Ovozi hamma eshitadigan jarchi - deb yozadi Rafael Huseynov

O'lim albatta ertami kech kelishini hamma biladi, lekin bu ilohiy hikmatki, o'lim albatta kelishini bilgan odam o'lim kelishiga ishonmaydi va o'zini topadi yoki ishongisi kelmaydi. Xudo haqi, u yosh. Inson yoshligida o'lim haqida kinoya bilan gapiradi, unga past nazar bilan qaraydi, o'zini undan kuchliroq deb biladi 1934 yil 30 dekabr. Kunduzgi soat 4. Yangi tashkil etilgan Ozarbayjon Yozuvchilar uyushmasi raisi Mammadqozim Alakbarlining telefoni jiringladi. U qo'llab-quvvatlashni ko'taradi, bu boshdan tanish ovoz keladi. Ma’ruzachi – Ja’far Jabbarli. Jafar yakshanba kuni Mammadqozim Alakbarlini chaqirgani bejiz emas. Maxsus buyurtma bilan “Pravda” gazetasida chop etish uchun “Boku novellasi” nomli yangi asar yozdi. "Pravda"da chop etiladigan bu hikoya fantastika asari bo'lsa-da, unda Ozarbayjon poytaxti Bokuning jadal rivojlanishi haqidagi fikrlar aks etishi kerak. Shu bois respublika rahbariyati ushbu maqoladan bevosita manfaatdor Jafar va Mammadqozim Alakbarli telefon suhbatida avvaliga ertaga Markaziy Komitetga boramiz, Ja’far “Pravda”ga yozgan Boku hikoyasini o‘qib, muhokama qilamiz, deb kelishib olishdi. Jafar Jabbarli yosh – 35 yoshda. Mammadqozim Alakbarli undan ham yoshroq. Mammadqozim Jafardan olti yosh kichik. Biroq bu qisqa vaqt ichida Mammadqozim Alakbarli ko‘p ishlarni uddaladi: u Ozarbayjon Davlat universitetining eng yosh rektori lavozimini egalladi, “Adabiyot gazetasi”, “Bakinski rabochi”, “Vışka” gazetalari muharriri bo‘ldi va uning qisqa vaqt ichida ketma-ket yuksalishi Mammadqozim Alakbarli uchun katta kelajak eshigini allaqachon ochib bergandek bo‘ldi. Karyerasi bilan bosqichma-bosqich yuksalish barobarida uning bilimi ham qayd etildi – Ozarbayjon davlat pedagogika institutini tamomlagach, Moskvadagi “Qizil professorlik” institutida tahsil olgani uning yaqin kelajakda davlat ishlarida yuqori lavozimlarga yetishining o‘ziga xos ramziy ko‘rsatkichidir Mammadqozim Alakbarli ertangi yig‘ilish vaqtini aniqlab olgach, Jafariyni 1-yanvarga ikki kun qolganini tanqid qiladi. Nega 1 yanvarda 20 yillik ijodiy faoliyatingiz yakunlanishini oldindan eslatmadingiz? Telefonning narigi chetidan Jafarning kulgi ovozi eshitiladi. Men buni har qanday tasavvur bilan aytmayman. Darhaqiqat, shunday edi. Mammadqozim Alakbarli Ja’fardan ayrilganidan ko‘p o‘tmay qadrdon do‘sti haqida xotiralarini yozdi. U xotiralarini o'sha telefon qo'ng'irog'idan boshlaydi. 1934 yil 30 dekabr, kunduzi soat 4 da Agar genga nazar tashlasangiz, 35 yoshli yigitning ijodiy faoliyatining 20 yilligi nishonlanayotgani ishda ishtirok etmagan odamni hayratga soladi - u na uxlagan, na tush ko'rgan! Lekin haqiqatan ham Jafar Jabbarli 12-13 yoshlarida allaqachon kattalar ijodi “ligasi”ga kirib, haqiqiy yoshini ancha orqada qoldirib, erta ulg‘aygan, so‘zning tom ma’noda “soqolli bola” edi U 15-16 yoshlarida nafaqat bolalik, balki o‘smirlik davrlarini ham tark etib, yetuk adiblar safiga qo‘shilganlardan biri hisoblangan. Yozgan pyesalari, hikoyalari, she’rlari uning ismini eshitmagan, yuzini ko‘rmaganlarda 30 yoshga kirgan, 40 ga yetgan bo‘lsa kerak, degan taassurot uyg‘otdi Ular telefonda edilar – Mammadqozim Alakbarli qaytib keladi, Jafar, kamtarlikning ham chegarasi bor. Oldindan xabar berganingizda edi, oyning 1-kunida ijodiy faoliyatingizning 20 yilligiga