So‘nmas tuyg‘u, so‘nmas yulduz – deb yozadi Rafael Huseynov

Bu yerda siz har doim tarix nafasini o‘zingizga juda yaqin his qilishingiz mumkin – Fanlar akademiyasi Prezidiumi joylashgan “Ismoiliya” binosida vaqti-vaqti bilan qatnashadigan yig‘ilishlarda mavzular turlicha, taklif etilganlar tarkibi o‘zgarib turadi, lekin har safar o‘sha uzoq yig‘ilishlarda eski suratlar ko‘z o‘ngida tizilib turadi va ular uzoq vaqtdan beri yaratilgan badiiy dastur sifatida qolmaydi. shunday lahzalarda charchamaydigan xotiramiz, harorat pasaymagan his-tuyg'ularimiz o'zini-o'zi to'ldiradi - fotosuratlar jonlanadi, tarixdan tanish chehralar jonlanadi, ular ovozsiz kinolardagidek harakatlanadi, aytganlari eshitilmasa ham, o'qiganlarimizdan ularning aytganlarini tasavvur qilamiz 1918-yilning 2-fevralida boʻlganidek, keyingi yillarning 2-fevralida ham “Ismoiliya” zali toʻlib-toshgan boʻlishi mumkin, 2-fevralda katta majlislar zalidagi zal ham, sahna ham koʻp marta toʻlib-toshib, boʻshab ketdi Teatr tariximiz, Bokuning 20-asrning birinchi o‘n yilliklaridagi madaniy hayoti, “Ismoiliya” taqdiridan xabardor bo‘lganlar o‘sha kun yosh dramaturg Ja’far Jabbarli hayotining eng baxtli damlaridan biri bo‘lganini yaxshi biladi. O‘sha kuni “Oq gullar” xayriya jamiyati – “Ismoiliya” binosida ko‘rgazmaga qo‘yildi Yana sahnaga Abbos Mirza Sharifzoda chiqdi, bosh rolni ijro etdi, uning yonida Aleksandra va Yeva Olenskayalar, bu spektaklda ozarbayjon tomoshabinlari orasida yetarlicha mehr qozonib ulgurgan aktyorlar, ularning har biri jo‘shqinlik va shijoat bilan o‘ynadi Faqat uch hafta o'tadi. Yana o‘sha bino, yana o‘sha sahna, yana Musulmonlar xayriya jamiyati tomonidan uyushtirilgan teatr kechasi. Biroq bu spektaklning oy boshidagi spektakldan farqi shundaki, sahnadagilar o‘z ovozi va harakatlaridan tomoshabin biladigan mashhur aktyorlar emas, balki talabalardir. Ular Bokuning turli maktablarida tahsil olishadi. Qani, ularning ko‘pchiligining sahna tajribasi yetarli, ular qayta-qayta sahnaga chiqishgan, hatto professional aktyorlar bilan ham chiqishgan O'sha yillardagi teatr kechalarining o'ziga xos xususiyati bor ediki, spektakllar odatda faqat ma'lum bir spektaklni namoyish etishdan iborat emas edi. O‘sha davr muhiti, kun musiqasini hisobga olgan holda, sahnaga alohida aktyorlar chiqib, spektakl boshlanishida yoki pardalar orasidagi tanaffuslarda she’rlar ijro etishdi 1918 yil 2 fevraldagi spektakl ham bundan mustasno emas edi. “Ismoiliya”dagi o‘sha teatr kechasi Tofiq Fikret bilan boshlandi: Chaynalgan, yetarli, bizning borlig'imiz jaholat bilan to'lgan Muborak vatanning ko‘kragi sababsiz kesildi Bugun muammoingizga birgalikda yechim topishimiz kerak Biz hayotda aka-uka, qonda aka, nomusda birodarlarmiz Biz tutgan yo‘l – millat yo‘li, haqiqat yo‘lidir Ey haqiqat, yasha, aziz xalq, yasha, bor! O‘sha oqshom kuylangan mashhur “Millat izhortisi”ning ta’sirchan misralari o‘sha kunlarda odamlarning nimalar yashayotgani, nima o‘ylagani bilan bevosita bog‘liq bo‘lib, dildan so‘zlagan va shu she’rdan so‘ng yana bir “Millet horstisi” o‘qilgan – bu safar Mirzo Alakbar Sobir: Qattiq mehnat qildingiz, oldinga chiqdingiz, odamlar! Endi bir oz dam oling, yoting, odamlar! Siz hamma joyda, hamma joyda har xil ishlarni qildingiz Siz Islomga xizmat qildingiz, mazhablarga bo'linib ketdingiz Siz yuzlab hazil qildingiz va minglab so'zlarni aytdingiz Har kuni bir olomonni yerga tashlading, odamlar! Endi bir oz dam oling, yoting, odamlar! Ruh o‘sha ruh, istak o‘sha istak, so‘zlash uslubi boshqa, yangilangan notinch zamonda, yangi asrda odamlarni ichdan larzaga keltirish