"Men Tehronda tug'ilgan bo'lsam ham, Bokuni vatanim deb bilaman"

Suhbatdoshimiz janubiy ozarbayjonlik bastakor-xonanda Orif Mehmandost Orif aka, suhbatimizni “Mehmandost” familiyasidan boshlamoqchiman. Bu familiya juda she'riy tuyuladi, aslida. Familiyangiz xarakteringizni, badiiy yo‘lingizni qanday va qay darajada ifodalaydi? Biz asli qorabog‘lik, keyinchalik u yerdan Ardabilga ko‘chib kelib, Mehmandost qishlog‘ida qo‘nim topgan avlodmiz. Mening bobom qorabog‘lik, ular ko‘chib kelganlaridan keyin Mehmandost qishlog‘ida yashashgan, mening familiyam o‘sha qishloqning nomi. Ya’ni “mehmonni sevuvchi, mehmonsevar” degan ma’noni bildiradi. Familiyamiz aslida undan bir oz uzun, lekin men uni qisqartirib, san’atda o‘zimni “Orif Mehmandost” deb tanishtirdim. Men boshqa hech narsa ishlatmoqchi emasdim, menimcha, bu tur yaxshiroq, chiroyli. Menimcha, bu familiya bizning oilamizni to'liq ifodalaydi. Biz ham mehmondo'st, mehmondo'st xalq bo'lganmiz Siz Tehronda tug'ilgansiz, hozir Bokuda yashayapsiz. Sizningcha, insonning vatan tuyg‘usi geografiya bilan chegaralanadimi yoki bu til va xotira bilan bog‘liqmi? Yaqinda maktabda o‘g‘limdan “Vatan qani?” deb so‘radim. – deb so‘radilar. O‘sha yerda bolalar javob berishdiki, ona Vatan siz tug‘ilgan joy. Lekin men uchun emas. Men Tehronda tug‘ilgan bo‘lsam ham, o‘zimni hech qachon Tehron farzandidek his qilmaganman. Deyarli olti yildan beri u erga bormadim. Oxirgi marta bir-ikki kunga borib, qolishni istamaganim uchun erta qaytdim. U yerda “Qaytmoqchiman, bu mening vatanim”, deb yuragimni ochadigan xotira yo‘q. Darhaqiqat, men uchun ona yurt, siz aytganingizdek, o‘zimni bog‘lagan, tili va fe’l-atvori o‘zimga xos maskan. Qayerda o‘zimni yaxshi his qilsam, qayerda mening tilim, shaxsiyatim tegmasa, o‘sha yer mening vatanim. Shuning uchun ham ba’zida vatan inson tug‘ilgan joyi bo‘lmasligini his qilaman Sizni tug‘ilgan joyingiz Tehrondan uzoqlashtirgan nima edi? Darhaqiqat, biz u yerda hamisha o‘z tilimizda gapirishdan qochganmiz. Chunki insonning shaxsiyati, tili, shevasiga taalluqli masalalar azaldan bo‘lgan. Biz hech qachon birorta millat va xalqni haqorat qilganimiz yo‘q. Lekin u yerda tilimizga munosabat boshqacha edi. Tashqarida gaplashganimizda ham ozarbayjon tilida ko‘p gapirmasdik. Endi yaqinda o‘zgardi, kim gapirmoqchi bo‘lsa, hech kim tegmaydi, haqorat qilmaydi, deyishadi, lekin muhit hali ham shunday. U yerda latifalarning deyarli 90 foizi ozarbayjonlar va turklarga qaratilgan bo‘lib, ularga tegishli ekani aytiladi. Bu har doim odamlarni xafa qilgan. “Nega bizni haqorat qilmoqdalar, nega bu latifalar asosan yozilib, bizga aytiladi?”