bag‘ishlangan kecha tashkil qilgan bo‘lardik. Lekin hammasi joyida, oyning 1-kuni bo'lishi shart emas. Yaqin kunlarda yozuvchi do‘stlarimizni taklif qilib, albatta, ushbu tadbirni o‘tkazamiz Ertaga uchrashamiz, degan umidda gaplashib, kulishmoqda. Lekin Mammadqozim Alakbarli bu Jafarning jonli ovozini eshitgan so‘nggi lahzalar ekanini qayerdan bildi Bu telefon suhbatidan roppa-rosa 12 soat o‘tib — kechasi soat 4 da Mammadqozim Alakbarlining uyida telefon yana jiringladi. O'sha soatda kim uyg'oq?! Albatta, Mammadqozim ham uyquning shirin joyida edi U uyqusirab tayanchni ko‘targanimni eslaydi, Jafarg‘ilning uyidan, deyishdi, bu ayolning ovozi, uning ovozidan vahima ichida ekanligi, burchakdan boshqa odamlarning ovozi eshitilib turardi O‘sha ayol Jafarning kasali og‘ir, zudlik bilan shifokorga muhtojligini aytdi Oradan yillar o‘tib, Alakbarli o‘sha hayajonli soatni eslab, kech bo‘lsa-da, darrov shifokorlarni izlay boshladim, chunki telefon qo‘ng‘irog‘idan va o‘sha xirillagan ovozdan vaziyat juda bezovta ekanini eshitganimni yozdi. Qo'ng'iroqni olganimga 10 daqiqa ham bo'lmadi. Men Jafarg‘ilning raqamini terdim. Sizga shuni ma'lum qilmoqchi edimki, shifokor allaqachon yo'lda O‘sha tomondan javob Mammadqozim Alakbarlini edi hayratga soladi: Jafar endi yo‘q. Qanday ishonasiz? Bir necha soat oldin siz bilan darrov gaplashib, kelajak rejalarini tuzgan odam endi yo‘q, u oddiy odam emas, xuddi Jafardek olovga to‘la, ijod mehri. Bunday ketishga, to'satdan o'limga qanday ishonish mumkin? Jafar vafot etganida 35 yoshda edi, ammo taqdir taqozosi bilan Mammadqozim Alakbarlining umri Jafarnikidan ham ertaroq tugaydi. 1938-yil 12-oktabrda Mammadqozim Alakbarlining hayoti NKVD yerto‘lasida tugaydi. O'sha kechada o'ldirilgan yana bir qancha yorqin ozarbayjon ziyolilari bilan birga. U Jafarning 35 yoshida olamdan o‘tganiga ishongisi kelmadi, undan ham yoshroq — 33 yoshida ketadi Jafar yangi yilning 31 dekabri tongini ko‘ra olmadi. Ertalab Markaziy Komitetda u bilan bo‘ladigan uchrashuvni intiqlik bilan kutayotgan edilar, shunda u yozgan “Boku novellasi”ni o‘z tilida, o‘z ovozida eshitsinlar. Bu qayg‘uli xabarni eshitganlarning hech biri ishongisi kelmaydi. U ishonmaydi. Millatga shuncha so‘z gavharini beradigan yurak ko‘z ochib yumguncha jim qoldi Biroq 35-yilda buzilib ketgan bu yo‘lning so‘nggi yigirma yilida Ja’far shunday asarlar yaratdi, shunday meros yaratdiki, bu merosning, bu izning aks-sadosi keyingi o‘n yilliklar, balkim, hatto asrlardan ham keladi Istiqloliyat ko‘chasidagi o‘sha aziz binoda tariximizning qancha unutilmas voqealari sodir bo‘ldi! Sayyid Husayn) o‘sha go‘zallikni nafosat bilan ta’riflagan: “Ismoiliya” binosi to‘rt yil ichida qurib bitkazildi. Unga qalin qo‘lyozma bilan yozilgan baytning tarjimasi shunday edi: "Insonga faqat o‘z ishi qoladi! Albatta, uning mehnati ko‘rinadi!" Baytning haqiqatlari olislardan charaqlab, barchaning diqqatini tortardi. Bu sanadan keyin “Ismoiliya” binosi oʻzining ijtimoiy hayotini boshlaydi. Dastlab “Camiyat-i Xayriya” idorasi va idorasi u yerga ko‘chirildi. Undan keyin Bokuda mavjud boʻlgan barcha maʼrifiy jamiyatlarga u yerda joy berildi va oʻrinsiz “Saodat” maʼnaviyat jamiyati oʻz maktabini “Ismoiliya”ga koʻchirdi. U yerda “Nicat” va “Safa” ta’lim jamiyatlari o‘z idora va idoralarini joylashtirgan Hech kimga ta’zim qilishni istamaydigan muhtasham “Ismoiliya” zali ko‘plab tarixiy voqealar guvohi Biz ozarbayjonliklar Ismoiliyada ko‘p quvonchli va qayg‘uli kunlarni o‘tkazdik, u yerda taqdirimiz haqida ko‘p xabarlar tingladik, kelajagimiz haqida ko‘p qarorlar qabul qildik. Bokuning uzoq-uzoq joylaridan e'tiborni tortadigan uning billur chiroqlari ostida ko'p tunlarni o'tkazdik va ularni hech birimiz unutganimiz yo'q Sayyid Husayn intiqlik bilan eslagan o‘sha aziz kunlardan biri esa 1917-yil 4-yanvar kuni “Ismoiliya”da bo‘ldi. O‘sha kuni u yerda o‘sha davrning taniqli ozarbayjon adiblari – xattotlik olamida nomlari mashhur Abbos Sahxat, Seyid Husayn, Abdulla Shaig, Husayn Jovid, Xalil Ibrohim, Azer Buzovnali va boshqalar yig‘ildi. O‘sha taniqli kishilarning yonida allaqachon taniqli yigit Jafar Jabbarli bor edi. Bu yig'ilish tarixiy ma'noga ega edi - ular Ozarbayjonda birinchi muharrirlar va yozuvchilar jamiyatini tuzish to'g'risida qaror qabul qilish uchun yig'ilishdi. Aslida o‘sha guruhdagi Ja’farni “yosh” desak ham, qolganlari qari bo‘lmagan, shuning uchun ularni yoshiga qarab atash to‘g‘ri bo‘lmaydi. Farqni his qilish uchun Husayn Jovid o‘sha paytda 35 yoshda bo‘lganini anglashning o‘zi kifoya. Qolganlari esa bir xil tog‘da yuqoriga va pastga. Har holda, ular orasida 50 yoshdan oshgan odam yo'q edi. Lekin ularning hammasi Jabbarlidan katta edi, Jafar esa, shubhasiz, ular orasida eng kichigi edi. Shunga qaramay, shunday muhim qarorni qabul qilishda Jafarning ular bilan birga bo‘lishini istashardi. Bu esa Ja’farning 17-18 yoshlaridayoq nafaqat imzosi, balki shaxsi ham adabiyot olamida e’tirof va hurmatga sazovor bo‘lganidan yaqqol dalolatdir Bu 1917 yil edi, vaqt bo'ronli edi, Birinchi jahon urushi butun shiddat bilan davom etmoqda. Ozarbayjon urush olovi va to‘plaridan qanchalik uzoqda bo‘lmasin, o‘tlarning aks sadolari bu yerga boshqacha tarzda kelib, bu yerga ham yetib boradi. Ammo boshqa tarafda Ozarbayjonning yaqin qo‘shnisi, ko‘p torlar bilan bog‘langan va unga bo‘ysungan Rossiya ipdek cho‘zilar, ichki bo‘ronlar kuchayib borardi. Ozarbayjon elita ziyolilari ana shunday qarama-qarshilik chog‘ida “Muharrirlar va yozuvchilar jamiyati”ni tashkil etishni istashlari bejiz emas. aytilmagan. Bu shunchaki adabiy harakat emas edi. Ular jamiyatning boshida turishi kerak bo‘lgan ziyolilarni birlashtirib, xalqqa yuzlansa, o‘z so‘zini ayta oladigan, shunday tugunli davrda jamiyat zarur daqiqalarda boshdan kechirayotgan dardlardan xabardor bo‘ladigan tashkilot bo‘lishini xohlardilar “Ismoiliya” binosiga yig‘ilib, muharrirlar va yozuvchilar jamiyatining ta’sis yig‘ilishini o‘tkazgach, bundan buyon o‘zlarining asosiy qarorgohi “Achiq so‘z” gazetasi tahririyati bo‘lishiga qaror qilishdi. Va shuning uchun ham ular Muhammad Amin Rasulzodani o‘sha tashkiliy qo‘mita raisligiga tanladilar. Birinchi munozarada ular jiddiy ijtimoiy ma'noga ega bo'lgan qaror qabul qilishdi. Urush qurbonlari, Birinchi jahon urushida jabr ko‘rgan insonlarga yordam ko‘rsatish maqsadida “Birodar madadi” jurnalini chiqarish haqida hammalari bir fikrda edilar. Loyiha shunday ediki, ularning har biri urush fojialari bilan bog‘liq maqolalarini xayriya to‘plamiga taqdim etar, lekin to‘plam tashqaridan mualliflarni jalb qilish orqali yanada yaxshilanadi va to‘plam nashr etilgandan keyin sotiladi va yig‘ilgan mablag‘ urushdan jabr ko‘rgan xalqqa yo‘naltirilar edi. Shuning uchun