uchun bunday so‘zlar kerak edi O‘sha oqshom Jafar Jabbarlining o‘zi sahnaga chiqib, “Ona” she’rini aktyorlar ham havas qiladigan mahorat bilan aytib, tomoshabinlar olqishiga sazovor bo‘ldi Bu davr yosh Ja’far Jabbarlining shuhrat cho‘qqisi edi. 18-19 yoshlardagi yigit uchun asarlarining sahnaga chiqishi, o‘sha davrning mashhur aktyorlari tomonidan jonlantirilishi, bu spektakllar haqida gazetalarda ijobiy sharhlar e’lon qilinishi Ja’fariyning adabiyotning yuksak ufqlariga uchishga qanotlari borligini anglatardi Qish faslining oxiri, taqvimdagi bayram hali yetib kelmagan bo‘lsa-da, “Ismoiliya” yana bayramga aylangan bo‘lsa-da, odamlar bu safar yangi spektakl tomosha qilish uchun o‘ziga tanish maskanga oshiqadi. Asar Musulmon aktyorlar uyushmasi tomonidan sahnaga tayyorlandi. “Ulduz” deb nomlangan yangi spektakl muallifi yana Jafar Jabbarli. Bu asarda Kavkaz va Sharqda yuz berayotgan tashvishli va keskin voqealar aks ettirilgan. Jafar Jabbarli yoshligida davrning yurak urish ritmlarini hayratlanarli sezgirlik bilan ushlagan. bilardi U xalq nima istayotganini bilardi, zamon qanday asar va so‘z kerakligini bilardi Ozarbayjonning Boku shahri Navro‘z bayrami arafasida. Hamma bayramona kayfiyatda. Jafar Jabbarlining yangi “Ulduz” spektakli bu bayram qo‘shig‘ini biroz chuqurlashtiradi. Oyning 19-kuni ushbu sahnada yana Jafar Jabbarli asari yangraydi. Demak, yaqinlashib kelayotgan Navro‘z u uchun qo‘sh-uchlik bayramga aylanadi. Biroq oradan uch kun o‘tib sodir bo‘lgan voqea odamlarning qalbini qayg‘u va g‘azabga to‘ldirib, bayramlariga qora rang olib keladi. Shahardagi arman vahshiyligi bayramni qora qiladi. Navbatdagi bayram bo‘ladigan joyda Jafar Jabbarli qahramonlari yana sahnadan yuraklarni zabt etishar edi – o‘sha sahna cho‘g‘ga aylangan edi. O‘t qo‘yilgan “Ismoiliya” binosi bilan birga qancha orzular, orzular, ertangi niyatlar kulga aylandi 1918 yil mart oyi yangi fojialarning yomon savollari bilan kun sayin olg'a boradi. Nafaqat Boku, balki Ozarbayjonning to‘rt tomoni olov va qonga botgan. Millatimizga nisbatan misli ko‘rilmagan genotsidlar boshlandi, bu qirg‘in insoniyat nomiga noloyiq o‘ta shafqatsizlik bilan amalga oshirilmoqda Yuragi zamon bilan hamnafas uradigan Jafar Jabbarli ana shu ofatlarni birin-ketin aks ettiruvchi hayratlanarli asarlar yaratadi. Baxtsizliklar butun Ozarbayjonda sodir bo'ldi, eng dahshatlilari Shamaxi va Gubada sodir bo'ldi. Ozarbayjonning turli burchaklarida, asosan, Shamaxida arman zulmiga uchraganlar najot umidida Bokudan panoh topdilar. Biroq bu yerda hafsalasi pir bo‘ldi, Bokudagi ahvol o‘limdan qochib kelgan joyidan ham battar ekaniga guvoh bo‘ldilar. Bu ayanchli manzaralar Ja’far Jabborliy “Ahmed va Gumru” qissasida butun dahshatli yalang‘ochligi bilan aks etgan Ahmad va Gumru oshiqlar, ikkalasi ham shomaxilik. Ular o'z hayotlarini bir-biriga bog'lashga ahd qildilar, yuraklari butun umri davomida birga baxtli yashash istagi bilan urdi. Ammo Ahmad, Qumru va ularning oilalari ham hisobsiz muammolarga duch kelishadi. Hozir Bokudagi “Ismoiliya” binosi oldida ikkalasi ham tanib bo‘lmaydigan darajada, tilanchilarning tagida yuzma-yuz turishibdi. U ham, bu ham “yaradorman, mayibman, Shamaxi asiriman” deb yig‘layapti Va birdan ularning ko'zlari bir-birlarini masxara qiladi. Kiyimlari yirtiq, sochlari jingalak, yuzlari chandiq bo‘lsa ham, tashqi ko‘rinishi qanchalik o‘zgargan bo‘lmasin, har holda ikki sevishgan yosh bir-birini taniydi, u bu tomon yuradi, bu unga qarab yuradi. Ammo ular bir-birlarini quchoqlay olmaydilar. Chunki quchoqlash uchun qo'llar kerak. Biroq arman jallodlari