Tarixiy xotirani tiklashga katta ilmiy hissa qo'shgan, - deb yozadi Adalat Tohirzoda

Yerevan muhiti xalqimizning ko'p asrlik madaniyati va fan tarixining eng muhim va eng zarur yo'nalishlaridan biridir. Shu munosabat bilan t.f.n. Jalol Vaqif o‘g‘li Allohverdiyevning “Yerevanda Ozarbayjon ta’limi tarixi” monografiyasi. filologiya yo‘nalishi bo‘yicha dotsent yaqinda Boku shahridagi “Sada” nashriyotida chop etilgan (2026, 536 bet) ko‘hna diyorimizdagi milliy maorifimiz tarixini o‘rganish bilan birga, milliy-madaniy borlig‘imizni, tarixiy geografiyamiz va intellektual salohiyatimizni tiklash yo‘lidagi g‘oyat muhim qadamdir Kitobning ilmiy muharrirlari, maslahatchilari va taqrizchilari ro‘yxatiga nazar tashlasangiz, ish ekspert skriningidan qanchalik jiddiy o‘tganini ko‘rishingiz mumkin. Monografiyaning o‘zagini aks ettiruvchi 7 sahifalik “Mundarija” bo‘limi (514-519-betlar) bir qarashda o‘quvchi va mutaxassisda quyidagi fikrni yuzaga keltiradi: ko‘z oldimizda turgan asar shablondan, umumiy mulohazalardan mutlaqo xoli, har bir satri arxiv hujjatlari, unutilgan biografik faktlar va real ma’lumotlarga asoslangan ulkan mehnat mahsuli Ushbu monografiyani keyingi yillarda nashr etilgan boshqa mintaqaviy tadqiqotlardan ajratib turuvchi asosiy jihati muallif kutgan ilmiy metodologiyaning to‘g‘riligi va ko‘lamidadir. Jalol Allohverdiyev bundan yuz yil muqaddam turk-musulmon ruhini boshdan-oyoq, suyak-suyagigacha yashab kelgan qadimiy shahrimiz Iravondagi ozarbayjon turklarining ta’lim-tarbiya tarixini tadqiq qilar ekan, bu jarayonni maktab binolari ketma-ketligi yoki xronologik sanalar sifatida ko‘rsatmaydi, balki ta’lim-tarbiyani ijtimoiy-siyosiy muhit, milliy matbuot harakatining markaziy omili sifatida oladi Asarni yaratishdagi ishlarning ko'lamini tushunish uchun unvonlarning tabiatiga qarash kifoya. Muallif nafaqat chor Rossiyasining rasmiy muassasalari (masalan, Irevan okrugi maktabi, progimnaziyasi, Irevan o‘g‘il bolalar gimnaziyasi) hisobotlarini tadqiq qilibgina qolmay, balki birinchi marta bu o‘quv yurtlarida dars bergan turk-musulmon o‘qituvchilari va u yerda tahsil olgan bitiruvchilarning keng tarmog‘ini tashkil etdi. Yerevandagi Firudin Bey Kocherli, Ismoil Bey Shafibeyov, Oxund Molla Mahamdabagʻir Gʻozizoda, Mirza Jabbor Mahammadzoda, Mirza Mahammadveli Gamarli, Sodiq Farajov, Habib Mahammadzoda... kabi buyuk maʼrifatparvarlarning oʻqituvchilik faoliyati arxiv materiallari asosida qayta tiklandi Bu asarni yaratishda muallif duch kelgan eng katta qiyinchiliklardan biri, ehtimol, birinchisi arman vandalizmi va taniqli tarixiy deportatsiyalar natijasida Yerevandagi milliy ta’lim tizimimizga oid hujjatlarning yo‘q bo‘lib ketgani yoki ularga erishib bo‘lmay qolganidir. Jalol Ollohverdiyev bu katta to‘siqni yengib o‘tish uchun turli davlat arxivlari, davriy matbuot sahifalari va shaxsiy arxivlardan buzilgan hujjatlarni to‘plab, uyma-uy yurib, ma’lumotlar olib, natijada ajoyib tizimli ilmiy ma’lumotlar to‘plamini yaratishga muvaffaq bo‘ldi. Kitob oxiridagi materiallar (masalan, qatag‘on qurbonlari ro‘yxati 470-bet yoki xizmat ko‘rsatgan o‘qituvchilar reestri 477-bet) muallifning yillar davomida olib borgan statistik va monografik tadqiqotlarining ishonchli dalillaridir Monografiyaning strukturaviy ketma-ketligi Yerevandagi milliy ta’limimizning evolyutsion bosqichlarini to‘liq aks ettiradi. Muallif tadqiqotini bosqichma-bosqich, tizimli ravishda chuqurlashtiradi Boshlang'ich va rus-turk maktablari davri. Yerevan shahar boshlang‘ich maktabi va ayniqsa, Yerevan rus-turk (tatar) maktabining tashkil etilishi, uning homiysi Abbosgulu Xon Iravanli va uning direktori Hoshim Bey Narimanbeyov faoliyati juda qimmatli arxiv hujjatlari bilan izohlanadi. Muallif bu maktablarning dasturlari va ularning darslik yaratishga ta’sirini (171-bet) yuqori ilmiy saviyada tahlil qilgan Janubiy Kavkazning ta'lim markazi - Iravan o'qituvchilar seminariyasi. 