ular “Birodarlar yordami” to‘plamini chop etishni kechiktirishni istashmadi. Ularning niyati fevral oyidayoq birodarlarning yordami o'quvchilarning qo'lida bo'lishi edi. Biroq 1917-yil fevralida inqilob to‘lqini, turli g‘alayonlar Rossiyani larzaga soldi, ijtimoiy-siyosiy hayotda birin-ketin ro‘y bergan dramatik voqealar “Birodarlar yordami”ni nashr etishning ma’lum darajada keyinga surilishiga sabab bo‘ldi. Muharrirlar va yozuvchilar jamiyatining ilk nashri bo‘lgan “Birodarlar yordami”da Firidun Bey Kocherli), Muhammad Amin Rasulzoda, Husayn Jovid, Abdurrahim Bey Hagverdiyev, Abbos Sahhat, Umar Faig Nemanzoda, Tog‘i Shohbozi Simurg‘un, Mammad Said Shohid Ordubadi va boshqa taniqli yozuvchilarning asarlari chop etilgan. amalga oshirildi va unga Jafar Jabbarli imzo chekdi. Ana shunday nufuzli mualliflar qatoridan joy olgan Ja’far Jabbarli o‘sha paytda to‘plamdagi boshqa nufuzli imzo qo‘ygan shaxslarga ham majoziy, ham so‘zma-so‘z talaba bo‘lgan, u ham talaba, ham Boku sanoat bilim yurtida tahsil olgan. To‘plamdagi bitiklar orasida esa Jafar Jabbarlining “Bo‘ronli qish kechasi ayozni qattiq kesar” she’ri eng ta’sirli she’ri bo‘ldi Cho'lda shamol uvillaydi Jahon zulom-i hasrat pardasi bilan qoplangan Ishga, majlisga zulmat tushdi Olisda, qishloqning chetida, kichkinagina uy Ha, vayron bo'lgan, portlab ketgan vayron bo'lgan maqbara Julam-i Nikbat ichidan nola ovozi keladi Yuzi odamnikidan ko‘ra qo‘rqoqqa o‘xshagan tuberkulyar juvon, uydan ko‘ra qabrga o‘xshagan qorong‘ulikdan ovozi chiqsa, “non-non” deb ingrab, sarg‘ish yonoqlari cho‘kib ketgan kasal bola Bu she’rning har bir baytida urush dahshatini, uning qattiq chehrasini bor dardlari bilan his qilish mumkin edi. Bu o'smir uchun bu mavzu yangilik emas. Ozarbayjon jabborshunosligida ijodi alohida bosqich bo‘lgan, qimmatli izlanishlari bilan Ja’far shaxsi va hayot yo‘liga oid ko‘plab noma’lum jihatlarni ochib bergan qadrli olimimiz Osif Rustamli barchamizni u kishini yanada ravshanroq ko‘rishga chorlagan bo‘lsa, ikkinchi tomondan, o‘zining bir necha o‘n yillar davomida olib borgan o‘jar manbashunosligi tufayli ko‘plab adabiyotshunoslik va adabiyotshunoslik asarlarini ochib berishga muvaffaq bo‘ldi. tiraji, xuddi shu yil – 1917-yil 27-yanvarda Ja’far Jabbarlining “Tilanchi” nomli she’rini yozganligi ham deyarli ayni dardning yana bir badiiy ifodasidir. Qishning sovuq kunida ota bolasini bag‘riga oldi. O‘sha ota og‘ir kunlarda muvozanatini yo‘qotgan yuzlab, minglab odamlardan biridir. U chaqalog'ini och qolmasligi uchun yolvorishga majbur bo'ladi Va bu bulutli manzarani, bu dardni yuzaga keltiradigan voqealar, kunning o'zi. Biroq o‘sha she’rida Ja’far Jabbarli ham umid bag‘ishlaydi. U yovuz kunning umri qisqarishiga, yana yashash kunlari kelishiga, odamlarda shafqatsizlik va shafqatsizlik muzi parchalanishiga ishonadi Men eshikma-eshik yurib, birorta ham odamni ko'rmadim Tushunib, menga bir bo‘lak non bersangiz Uxla! Ertaga xalq xursand holda uyg'onadi Borib sohibining saxovatidan yordam so‘rayman Lekin bu she’r ham 1300 yillik norozilik adabiyotimizning bir parchasidir. Ja’far ham zamon tilanchilarga aylangan xalq falokatiga sabab bo‘lgan qon to‘kilishlar, vayronagarchilik urushlariga qarshi isyonchi va norozi ovozini balandlatadi: Inson nima? Bu dunyo sir bepul Dunyo nima? O'zi qon ichadigan buyuk sayohatchi Bu hayot odamlar uchun doim