uning qo‘llarini ham kesib tashlashdi O‘sha ulug‘ qirg‘in paytida qanchadan-qancha insonlar ularga shunday yomonlik qildilar – ko‘zlarini o‘chirishdi, boshlarini oldirishdi, ayollarning ko‘ksini kesishdi, ona qornidagi go‘daklariga pichoq sanchdilar Ja’far Jabbarli “Ahmed va Gumru”da bu fojialarni bor dardi bilan yondiruvchi ta’sirchan aks ettira oldi O‘sha qayg‘uli kunlarda Bokuning deyarli har bir mahallasida, uylarida, masjidlarida motam marosimlari uyushtirildi. Chunki o‘lganlar, singanlar, bunday zulmga uchraganlar besh, o‘n emas, yuzlab, minglab bo‘lgan. Jafar Jabbarli ham o‘sha motamlarda o‘qiladigan marsiya yozgan. Bu ham alohida odamlarning dardi va qayg‘usini ko‘rsatuvchi nola, ham milliy fojia edi: Gulzorning vatani so‘ndi Xalq vayron bo'ldi To'xtang, aziz vatan! Bir tomondan, jallod Bir yonbosh nola qiladi va yig'laydi To‘xtang, ey bechora xalq! Bu haqoratni bas qiling Bu sharmandalikdan qutuling To‘xtang, ey bechora xalq! 20-asr boshlarida Ozarbayjonning “mustaqillik yozuvchisi” deyish mumkin bo‘lgan yozuvchi qidirilganda birinchi navbatda Jafar Jabbarli siymosi yodga tushadi. Agar davr boshqacha kechganida, Ozarbayjon Respublikasining umri uzoqroq bo‘lganda edi, qarang, Ja’far Jabbarli mustaqillik hujjatimizda yana qancha rang-barang sahifalar yaratishi mumkin edi. Biroq 23 oy yashab, Ozarbayjon Demokratik Respublikasi quladi. Kir qo'llar bizning erkinligimizdan mahrum bo'ldi O‘shanda Jafar Jabbarlining sodiq istiqlol yozuvchisi ekanligini hamma bilar edi – oddiy kitobxonlar, tomoshabinlar, hokimiyatdagilar. Xalq ozodlikning shirin ta’mini totgan 23 baxtli oydan so‘ng zakqutumdek achchiq va qayg‘uli kunlar keldi Kecha istiqlol asoschisi bo‘lgan, o‘sha yo‘lda mehnat qilgan, istiqlolni madh etganlarning barchasi yangi siyosat nazarida dushmanga aylandi. Ularning qanchasi otib tashlandi, surgunga yuborildi, avlodlari kaltaklandi. Ulardan ba'zilari najotni vatanini, yaqinlarini tashlab, xorijga qochib, hijrat qilishda topdilar. Ular vaqtinchalik deb umid qilgan muhojirlik abadiy ayrilishga aylandi Jafar Jabbarli qolgan edi. Vatanida edi, hayot davom etdi. Hozirgina nima yozgani, nima qilgani, fikrlari hammaga ma’lum edi. Shu bois 1920-yil 28-apreldan 1934-yil dekabr oyining so‘nggi kunlarigacha uning boshiga qilich osilib turardi, har daqiqada kesishga tayyor edi. Ular uni har qanday vaqtda qamoqqa olishlari va otib tashlashlari yoki Sibirga surgun qilishlari mumkin edi Bechoraning yuragi yoshligida bu qo‘rquvlardan yorilib ketdi Biroq 1920-yilning taqdirli 28-apreliga yetib kelguniga qadar Ja’far ko‘p baxtli kunlarni boshidan kechirdi. Mustaqillik shodligini tanangizning har bir hujayrasi bilan his qilayotgan aziz kunlar! Ana shunday quvonchli kunlardan biri 1918-yil 10-noyabrga to‘g‘ri keldi.O‘sha kuni rus tilida o‘sha paytda xalq orasida “Obshestvennoye sobraniye” nomi bilan mashhur bo‘lgan Xalq yig‘ilishlari uyi tantanali ravishda bezatilgan edi. Bu binoda bir necha soatdan keyin katta bayram bo'ladi. Mustaqilligimiz 1918-yil 28-mayda e’lon qilingan bo‘lsa-da, bu mustaqillik hali tugallanmagan edi. Poytaxt ozod emas edi, Boku dushman qoʻlida edi, bu yerda kurashganlar xalq va uning mustaqilligi edi, shuning uchun Respublika rahbariyati hozircha Ganjada ishlashga majbur boʻldi 1918 yil 15 sentyabrda Kavkaz islom armiyasi va jasur ozarbayjon askarlari Bokuni tozaladilar. Poytaxtimiz ozod qilinib, poytaxt Ganjadan Bokuga ko‘chirildi. O‘sha kun – 1918-yilning 15-sentabrini hamisha chuqur o‘ylagan, istiqlol falsafasini tushunganlar 1918-yilning 28-mayiga tenglashtirgan. Agar 15 sentyabr bo'lmaganida, 28 