz tarixiga faqat bitta nom yozilgan – Ramiz Hasanog‘lu. Albatta, bu ishni o‘zlashtirgan boshqa rejissyorlar ham bo‘lgan. Lekin u eng yaxshi spektakllarni eng ko'p yaratgan yoki eng yaxshi spektakllarni eng ko'p yaratgan - metr Ramiz Hasanog'li edi va bu shubhasiz. San’at esa qadriyat, san’at boqiy qadriyat – Ramiz Hasano‘g‘li bir umr qadriyat yaratgan, boqiy qadriyat yaratgan – bunga hech qanday shubha yo‘q Ramiz Hasanog‘li ko‘p yillar davomida kundaliklar yozgan. Rossiyadagi talabalik yillarida o‘qituvchining yozgi topshirig‘i sifatida yozila boshlagan o‘sha kundaliklarda nima borligi faqat muallifning o‘ziga ma’lum. Endi ijodkordan kitobxonlar nomidan bir umidim bor. Ehtimol, hayotning ushbu davridagi ijodkorlikning eng qulay sohasi - yozishga vaqt ajrating. O'sha kundaliklarning parchalarini kitobga aylantiring. Bir umr adabiyotdan teatr yaratgan inson umrining mana shu yoshida teatrdan adabiyot yaratishi, 80 yillik hayotning ko‘zga ko‘rinmas real qirralari bilan, qanday bo‘lsa, hayotning barcha rang-barang bo‘yoqlarida bo‘lganidek, tahrir qilmasdan bizni tanishtirsin. Ishonchim komilki, agar o‘sha kundaliklar chop etilsa, ko‘pchiligimiz qiziqish bilan o‘qiymiz. Yozuvimni shu istak va niyat bilan yakunlayman va taklif yubileyga yangi turtki bo‘lishini chin dildan istayman – ijodkor uchun yangi istak, yangi turtkilardan muhimroq nima bor?