falokat emasmi? Ammo insoniyat bu haqda o'ylamaydi, ha? Taqqossizlik Jafar Jabbarli kabi zotning doimiy sifat xususiyatidir. Bunday odamlar qaysi yo'nalishda bo'lmasin, ular o'zlaridan oldin qilingan ishlar doirasida qololmaydilar, ular yanada kengroq ufqlarga intiladi. Ularning harakatlari, qoida tariqasida, samarasiz qolmaydi. Agar ular qandaydir panjaralarni, qandaydir to‘siqlarni buzib tashlashsa, qandaydir yangi derazalar ochishga muvaffaq bo‘lishsa, kimdir buni qabul qiladimi yoki yo‘qmi, bu, albatta, ma’lum yangiliklarning boshlanishiga aylanadi 1917 yil edi, Jafar Jabbarli Boku sanoat texnika universitetida tahsil olayotgan talaba edi. Davr qozondek qaynab ketdi. Ijtimoiy-siyosiy hayotda har kuni, har lahzada o‘zgarishlar, o‘zgarishlar ro‘y berardi, inqilob havosi hamma joyda sezilib turardi. Biroq inqilob havosi nafaqat tashqarida, balki Jafar Jabbarlining ichida ham edi. Jamiyatdagi uyg‘onish – kitobga, saboqga bog‘langan, bilimini oshirgan, dunyoqarashi kengaygan yoshlarni qanday chetlab o‘tardi! Bu davrda Bokuda talabalar harakati kundan kunga kuchaya boshladi. Boku sanoat maktabi bu harakatning yetakchilaridan biri edi. O‘sha talabalar orasida eng ko‘p tanlangan ikki kishi – Mirzabala Mammadzoda) va uning kursdoshi Ja’far Jabbarli bor edi. Bu ikki yoshni bir-biriga bog'lagan ko'plab his-tuyg'ular bor edi. Birinchidan, ikkalasida ham qalam bor edi. Ular allaqachon o'zlarining birinchi qalam tajribalarini jamiyatga taqdim etishgan va minnatdorchilik bilan qabul qilingan. Biroq, ularni birlashtirgan boshqa aniq va muhim fazilatlar murosasizlik va tuzatmaslik edi. Lekin, ehtimol, Mirzabala Mammadzoda va Ja’far Jabbarlini birlashtirgan eng muhim xususiyat ularning individual emas, tizimli va maqsadli tafakkuri edi. Ular xayoliga kelgan har qanday yorqin g‘oyani yo‘lga, ssenariyga aylantirishga harakat qilishdi Bokuda talabalar harakati kundan kunga kuchayib, qanotlarini yoyib, doiralari kengayib borayotgan bir paytda ularda barcha talabalarni yig‘ib, alohida ittifoq tuzish istagi bor edi. 1917 yil 13 aprelda ular shunday ittifoq tuzishga muvaffaq bo'ldilar. Faollar yig‘ilib, “Ittifoq-i Mutallimin” – “Talabalar ittifoqi” degan jamiyat tuzadilar. “Ittifoq-i Mutallimin”ga o‘zlari kabi yosh, lekin ustoz Mirhasan Vazirovni rais etib saylaydilar. Nabzi tez, zamonning o‘zi kabi sabrsiz yoshlar navbatdagi uchrashuvni uzoqqa qoldirmaydi. Ular 1917-yil 16-aprelda yana yig‘ilishdi. Ularning maqsadi Ozarbayjonning Boku shahrida boshlagan bu talabalar harakati doirasi tobora kengayib, butun Ozarbayjon va Kavkazni qamrab olishi edi. Ular izlab topdilar, hamfikrlar va mutaxassislarning ehtimoliy doirasini aniqladilar, Kavkazning turli shaharlarida ozarbayjonlik talabalarning uzun roʻyxatini tuzdilar, ularning har biriga xatlar joʻnatib, oʻsha “Ustozlar ittifoqi”ga aʼzo boʻlishga chaqirdilar. Qisqa vaqt ichida 500 nafardan ortiq yoshlar “Ittifoq-i mutallimin” safiga qo‘shildi. Bu kuchayib borayotgan, uyushgan harakatni, unga rahbarlik qiluvchi va ko‘rsatma beruvchi markazga ega bo‘lgan milliy-siyosiy xarakterdagi harakatni anglatardi. Tinimsiz olimimiz Osif Rustamli Ja’far Jabbarli va Mirzabala Mammadzodaga bag‘ishlangan asarlarida tariximizning ana shu qorong‘u qismini yoritishga muvaffaq bo‘ldi, ular hayoti va kurashlarining shonli sahifalarini ham, milliy tariximizning barchaga ma’lum bo‘lishi shart bo‘lgan faxrli bir qismi haqidagi faktlarni ham ilk bor batafsil bayon qildi Bu ilhomlantiruvchi tarixlardan kelib chiqib, ta’kidlamoqchi bo‘lgan muhim jihat shundaki, biz yangi tariximizni yozishda bir qator eskirgan eski yondashuvlardan voz kechishimiz kerak. Ozarbayjonda kechagi yoshlar harakati haqidagi xulosalarimiz shunday. 