may o'tkazib yuborilgan bo'lishi mumkin edi va bu ehtimollik emas, balki kun uchun kuchli dalillar bilan muqarrar edi 1918-yil 10-noyabrda Jamoat majlislari binosida boʻlib oʻtgan marosim oʻsha kunlarning bosh qoʻmondoni Nuru Poshoga bagʻishlandi) Qutqaruvchi Kavkaz Islom armiyasiga boshchilik qilgan, ozarbayjon yoshlari orasidan jasur jangchilarni shu armiya safida jang qilish uchun tayyorlagan, Ganjadan Kavkaz islom armiyasi bilan birga jang qilish uchun jo‘nab ketgan va g‘alabalar bilan Bokuga kelgan Nuru posho 17 noyabr kuni Bokuni tark etishga majbur bo‘lgan. Chunki Ittifoqdosh kuchlar ittifoqidan ultimatum kelib, Boku ozodlik armiyasidan, hozirda Boku islom armiyasidan o‘z to‘g‘ri keladi. Bokuni tark eting. Biroq, ozarbayjon xalqi Kavkaz islom armiyasiga, uning jasur qo‘mondoni Nuru poshoga minnatdor bo‘ldi va bu minnatdorchilikni aytish kerak. Ushbu marosim ana shu minnatdorchilikni bildirish maqsadida tashkil etilgan. Jamoat majlislari binosida Kavkaz islom armiyasi zobitlari, Ozarbayjonning eng ko'zga ko'ringan shaxslari, 400 dan ortiq kishi bor edi Fatali Xon Xoyskiy) - Bosh vazir Nuru Poshoni birinchi bo‘lib kutib oldi va har jihatdan yoshidan katta bo‘lgan 28 yoshli generalni qutqarish missiyasiga yuksak baho berdi Yig‘ilish hayajoni ortdi, birin-ketin Kavkaz islom armiyasining jasorati, Nuru poshoning mahorati haqida so‘zlar eshitildi, she’rlar o‘qildi va birdan turk poshosi kirib keldi. Bu faqat kiyim-kechak bilan tanilgan askar emas, suratlarini ko‘rganlar tan olgan Anvar posho ham edi. Ichkariga kirishi bilan hammani baland ovozda chaqirdi: “Ey qahramon turk bolalari!” Nuru posho va boshqa odamlar bir zum gangib qolishdi: u o‘zi, lekin u? Darhaqiqat, bu haqiqatan ham Anvar posho edi, lekin haqiqiy Anvar posho emas, Jafar Jabbarlining “Edirne fathi” spektaklidagi Anvar posho edi. Muqtadir aktyor Abbos Mirzo Sharifzoda o‘sha spektakldan Anvar posho monologini o‘qidi, poshoning libosi joyida edi, lekin Abbos Mirzo shunday pardoz qildiki, tashqi ko‘rinishidan aynan Anvar poshoga o‘xshab ketdi, o‘zi yaratgan qahramon haqida savollar oldi, nutqiga xos xususiyatlarni o‘zlashtirdi, satrlarini qanday bo‘lsa, xuddi shunday takrorladi. Shu qadar aniqki, hatto Nuru posho ham uning oldida o'z ukasi turgan deb o'yladi Ayni damda “Ommaviy yig‘ilishlar” binosidagilarning hammasi quvonchga to‘ldi. Lekin Nuru posho eng baxtli edi. U askar, doim maydonda bo‘lgan jangchi edi. Askar yoki jangchi, uning mahorati qanchalik katta bo'lmasin, odatda bir nechta shirin so'zlarni eshitadi. Ammo bugun samimiy minnatdorlik, yurakdan chiqqan mehrli so‘zlar seldek yog‘ilib turardi. Albatta, bu shirin so'zlarni eshitib, bunday nozik munosabatni ko'rib xursand bo'lmaslik mumkin emas edi Va keyingi nutq uchun bir yigit keladi. Bu Jafar Jabbor ekani e’lon qilindi. Jafar Kavkaz islom armiyasining jasorati va Nuru poshoning mahoratiga hayratini bildirganidan so‘ng, biz ham ishlaganimizni angladi. qarzga botib qolmaylik U o‘zi yozgan va Ozarbayjon sahnalarida ko‘p marotaba o‘ynalgan “Edirna fathi” haqida gapirib, o‘sha asar qahramoni, bir lahza avval siz ko‘rgan bosh qahramon Anvar posho ekanligini, lekin o‘sha asarda sizning ismingiz to‘g‘ridan-to‘g‘ri tilga olinmagan bo‘lsa-da, aslida siz asardasiz, “Edirna fathi”dagi Romiz obrazi Nuruposho ekanligini aytadi Nuru posho askar edi, so'nggi bir necha oy ichida u jang maydonlarida yoki jangovar tayyorgarlik va tayyorgarlik ko'rayotgan askarlar bilan birga bo'lgan. Uning “Edirne fathi” spektaklidan bexabarligi aniq edi. Ammo bu majlisda o‘zi, jangchilari va ukasi Anvar poshoning