. - bu savollar doimo odamlarni xafa qiladi Shuning uchun u erda bo'lgan ba'zi narsalar meni juda xafa qildi. Dars davomida uyda doim ozarbayjoncha gaplashardik, lekin Tehrondagi maktabga borganimda bolalar meni ba'zi gaplarim uchun masxara qilishardi. — Bu nima so‘z haqida gapiryapsiz, nega bunday deyapsiz? – dedilar. Men boshqa yo'lni bilmasdim. Hatto bir marta aytdim: "Kechasi juda sovuq edi, ko'rpani o'zimga tortdim". Qaytib kelib: “Yo‘rg‘on nima?” deyishdi. Men: “Ustiga ko‘rpacha qo‘yding”, dedim. Keyin “matras” degan so‘z esimga tushdi, dedim: “Matras”. Ular: «Ular karavotni ustiga emas, qo'yishdi», dedilar. Shuning uchun bolalar meni masxara qilishardi. Keyin tushundimki, bizning tilimiz haqiqatan ham boshqacha va bu farqlar bizni ranjitadi. Keyin asta-sekin ko'nikdik. Ichimizda qanday tuyg'ular bor edi, Xudo biladi, lekin biz qildik Oilangiz qachon Ardabilga ko‘chib kelgan? Chunki ular Qorabog‘dan Ardabilga ko‘chib kelgan, lekin ular oilada fors tilini va o‘sha mahalliy lahjani o‘z ichiga olmagan Bobomning bobosi Qorabog‘dan ko‘chib kelgan. Marhum bobom har doim “Qorabog‘dan keldik”, der edilar. Bobomning ovozi juda chiroyli edi, o‘sha paytlari muharram oyida masjidlarida marsiya aytardilar. Doim “Ovozimiz Qorabog‘dan keladi” derdi. Bu yerga kelgunimcha men buni hech tushunmadim, Qorabog‘ qayerda deb o‘ylardim... Bizga unchalik ma’lumot berishmadi, bizni qiziqtirmadi. Balki xato qilgandirmiz. Nega bu tilga bunchalik bog‘lanib qolganmiz, nega hammamiz uyda ozarbayjon tilida gaplashamiz, marhum otamni ham, boshqalarni ham qiziqtirmadi. Marhum buvim so‘nggi kunigacha forscha gapira olmagan, umuman gapirishni istamasdi. Bobom ham forschani zo‘rg‘a gapirgan. Tehronda 40-50 yil ishladi, lekin baribir forscha gapirishni istamadi, uyda ozarbayjoncha gaplashdik. Shuning uchun maktabda o'sha qiyinchiliklarni boshdan kechirdik Ozarbayjonga kelganimdan keyin bu yerda oila qurdim. Bu yerga kelganimdan so‘ng Qorabog‘ qayerda, qanaqa joy ekanini bildim. Avvaliga bu kichik tuman, qishloq deb o‘yladim. Keyin ko‘rdim, bu juda katta, boy geografiya, juda go‘zal joy. Mening bobom “Qorabog‘dan kelgan ovoz” iborasining ma’nosini shu yerda tushundim Tilingizga, milliy o'zligingizga qarshi qaratilgan bu tazyiqlar sizda ko'proq yaralar yaratdimi yoki qarshilik va kurash hissini uyg'otdimi? Menimcha, bu yaraga sabab bo'ldi. Biz qarshilik ko‘rsatmadik, ya’ni ular bilan kurashmadik, qarshilik ko‘rsatmadik. Chunki biz juda mazlum xalq ekanimizni his qilyapman. Kelganlarning hammasi bizga ziyon yetkazmoqchi bo‘ldi... Janob Prezident Ilhom Aliyevning umrini Xudo saqlasin, balki Qorabog‘ masalasi hal bo‘lgandan keyin bizda ko‘p narsa o‘zgargandir. O‘sha yerlarning qaytarilishi Janubiy Ozarbayjonda katta umid va ishonch uyg‘otdi. Ayni damda ular ham o‘sha masalalarda kurashayotganini ko‘rib turibman Masalaga boshqa tomondan qaraydigan bo‘lsak, o‘sha muhitda, forslar qurshovida yashash, oila ichidagi, o‘z qalbida til va milliy o‘zlikni saqlab qolish qarshilik