1917-yil 13-aprelda Ozarbayjonda “Oʻqituvchilar ittifoqi”ning tashkil etilishi maʼlumotnomaga aylanishi kerak. Tashkiloti bor, marosimi aniq, faoliyati aniq, yetakchilari aniq, safida yuzlab a’zolar bor. Xuddi shunday, Ozarbayjon Yozuvchilar uyushmasi tarixini 1934-yil iyunidan emas, balki 1917-yilning 4-yanvaridan – Bokuda muharrirlar va yozuvchilar jamiyati tashkil etilganidan boshlasak, bu ham tarixiy, ham adolatliroq bo‘ladi Haqiqiy asoslar, shubhasiz asoslar mavjud bo‘lsa, nega biz xalq tarixining alohida shonli boshlanishlarini chuqurroq o‘rganish uchun ulardan foydalanmaymiz? 1917 yil 5 mayda Ozarbayjon hayotida yana bir kun Boku ajoyib voqea yuz beradi. Yana “Ismoiliya”da, yana “Jamiyat-i Xayriya” joylashgan o‘sha binoda. Bu safar “Ismoiliya”da yuzlab talabalar yig‘ildi. O'nlab yosh o'qituvchilar. Ular “O‘qituvchilar ittifoqi”, Yoshlar ittifoqining birinchi qurultoyini o‘tkazish uchun yig‘ilgan edi. Ular o'zlarining nizomlari va qoidalarini yozdilar. Mirzo Balo Mammadzoda va Ja’far Jabbarli o‘sha nizomni yozish va tayyorlashda eng faol ishtirokchilardan edilar. Qurultoyda ular taqdim etgan va muhokama qilgan hujjatlarda jamiyatning bugungi hayotida yoshlar va talabalarning faolligi oshishi, jamiyatning yetakchi kuchiga aylanish yo‘lida o‘z ustida astoydil mehnat qilishi, bilimlarni chuqur egallashi, ularning asosiy yo‘nalishi ozodlik uchun kurash bo‘lishi kerakligi asosiy yo‘nalish bo‘ldi O‘sha kunlarda Ja’far Jabbarli ham she’r yozgan. Taqdir va zamon shunday qildiki, Ozarbayjon xalqi Jafar Jabbarlining o‘choq kurashlari haqida keyinroq bilmas edi. 1920, 1930 va 1940 yillardagi siyosiy qatag'onlar keldi. Ular odamlarning avlodlarini yo'q qilishdi. Ular odamlar ichidagi erkinlik tuyg'usini bostirishga harakat qilishdi. Albatta, bu yo‘lning sodiq va qizg‘in yo‘lovchisi Ja’far Jabbarlining kurashlari, bu kurashda ifodalangan she’rlari keyingi yillarda ochib bera olmadi. Shuning uchun u alohida arxivlarda saqlanib qolgan. Ularning ko'plari yo'qolgan. Ammo adashib ketmaydiganlar ham bor. Hech bo'lmaganda ular xalqimizga yetib borishi va tanilgan bo'lishi kerak. Ko‘ramiz, Ja’far Jabborli o‘z davrida bizni bugungi kundagi, uning barpo etilishi, ertangi kunida baxtli qilgan bu istiqlolning kelishi uchun qanday kurashlar olib borgan va o‘sha kurashlarni necha yoshda qilgan Shuningdek, Ja’far Jabbarlining o‘sha davrda, 17, 18, 19 yoshlarida yozgan she’rlarini o‘qiganingizda, hozir guvoh bo‘lasizki, bu bola (bu yoshdagi o‘smirlarni bola deb hisoblamaymizmi? Ayniqsa, katta siyosatga yaqinlashganda, bu yosh inson uchun shunchaki bolalik davrini bildiradi) siyosatga o‘xshab, dunyoning og‘ir muammolari haqida shunday fikr bildiradiki, ular shu qadar og‘ir fikr bildiradiki... go‘yo u dunyoni ko‘rgan qariya, Ja’far Jabbarli uzoq umr ko‘rib, dunyoning har bir yuziga urilib, 17-18 yoshga yetgandek Yana Jafar Jabbarlining o‘nlab yillar davomida noma’lum va nashr etilmagan qo‘lyozmalari orasidan zahmatkash olimimiz Osif Rustamli topib, ochgan marvaridlardan