sa’y-harakatlari yuksak baholangani uni hayajonga soldi. Nuru posho Bishkin hayotning barcha jabhalaridan xabardor, so‘z yo‘q inson bo‘lib, qadr-qimmat bilan qabul qilinsa, millat taqdiri bilan bog‘liq voqealar badiiy asarga aylantirilsa, sahnaga chiqsa, hech qachon unutilmasligini, kelajakda xotiraning eng yuqori qatlamida yashashini ham yaxshi tushunardi Ja’far Jabbarli so‘zini tugatgach, bergan ma’lumotlardan ta’sirlangan Nuru posho uni bag‘riga bosdi, o‘sha paytda undan kam ta’sirlanmagan Ja’far rasmiyatchilik qoidalarini unutgandek, Nuru poshoni o‘z uyiga taklif qildi. Balki, bunchalik hayajonlanmaganida, har bir so‘zi, har bir harakatining o‘rnini biladigan Ja’far sovuqroq bosh bilan ish tutib, sof shaxsiy taklif bildirmagan bo‘lardi. Boshqa barcha jihatlardan tashqari, Ja’far Jabbarlining uyi aslida ko‘p xonali koma edi, o‘sha bechora xonadonda bunday oliy martabali mehmonni qabul qilish yarashmasdi Buni alohida xotiralar ham tasdiqlaydi (bir paytlar So‘na bilan Teatr muzeyida ishlagan va uning sovet kiyimlari haqida boshqalarga aytilmagan “yopiq” xotiralarini tinglagan Turon Jovid) keyinroq Ja’far ziyofat uni qo‘lga olganini, bu taklifni hammaning ko‘z o‘ngida bildirish o‘ta nodonlik ekanini tan oldi va o‘zini ham, taklif etilgan mehmonni ham og‘ir ahvolga solib qo‘ydi. Og'zimdan birdan so'z chiqdi dedi, keyin pushaymon bo'ldim, yuragimda o'zimni malomat qila boshladim, bu nima gap edi? Men u kishini og‘ir ahvolga solib qo‘ydim, chunki bu taklifni xalq ko‘z o‘ngida aytdim – u nima desa ham, o‘zimni undan ham battar baloga solib qo‘ydim – axir, Nuru posho eng muhtasham saroylarni ko‘rgan odam. Men to'la bo'laman Vaholanki, bu so‘z og‘izdan chiqdi, hamma eshitdi, “noto‘g‘ri – naqsh” deganlari shu Nuru poshoning Ozarbayjonda qolishi uchun atigi bir hafta bor edi. Bu tantanali vidolashuv va shukronalik marosimi 10 noyabrda bo‘lib o‘tdi va posho o‘z hamrohlari bilan oyning 17-sida Bokuni tark etishi kerak edi. Holbuki, Jafar va’da qilgan edi, zobitning so‘zi qasam darajasida bo‘lgan davr edi U Bokuning Tog‘li tumaniga, hozir hammaga ma’lum bo‘lgan Jafar Jabbarlining uyiga keladi (To‘g‘ri, yangi avlod vakillari o‘sha uyning qayerda joylashganini bilmasligi ham mumkin. Bir paytlar gavjum bo‘lgan bino buzilmagan bo‘lsa-da, anchadan beri qulflangan, Jafar Jabbarlining uy-muzeyidagi barcha buyumlar u yerdan olib ketilgan). Ichkariga kirgach, xonadonda mebel yo‘qligini, ichidagilari namligini sezadi, lekin egasining xafa bo‘lishini istamaydi, o‘zini eng hashamatli xonadonda bo‘lgandek tutadi Keyinroq Ja’far Jovid janob Jafar Jovidga mehmondo‘stligi bilan kambag‘al xonadonni ulug‘lagan Nuru posho bilan nimalar haqida suhbatlashgani, Nuru poshoning Ganjadan Bokugacha bo‘lgan qutqarish yo‘lidagi sarguzashtlari haqidagi suhbatlarini aytib, Mishkinozxonga, Turonxon esa menga Mishkinozxon haqida gapirib berdi Nuru posho choyini ichib, jo‘nab ketadi, ertasiga u yuborgan yigitlar yana shu uyning eshigini taqillatadi. Qarasalar, Posho bir dasta sovg‘a yuboribdi. Jafar Jabbarli uy-muzeyiga tashrif buyurgan kishi buni eslasa kerak. Devorda nikel o'lchamdagi karavot, oyoqli shkaf va soat osilgan edi. Va bu ko'rinishni to'ldiradigan boshqa uy aksessuarlari. Ularning barchasi Nuru poshoning Ja’far Jabbarliga sovg‘a qilgani. Ular olib kelingan hamma narsani tartibga solishdi, xonalarning kayfiyati bir zumda o'zgardi. Muzey yopilganidan keyin o‘sha nodir uchrashuv qoldiqlari bilan nima bo‘ldi, agar ular qolsa, bundan keyin nima bo‘lishini bilmayman. Lekin bu tasvirlarning hammasi eski kinoxronikada qolgani yaxshi 1920-yilning 28-apreli