114-betdan boshlangan ushbu bo‘lim monografiyaning eng qimmatli bo‘limlaridan biridir. Oxund Molla Muhammedbagir G‘ozizoda, Hamid Bey Shaxtaxtli, Mirzo Jabbor Muhammedzoda kabi shaxslarning seminariyadagi faoliyati nafaqat o‘qituvchilik tarixi, balki Janubiy Kavkazda dunyoviy ta’limning shakllanishi darajasida ham baholandi Milliy o'rta ta'limning cho'qqisi. Yerevan Mirza Fatali Oxundzoda nomidagi turk oʻrta maktabining tashkil etilishi (199-bet), uning direktorlari (Sodiq Farajov, Mammad Mammadov va boshqalar) va bitiruvchilari Yerevan ziyolilar elitasining pasportini ochib beradi. Ushbu bo'limda keltirilgan ma'lumotlar kelajakdagi tadqiqotchilar uchun qimmatli manba bo'lib xizmat qiladi Monografiyaning eng katta ilmiy yutuqlaridan biri, bizningcha, ommaviy ilmiy muomalada yetarlicha yoritilmagan ushbu muhim yo‘nalishlarni birinchi o‘ringa olib chiqadi Yerevanning o'qimishli ayollari. 286-betdan boshlab taqdim etilgan ushbu bo‘limda Tarlan Sultonova, Fatma Gadimova, Bulbul Kazimova, Haqiqat Abbosova kabi o‘nlab ma’rifatparvar ayollarning faoliyati tahlil qilindi. Bu Yerevan turklari muhitida ayollar ozodlik va maorif harakatining qanchalik kuchli ekanligini isbotlovchi konseptual yondashuvdir Oliy va oʻrta taʼlim. Kitobda Iravan turk pedagogika bilim yurti (300-betdan) va Iravan turk (ozarbayjon) qishloq xoʻjaligi texnikumi (358-betdan) bilan bir qatorda Iravon davlati Darulfun (Universitet)dagi eng yirik ilmiy fakultetning turkiy boʻlimi (383-bet) faoliyati koʻrib chiqiladi. Bu fakt turk-musulmonlarning Yerevanda oliy taʼlim olish uchun daʼvolari va imkoniyatlarini koʻrsatuvchi eng ishonchli omildir Pedagogika instituti va ilmiy-tadqiqot ishlari. 1960—1980-yillarda Yerevan davlat pedagogika institutining Ozarbayjon filiali faoliyatining keng yoritilishi, ilmiy tadqiqot ishlarining tahlili (425-betdan) ishning ilmiy koʻlamini yanada kengaytiradi. Kafedra mudirlari (Zaman Valiyev, Akbar Iravanli, Knyaz Mirzayev) va o‘nlab professor-o‘qituvchilarning biografik ma’lumotlari, aslida, bir akademiya tarixidir Jalol Ollohverdiyev haqiqiy va xolis tarixchi pozitsiyasidan turib, ta’lim-tarbiya tariximizning yorqin sahifalarinigina emas, balki uning boshidan kechirgan fojialarini ham hujjatlar tilidan hikoya qiladi. Kitobdagi “G‘arbiy Ozarbayjonda milliy maorifimizga qarshi qilingan buzg‘unchilik harakatlari” (460-betdan) bo‘limida butun bir xalqning madaniy genotsid manzarasi ta’lim darajasida aks ettirilgan Xususan, “Yerevanda yillar davomida qatag‘on qilingan ozarbayjon ziyolilari, talaba va o‘quvchilar ro‘yxati” (470-betdan) monografiyaning ilmiy-tarixiy qimmatini yuksak cho‘qqilarga olib chiqadi. Muallif ushbu ro‘yxat “to‘liq emas”ligini ta’kidlab, ham ilmiy yaxlitlikni saqlaydi, ham kelajak avlodlarni ushbu tadqiqotni davom ettirishga chaqiradi. Yillar koʻchish paytida Xonlar tumaniga koʻchirilgan Iravon turk pedagogika texnikumi oʻquvchilarining roʻyxati (352-bet) taʼlimga deportatsiya tarixining ogʻir zarbasi haqida aniq hujjatdir Dotsent Jalol Allohverdiyevning “Yerevandagi ozarbayjon ta’limi tarixi” monografiyasi shunchaki bir-ikki yillik ish emas, balki muallif o‘nlab yillar davomida katta fuqarolik g‘ayrati bilan to‘plagan, tizimlashtirgan va yaratgan fundamental tadqiqotning xulosasi bo‘lsa kerak. Aytishning o‘zi kifoya, kitobda 215 ta rangli va sifatli fotosuratlar jamlangan bo‘lib, ularni alohida fotoalbom holida nashr etish Yerevandagi milliy ta’lim tariximizni yoritishga qo‘shgan g‘oyat qimmatli hissa bo‘ladi. Asar o‘zining yuksak akademik tili, boy faktik materiallar, tarixda unutilgan yuzlab ziyolilarimiz (nafaqat o‘qituvchilar, balki mashhur bitiruvchilar) nomlarini qayta yozishi bilan alohida ahamiyat kasb etadi Bu kitob tarixchilar, o‘qituvchilar va G‘arbiy Ozarbayjonning madaniy merosini o‘rganuvchi har bir tadqiqotchi uchun ish stoli manbasi bo‘ladigan ilmiy yodgorlikdir. Bu ulkan sa’y-harakatlar har qanday yuksak ilmiy qiymatga loyiqdir