ko‘rsatish, kurash usuli emasmi? Balki bunday kurash uchun oilaning kuchi yetarlidir To'g'ri... Men u tomondan qaramadim, lekin siz haqsiz. O‘sha mashaqqat va mahrumliklarga qaramay, o‘z tilimizni, milliy o‘zligimizni vatanimizda asrashimizning o‘zi qarshilikdir. Katta rahmat, bu ajoyib eslatma edi. Biz haqiqatan ham kurashdik Musiqangizda sog‘inch, ayriliq, qarindoshlik ko‘pincha seziladi va o‘zingiz ham tan olasizki, musiqangiz sog‘inch va ayriliqdan tug‘iladi. Sizningcha, odamlar eng yaxshi qo'shiqlarini og'riqdan yaratadimi? Bu men bilan sodir bo'ladi. Haqiqatan ham sog'inch, ayriliq hayotimda juda samarali bo'ldi. Eng muhimi, otam vafot etganidan keyin sodir bo'ldi. Men 20 yoshimda otamdan ayrildim. U ham yosh edi, olamdan o‘tganida 49 yoshda edi. Kutilmaganda, baxtsiz hodisa tufayli uni yo'qotdik. Shuning uchun bu menga juda qattiq ta'sir qildi. Onam yolg'iz qoldi, ikkita singlim bor edi, biri 12 yoshda edi... Bularning barchasi hayotimga katta ta'sir ko'rsatdi. Men hozir musiqamda mendan qat'iy nazar o'sha his-tuyg'ular borligini his qilyapman. Har bir she’rga, har bir so‘zga bog‘lana olmayman. Qarasam, misralar orasida o‘zimni topsam, o‘sha musiqani yozaman. Agar o'zimni topsam, musiqani yozaman Demak, bastakor sifatida siz ko‘proq she’r va so‘zni afzal ko‘rasiz Ha. Men birinchi so'zni kuylayman, yashayman, keyin musiqa yozaman. Agar o‘sha she’r qalbimdan joy olmasa, hech qachon yozolmayman. Balki bir oy yoki bir yarim oy she’r o‘qigandirman, g‘uj-g‘uj qilgandirman, natija bermadi. Tasodifan nimadir sodir bo'ldi, menda shunday tuyg'u bor edi va bu musiqa tug'ildi. Masalan, “Bahor va oshiq” degan qo‘shig‘im bor. O‘sha qo‘shiq ustida bir yarim oy, balki ikki oy ishladim, lekin yozolmadim. Tasodifan bir kuni Yozuvchilar uyushmasi bilan Faxri xiyoboniga bordik. Ichkariga kirganimizda hamma qabrlarni ziyorat qilish uchun ketdi, meni Rashid Behbudov qabri ustida bir kuch ushlab turdi. Men o‘sha qo‘shiqni o‘sha yerda – Rashid Behbudov qabrida yozganman. Arazaga bag‘ishlangan “Yuxudayod” qo‘shig‘imning matni va ohangini kechasi tushimda ko‘rib, yarim tunda, soat 3-4larda o‘rnimdan turib, o‘qishga, yozishga kirishdim. Ya’ni bu ta’sirlarning barchasini she’r va so‘zdan olaman. Men uchun matn muhim, ohang ikkinchi darajali Sizni xalq shoiri Narimon Hasanzoda oilasi va hayotiga olib kirgan, balki shu so‘z va she’rga bo‘lgan bog‘liqligingizdir? Bo'lishi mumkin, ha. O‘shanda Bokuga kelganimda Narimon domla bilan tanishdim. Birinchi marta uchrashganimizda bir kun kelib Narimon aka bilan birga ishlaymiz, deb o‘ylamagandim. O‘shanda u menga o‘zining samimiy so‘zlarini yozgan kitobini sovg‘a qilgan edi. O‘shanda Tehrondagi konservatoriyada dars berardim. Men o‘sha kitobni o‘zim bilan Eronga olib ketdim. Bu yerda Vatan urushi boshlanganda ozarbayjon tilida