keldi, vaqt uchib ketdi, qanchalar odamlar, qancha qadriyatlar, qancha shonli sahifalar zamon vayronalari ostida vayron bo‘ldi, kecha g‘urur bilan aytilgan qancha suhbatlar, qanchadan-qancha go‘zal xotiralar ta’qiqlanib, sukunatga ko‘mildi O'sha to'shak, o'sha ko'ylak, 20-yillardagi devor soati, Jafarin u 30-yillarning birinchi yarmida o'sha kvartirada bo'lgan, u erda yashashni davom ettirgan, agar u bir marta kimning sovg'alari borligi bilan maqtangan bo'lsa, ularni kim sovg'a qilganini eslatib o'tish halokatli xato edi, bundan tashqari, uning o'zi bu kvartiraga kelgan. Lekin buni yashirmang, bu haqda gapirmang, bo'lmagandek o'zingizni joyiga qo'ying. U bilishi kerak bo'lgan hamma narsani allaqachon bilgan. Men bu yangi tuzilishga sodiqman, men uning askariman, deb kuniga yuz marta aytasiz. Sovet hukumati bu qasamyodlardan ko'ra, o'zining maxfiy fayllariga ko'proq ishondi Jafar Jabbarli kechagi uch rangli bayrog‘imizni ko‘tarishga bag‘ishlagan she’ri va bu birinchi she’ri bilan faxrlansa, bugun o‘sha she’r Jafar Jabbarli uchun qo‘rquv va o‘lim hukmi edi. Kecha “Edirna fathi” unga shuhrat keltirgan asar bo‘lsa, bugun uning borligini yashirishga to‘g‘ri keldi. Ularning mustaqillik davrida Respublika parlamenti – Majlis-i Mabusanda xizmat qilayotgani kechagi hayotning aziz qismi bo‘lgan bo‘lsa, bugun o‘sha qo‘shimchalarning har biri ayblov xulosasiga aylandi Shuning uchun ham Ja’far Jabbarli bolsheviklar kelgan kunidan to jonini bergunicha doim baloda edilar. Jafar Jabbarlining so‘nggi 14 yili shunday o‘tdi. Shubhali sho‘rolar davrida, birov bilan gaplashish tavakkal, hatto eng yaqiniga ham sir ochish maqsadga muvofiq bo‘lmagan davrda Ja’far ba’zan qalbiga so‘z sanchilsa chiday olmay, ich-ichidan tinmay kemirayotgan dardni o‘zi kabi ishongan do‘stlariga aytib berar edi. Ya’ni, Ja’far Jabborlining hibsga olinishi, otib o‘qilishi, surgun qilinishi, barcha ijodlarining yo‘q qilinishi haqidagi fikrlar mening taxminlarim emas, davrni inobatga olgan holda “mantiqan shunday bo‘lishi mumkin” emas, balki Ja’farning o‘zining Afrasiyob va Shamsiyga Badalbeyliga aytgan, Mammad Ali bilan baham ko‘rgan iqrorlaridir. Balki u boshqalarga aytgan, lekin men shaxsan bu unutilmaslar haqida eshitganman Ammo hayot davom etdi. Jafar yashadi, ishladi, balki aksincha, kechayu kunduz tinmay mehnat qildi, chunki mehnat uning uchun hayot degani edi 1920-1930-yillarda teatr maydonida o'nlab, yuzlab odamlar ishlagan. Ularning barchasi sahna va san’atga bag‘ishlangan. Ular orasida nuroniylar ham, og‘ir yukni ko‘targanlar ham ko‘p. Lekin o‘sha davrni o‘ylab, tasavvur taroziga qo‘yganda, bu fidoyilarning hammasi bir tarafda, hammasiga o‘z hayoti bilan teng, biroq birga qila olmagan ko‘p bid’atlarni qilgan Ja’far ham tarozining boshqa tomonida turadi Va bu nafaqat chap va o'ng davrni o'rganib chiqqanimdan keyin mening xulosam. G‘ulom Mammadlidek shohidim, qozim bor edi, voqealarni boshidan o‘tkazib, umrining mazmuniga aylangan ustoz ham buni tasdiqladi Ammo teatr o‘z o‘rnida edi, kino madaniy hayotimizda jonlana boshlagan edi. Yana oldingi qatorda Jafar Jabbarli turibdi 1920-yillarning boshlarida yangi davrga mos boʻlgan, Sharq va Gʻarb yondashuvlari va maktablarini birlashtirgan Ozarbayjon fani dunyoga keldi. Kelajakdagi Akademiyamizning asosi bo‘lgan Ozarbayjon tadqiqot va ta’lim jamiyati tashkil etildi. Mahalliy tadqiqotchilar, xorijdan taklif etilgan olimlar qatori bir-biridan kuchli, tirik klassiklar qo‘l qovushtirib, yangi Ozarbayjon fanining mulkini barpo etishdi Ja’far Jabborli qo‘lyozmalarini varaqlayman, bu yerda ham uning izi borligini