biridir. Bu va shunga o‘xshash nashr etilmagan Jabborli she’rlarining qo‘lyozmalarini o‘z arxivida eski tadqiqotchilar, hatto Mammad Orifning o‘zi ham ko‘rib, o‘qiganini istisno etmayman. Jafar Jabbarlining mustaqillik o‘tmishi, sho‘rolar davridagi ijodiga oid fakt va misollarni ochib berishning o‘sha davr sharoitiga qarab imkoni bo‘lmasa-da. Osif Rustamli kun kelganda shunday qildi, menimcha "rahmat!" har bir parchani keltirganimizda tilimiz va qalamimizdan g'oyib bo'lmaslik kerak. O‘rtacha boyligimiz bo‘lgan yangi kunga munosib hayot baxsh etgan, tiriltirgan, tiriltirgan kimsalardan barchamiz qarzdormiz O‘sha guruhdagi “Umr va kurash” she’rida yoshu qari Jabborli o‘ng-u so‘lim haqiqatlarni ochib, ularning haqqoniyligini yashirgan bo‘yalgan pardalarni yirtib, G‘arbga, Ovro‘poga ko‘p suyanmang, deb turib turib hayqiradi. Ular yuksak madaniyatdan nafas oladilar. Ular go'yo bizga baxt keltirishga va'da berishadi. Biroq, bularning barchasi ortida manfaatlar va ma'lum bir foyda olish niyati bor Jafar bu haqiqatlarni 17-18 yoshida she’rga aylantirgan. Ja’farning hech bir she’rini oddiy qofiya deb hisoblamaslik kerak. Ularning har biri inqilob havosi bilan to'lgan. Bu yoshda qo‘liga qalam olib, she’r yozayotgan yoshlarning ko‘pchiligining mavzusi muhabbat, ishq iztiroblaridir. Jafar Jabbarli she’rlarining barchasi ishq she’rlaridir. Ammo Jafar she’rlarida xuddi sof qon kabi vatan, erk muhabbati to‘la. O‘sha she’rlardan biri “Hayot va kurash” deb nomlangan. U shunday deb yozgan edi: Qayerda? Qayerda? Adolat va mehrni qayerda ko'rasiz? Yevropa adolat beshigimi? Tarahhum adolat uchun yirtqich emasmi? Ular biroz zerikarli emasmi? Til - hayot, qo'l - dahshat Tili bilan ozod, qo‘lida zanjir Bu madaniyatmi? Shunday qilib, nafratlanuvchilar Bu yovuzlik, bu ikkiyuzlamachilik, yo‘q, ishonmang, torting! Ket, madaniyat - qullik mehnat demakdir Unga panoh topmang, panoh topganlarning hammasi o'ldi! Jafar Jabborli boshidanoq keng ko‘lamli tafakkur bilan ajralib turadi. U ijodining boshidanoq faqat alohida she’r va hikoyalar yozish bilan kifoyalanmagani bejiz emas. Boshidanoq u kattaroq hajmni oldi va kattaroq kvadratni qidirdi. U o'z fikrlari doirasi yanada kengayishini xohladi. Shuning uchun u allaqachon 12-13 yoshida pyesalar yozgan. Jafar Jabbarlining ilk dramatik asarlarini shu yoshda yozib, nashr etganidan hayratda qolganlarga tarixning o‘zi javob berdi. Haydar o‘g‘li Ismoil) shoh taxtiga o‘tirganida Xondemir (1475/6-1535/6) “Habib us-siyar” asarida “Ruh tanaga kirganidek Tabrizga kirgani” deb yozgan edi, u birin-ketin o‘zining ajoyib zabtlarini boshlaganida 14 yoshda edi. Vaholanki, 14 yoshida u allaqachon shoh, davlat arbobi va sarkarda, yoshidan bir necha barobar katta fikrlaydigan rahbar edi. Tarixda shunday misol bo‘lsa, yangi davrda Jafar Jabbarli yana bir misol. Bu davr ham o‘sha davr voqealarining o‘zi odamlarni ich-ichidan safarbar etgan, turtki bergan, ulug‘ ishlarga chorlagan davr edi. U ham tashkilotchi edi! 1917 yilgacha Abbos Mirzo Sharifzoda yuzlab marta sahnaga chiqdi. Shuningdek, u spektakllarga rejissyorlik qilgan va boshqalar rejissyorlik qilgan spektakllarda bosh rollarni ijro etgan. Biroq, bular yetarli emasligini, teatr ishini to‘g‘ri yo‘lga qo‘yish, taraqqiyotga erishish, qoqilishlardan sug‘urtalanish uchun bir joyga to‘planish, uyushish zarurligini, ishni ravonroq qilish uchun