yozishni boshlash uchun o‘sha kitobni varaqladim. Chunki men fors tilida musiqa yozardim. Kitobni varaqlar ekanman, qarshimdan Narimonning “Ozarbayjon” she’ri chiqdi. She’r yuragimga tegdi. O‘sha paytda urush ketayotgan edi, xotinimning amakivachchasi ham shahid bo‘lgan – barcha shahidlarimizni Alloh rahmatiga olgan bo‘lsin. Hammamiz uyda juda xavotirda edik. O‘sha tuyg‘ular bilan o‘sha qo‘shiqni yozdim. Janob Prezident Shusha ozodligini e’lon qilganida qo‘shiqni taqdim etishga hozirlik ko‘rayotgan edim. Bu allaqachon g'alabani anglatardi. O‘sha kuni qo‘shiqni baham ko‘rdim. Darhaqiqat, bu men uchun katta sharaf va quvonch edi. Shundan so‘ng faqat ozarbayjon tilida musiqa yozishga va ijro etishga qaror qildim. O‘shandan beri taxminan 45-46 ta qo‘shiq yozganman, lekin birinchisini Nariman domla yozgan. Keyin men Bokuga keldim, u erda ish bilan bog'liq qiyinchiliklar bor edi. Oradan biroz vaqt o‘tib Narimon domlaga yordamchi bo‘lib ishlay boshladim. O'shandan beri birgamiz. Ollohim uzoq umr bersin! Bokuga ilk kelgan kuningiz bilan hozirgi Orif Mehmandost o‘rtasida qanday farq bor? Bokuga birinchi marta 2010 yilda Men keldim Marhum otam hozirgi xotinimning amakisi bilan biznes hamkorlik qilgan. Ya’ni, bu yer bilan hamisha aloqalarimiz bo‘lgan. U yerdagi obyektimizning nomi “Araz” bo‘lganini hech qachon unutmayman. U erda "Ares" deyishadi. Hamma bu ismning ma'nosini so'raydi. Otam: “Bu bizni ajratib turgan daryo”, der edi. Daryo, albatta, ajralmaydi, lekin ramziy ma'noga ega. O‘shandan beri otamning Ozarbayjonga muhabbati bor edi. Ozarbayjonga, Jalilabaga, do‘stlarining uyiga necha marta kelgan. U bizni ham olib kelmoqchi edi. U har doim bizga bu haqda gapirib, juda chiroyli ekanligini aytdi. Afsuski, tirikligida u bilan kela olmadik. Lekin keyin o'zim kelib, onam va singlimni olib keldim. Bokuga kelgan birinchi kunimdanoq bu yerda o‘zimni begonadek his qilmadim. Shuning uchun men Tehronda tug‘ilgan bo‘lsam ham, Bokuni vatanim deb bilaman, o‘z vatanimdaman. Men bu yerda juda qulayman, men xohlagan tilda yozaman va o'qiyman. Qancha xohlasam, ozarbayjon tilida she’r topaman. Ozarbayjon shoirlarini chuqurroq bila boshladim. Men uchun bundan ortiq baxt yo'q. Chunki mening eng katta kamchiligim ozarbayjon tilida o‘qimaganligimdir. Shuning uchun ham musiqamni yozishda so‘zlarni tushunishda, she’riy ma’nolarini eshitishda ko‘p qiynalardim Agar siz hayotingizni qo'shiq bilan nomlasangiz, u qaysi qo'shiq bo'lardi? Yaqinda Narimon Hasanzoda so‘ziga yozgan “Sen” nomli qo‘shig‘im haqida gapirib beraman. Nariman domlaning she’rlarini mendan boshqa hech kim o‘qimagan “ish adabiyoti” bor. Bu she’r ana shunday she’rlardan biridir. Uni Mikoyil Mushfig‘ning “Yene o bog‘ oladi” she’riga hurmat sifatida yozgan. She’rning asl nomi “Olaydi”. Bu qo'shiqda o'zimni ko'proq topdim