ko‘raman. Uning qo‘lyozmalari orasida so‘fiylik tarixiga oid tadqiqot saqlanib qolgan. U professional sharqshunos sifatida o‘zagiga tushib, o‘zagiga ergashib, so‘fiylik haqidagi qimmatli tadqiqotlarga zamin yaratadi. Mavzuga qanchalik bog‘lanib qolgan bo‘lmasin, qamoqda o‘tirgan oylarda ham Markaziy Qo‘mita qamoqxonasidan Sonaga yuborgan maktublarida Muhammad Fuad Ko‘prülünning “Turk adabiyotida ilk so‘fiylar” kitobini so‘rab, bu boradagi eng chuqur tadqiqot ishlaridan biri bo‘lgan 20-asrning dastlabki oʻn yilliklarida Ozarbayjonning yuksalishi va yangilanishidan dalolat beruvchi qaysidir sohaga eʼtibor qaratsangiz, Jafar Jabbarlining yorqin, umumxalq farovonligiga qoʻshgan hissasining salmoqli izlarini koʻrasiz Bu izlarni tahlil qilgan sari, qalbiga chuqurroq kirib borsak, Ja’far Jabborli teatrga u qadar bog‘lanmaganiga, agar u dramaturgiyaga berilmaganida, ko‘proq she’riyat bilan shug‘ullanganida, adabiyotshunoslikka sarflagan kuch-g‘ayratini ilm-fanga yo‘naltirganida, o‘sha sohalarning birinchi, eng tengsizlari bo‘lgan bo‘lar edi, degan ishonchga erishamiz. U nima qilgani - aniq, u qilgan ishini qanchalik a'lo darajada bajarganligi - bu ham aniq. Yana 10 yil, 20 yil, 30 yil, 40 yil yashab (ish faqat sog'likka bog'liq bo'lsa va sog'lig'i yaxshi bo'lsa, u yashaganidan 40 yil ko'proq yashasa, baribir 75 yoshga to'lardi. Bu nima? 85 va 90-yillarda yozgan, yaratgan uzoq emas, o'ziga yarasha. (Ozarbayjonimizda ko‘rdik, ko‘rishda davom etamiz) agar u samarali qolsa, birgina uning timsolida ko‘ring, qanchalar qo‘shimcha boyliklar yaratilardi. Jafarsa yolg‘iz o‘zi buni nazarda tutmadi. U dunyoga keltirganidan bahramand bo‘lib, yana o‘nlab, yuzlab insonlar ulg‘ayib, ta’lim-tarbiya olishdi, ularning har biri alohida tarmoqqa aylandi Salomatligi imkon bermadi, hayoti erta buzildi. Yana bir necha yil yashab, ijod qila olmadi. Uzoq yoki qisqa umr ko'rishning ko'p sirlari orasida avlod va qon omili ham bor. Ja’farning uch akasi bolaligida vafot etgani, qolganlari esa unchalik uzoq yashamaganligi oiladagi genlarning uzoq umr ko‘rishga unchalik mos kelmasligidan dalolat beradi. Lekin, tan olish kerak, gen ham sog‘, bu xudoning ishi, Ja’fara esa Azroil 100 yilga yaqinlashmaydi, deb muddat belgilab qo‘ygan. Sho‘ro hukumati Jafar tirik qolishi uchun o‘sha quturgan mafkura va yirtqich tashkilotni ayamasmidi?! Hech qisi yo'q! shu paytgacha ular urmagan yoki sarson bo'lmagan, tutib qo'yib yuborishmagan. Biroq, siyosiy qatag‘on avjiga chiqqan o‘sha yillarda o‘tmishi, dunyoqarashi Sovet Ittifoqi chizgan ramkadan og‘ishganlardan birini ham unutmadi, ularning barchasini o‘zlarining buzg‘unchi, tahqirlovchi, ko‘nglini ezuvchi tegirmonlarida o‘z taqdirlarini parcha-parcha qilib tashladilar Jabbarlining ketishi qanchalik kufrli bo‘lmasin, o‘z vaqtida o‘lim Uning asarlari, qo'lyozmalari, kutubxonasi, fotosuratlari, maktublari va agar u 37-yilda hibsga olinganlar orasida bo'lganida, unga nima bo'lganidan ko'ra ko'proq muammo bo'lar edi Balki Stalin davridan keyin oqlanganlar qatorida Ja’far nomini uchratib qolar edik, uning nashr etilgan va sahnada qo‘yilgan pyesalari yangi davrda hukumatni qanoatlantirib, yana qo‘yib yuborilar edi. Ammo bu jarayonda adashganlar bir yo'l bilan yo'q bo'lib ketishardi Biz esa hech qachon Jafar Jabbarlining haqiqiy buyukligini to‘liq ko‘ra olmagan bo‘lardik O'z vaqtida ketdi (rux kechirsin), 37 dan oldin ketdi, jonini evaziga yozganlariga zirh kiyib ketdi. Omon qolganida, 1937-38 yillarda “xalq dushmani” degan tamg‘alanganlarning biri bo‘lganida, nima yozgan bo‘lsa, sahnada bo‘lsa ham, avvalo ular yozilardi – ko‘rmaydilar, eshitib, nimadir topib olishardi, aksincha yozardilar. Avlodlar Jafarni tanimay, yozganlarini bilmay ulg‘aydi Xudo va Janobi Hazrati zamonning farmoni shunday ediki, u xuddi shunday sodir bo‘ldi va go‘yo biz uchun ba’zan qanchalik adolatsiz bo‘lib ko‘rinmasin, eng maqbul stsenariyni, eng ma’qulini Yaratganning O‘zi yozganga o‘xshaydi. U shunchaki pastga tushadi va nima uchun har safar bizga tushuntiradi va biz natijalarni derazamizdan ko'rishimiz mumkin bo'lgan narsalarga asoslanib chiqaramiz. Keling, har doim derazani biroz kengroq ochishga harakat qilaylik va qaraymiz 1980-yillarning oxirlarida, bu hujjatlar hali omma uchun yopiq bo‘lganida, “Majolis-i Mabusan”ning birinchi amaldagi raisi Hasan Bey Ag‘ayev haqida kitob ustida ishlayotgan edim va Xalq Jumhuriyati davridagi birinchi parlamentimiz majlislari stenogrammalarini varaqlardim Meni hayratga solgan go‘zallik shundaki, so‘zga chiqqan deputatlarning har birining jumlalari tuzilishi jihatidan mutanosib, ifodasi aniq va ravon, mantiqan aniq, til qonun-qoidalari bilan o‘lchanadi. Lekin bu matnlarda chiroyli “so‘zlagan” deputatlarning bir qismi rus tilini o‘rgangan, balki kundalik hayotda, balki maishiy darajada eski ozarbayjoncha gapirgan bo‘lishlarini ham bilardim, lekin bunday jumlalar tuzish uchun ular o‘z ona tilida bilim va imloga ega bo‘lishlari kerak Mening shubhalarim to'g'ri edi. Oradan ko‘p o‘tmay, ma’ruzalarni tinglab parlament hisobotlarini ko‘chirib yozgan stenograflardan biri Seyid Husayn, ikkinchisi esa Ja’far Jabbarli ekanligini bildim Ularning ikkalasi ham ozarbayjon badiiy so‘zini qalam bilan jodugarning sehrli tayoqchasidek mahorat bilan boshqara oladi Ular bu ishni shu qadar o‘zlashtirganlarki, Ozarbayjon sho‘ro bo‘lganidan keyin ham Seyid Husaynga ham, Ja’far Jabborliyga ham “sizga kerak emassiz, ularda ishlagansiz” deyishmagan. Manzil o'sha manzil edi, bino o'sha bino edi. Farqi shundaki, Istiqloliyat ko‘chasi nomi Kommunistik ko‘chaga o‘zgartirilgan, avval Majlis-i Mabusan, hozir shu yerda Ozarbayjon Sho‘rosi Markaziy Ijroiya Qo‘mitasi joylashgan edi. Yangi hukumat Sayyid Husayn va Ja’far Jabborlini dushman deb hisoblamay, ularga o‘sha ishni ishonib topshirdi, ular yana stenografiya yozdilar va ishlari yana avvalgidek edi. ular buni toza va halol bajarishdi. Ular buni sobiq hukumatga mafkuraviy xizmat sifatida emas, balki professionallar burchini ado etish sifatida ko‘rishgan (1920-yillarda, hatto 1930-yillarning boshlarigacha ham shunday mo‘tadil pozitsiyada turish hollari bo‘lgan. Ammo 1936-yilda NKVD devorlari ortida, tashqi ko‘zlarga ko‘rinmas, fitnalar, fitnalar, ommaviy harakatlar, supplar, supplar, bosqinchiliklar yuzaga kelgan. fosh qilingan materiallar to'plangan edi, murosa fasli ortda qoldi Nur hamma joyda yorug'. Jafar Jabborli shu qadar zo‘r ediki, biror ish qilish, o‘zining nufuzi bilan kimligini ko‘rsatishning iloji bo‘lmaganda ham – stenografiya kabi oddiy ishda ham mohiyatni o‘zgartirmasdan “men shu yerdaman!” der edi. u o'z savolini bera oldi va vaqt uni hatto tarixiy holga keltira olganini isbotlaydi Men gullarni bezab turgan o'lmas yaproqman Men yuraklarda aylanib yuradigan jim tuyg'uman Men doimo porlab turadigan so'nmas yulduzman Men tabassumdan tabassumga uchadigan o'ynoqi bulbulman Bu qo‘shiqni Ja’far Jabbarli qahramoni kuylaydi, aslida gapiruvchi, ko‘nglini ochuvchi, rost aytadi! Albatta, bu eng doimiy barglardan biridir! Albatta, yurakdan yurakdan yurishda davom etuvchi o'chmas tuyg'u! Albatta, bu yorqin yulduz! Albatta, eng boqiy ona vatan, millat hamisha kuylagan bulbuldek xalq qalbida!