esa kuchlarni birlashtiruvchi o‘zak, alohida institut zarurligini his qildi 1917 yil kuzida Abbos Mirzo Sharifzoda “Boku musulmon aktyorlari uyushmasi”ni tuzdi. Ayrim jamiyat va uyushmalar tuzish modaga aylangan o‘sha kunlarda aksariyat muassasalar nomidagi “ittifoq” so‘zi ma’lum bir ramziy ma’noga ega edi. “Jamoa” so‘zi ularni qanoatlantirmadi, deysiz, chunki ular yig‘ilish degani, deb o‘ylashgan. Davrning o'zi sizni birlashishga, qattiqroq uyushmalarda uchrashishga g'amxo'rlik qildi “Boku musulmon aktyorlari uyushmasi” tashkil etilishi bilanoq u yerda birinchi bo‘lib Jafar Jabbarli ilk asarini taqdim etadi. Ja’far Jabborli “Nasreddinshoh”ni bundan 1 yil avval – 1916-yilda yozgan.Ammo “Nasreddinshoh” va “Sil gullar”dan oldin, 1917-yilda “Boku musulmon aktyorlari uyushmasi” qudrati bilan yana bir asar sahnaga chiqishini istaydi. U “Edirnaning fathi” asarini yozgan va bu asar bevosita kun voqealari bilan bog‘liq edi. Kun davomida sodir bo'lgan voqealarning ham ko'rinadigan, ham subliminal tomoni bor edi. “Edirnaning fathi” ikkalasini ham imkon qadar ko‘rsatdi. Bu asarda bir kun, ertangi kun haqidagi tasavvur va kelajak orzulari bor edi. Lekin bu asarda butun xalq uchun ham, yangi avlod uchun ham istiqlol saboqlari bor edi, ozodlik uchun kurashga da’vat bor edi. Yosh dramaturg bu fikrlarni ifodalashni kechiktirmaydi, parda ochilishi bilanoq boshlab, so‘nggi sahnagacha davom etadi. Birinchi jahon urushi hamon davom etayotgan edi, o‘z nihoyasiga yetayotgan bu jang ham dunyoni o‘lchab, yana o‘rib olish mumkinligini va’da qilib, agar alohida xalqlar mustaqillikka erishib bo‘lmaydigan bo‘lsa, Ozarbayjon uchun bir necha yil oldin, agar ular qat’iyat bilan harakat qilsalar, mustaqillik ufqda kulib turganini pichirlab turibdi O‘z o‘ylarida istiqlol qalbiga yetib kelgan Ja’far Jabborli sahnadan ozarbayjon xalqiga yuzlanib: “Ey, qahramon turklarning mard farzandlari! Sharq quyoshining iliq bag‘rida tarbiyalangan, ozod Osiyoning issiq, mard farzandlari... Chumolilardek oyoq ostida toptalishni hayot deymizmi? Yo‘q, bu yer ostidagi uyquni tushungan odam turkning yer ostidagi uyqusini qabul qilmasa, yaxshiroqmi?! Biz hech kimdan o'limni kutmaymiz, agar bir millat o'z quroliga qarshi turmasa, Turk millatining qalbida uyg'ongan uyg'onish bizni urib qo'ymaydi, lekin biz qo'rqmasligimiz kerak Bu so‘zlarni bosh qahramon Anvar bek aytgan bo‘lib, Abbos Mirzo Sharifzoda o‘sha asarda o‘sha davrda Ozarbayjonda uning sharafiga kuylangan mard sarkarda – Anvar posho obrazini beqiyos mahorat bilan yaratgan. “Edirna fathi”da Sidgi Ruhulla) ham Abulhasan Anapli), Rza Darabli, Huseynaga Hojibobobayov, Ahmad Gamarli, Aleksandra Olenskaya – Ozarbayjon sahnasining ko‘plab yetakchi aktyorlarini o‘ynagan. Spektakl katta hamdardlik bilan kutib olindi va bu iliq munosabatlar o'sha paytdagi gazetalarda yozildi “Edirna fathi” sahnaga chiqdi, bu kelishi bilan yosh Ja’far zabt etgan qalblar, qalblar soni birdaniga ko‘paydi, ammo yangi spektakl Jabbarli hayotida qoldiradigan unutilmas yangi izlar hali oldinda edi 1917 yilning kuzi edi, istiqlol olib keluvchi 1918 yilning may oyiga yarim yil qoldi, mustaqilligimiz kelsin, xalq bilan birga bo‘lsin, deb ochiq va yashirin kurashlarga qo‘shilganlar kam bo‘lmasa-da, maydonda istiqlolning bosh jarchisi yosh Ja’far Jabbarli edi, uning ovozi hammaga eshitildi. Buni kim unutadi, to'g'rimi?!