Samad Vurg'u ijodida poetik yangilanish bosqichi

ADPU Ag‘jabodi filiali dotsenti Ikkinchi jahon urushidan keyin ham sobiq Ittifoqning boshqa respublikalarida boʻlgani kabi ozarbayjon adabiyotida ham urush mavzusi gʻoya va mavzu mazmuni yoʻnalishida davom etdi, toʻgʻrirogʻi, oʻzining analitik badiiy tahlil bosqichiga kirdi. 20-asr Ozarbayjon adabiyotini kengroq diapazonli, toʻliq tarkibli va keng qamrovli hikoyalar, roman va sheʼrlar bilan boyitgan yangi davr boshlandi She'riyat sohasida urush mavzusi urush yillarida boshlangan va allaqachon ma'lum bir an'anaga ega bo'lgan alohida rivojlanish yo'liga ega bo'lgan yanada jadal va tizimli ketma-ketlikda ishlab chiqilgan. Ko‘proq moslashuvchan, operativ janr hisoblangan she’riyat S.Vurg‘unning “Vatan bilsin, vatan eshitsin, Men qurolli askarman bu kundan” degan mashhur satrlari bilan boshlangan. Urushning dastlabki kunlaridanoq S. Rustam, R. Rzo, O. Sarivalli, M. Rahim, A. Jamil va boshqalar shoirlarning yangi-yangi asarlari bilan boyib bora boshladi. Koʻproq maʼnaviy-axloqiy harbiy oʻq rolini oʻynagan, jangchilarni, umuman, fuqarolarni safarbar etish va ruhlantirishga qaratilgan bu sheʼrlarda zamonning torligi, keskinligi va dinamikasi nuqtai nazaridan alohida tahliliy badiiy tahlil qilish imkoniyati koʻp boʻlmagani bois, ulardagi shior, minbar va tashqi pafos bilan ajralib turadigan sheʼriy ifoda uslubi, sheʼriyat va ijodkorlik ijodining yetakchi yoʻnalishlaridir. urush davri qarama-qarshiliklari o'zining alohida bosqichini kutayotgan edi Urushdan keyin, ayniqsa, 1947-48 yillarda g‘oyaviy-badiiy sifat o‘zgarishlarining dastlabki belgilari she’riyatda namoyon bo‘ldi? She’riyat taraqqiyoti qanday muammolarni boshidan kechirdi, adabiyot qanday muammolarga duch keldi? 1945-55 yillar davri she’riyatning oldingi davrlaridan she’riy izlanish yo‘llari bilan qanday konkret fazilatlari bilan ajralib turdi yoki uni ijodiy davom ettirdimi? Mavzu va g‘oya mazmuni jihatidan bu umumiylik va uning ichidagi maxsus yo‘nalishlar hamon “umumsovet” adabiyoti muhitidan nafas olib, o‘sha mafkuraga xizmat qilib, uning ma’lum va zaruriy muhitidan nariga o‘ta olmadi. Bir tomondan, 30-yillar qatag‘onidan qo‘rqish va bu qatag‘onni deyarli yakunlagan urush qonunlari, ikkinchi tomondan, turli sabablarga ko‘ra janglarda asirga olingan va g‘alabadan so‘ng lagerlarning temir changalidan chiqib, o‘z vatanini sog‘inib yurgan askarlarni ommaviy surgun qilish to‘g‘risida chiqarilgan farmonlar boshqa hududlardagi adabiyotning barcha xavf-xatarlariga qaramay, ularga imkon bermadi. jamiyat, o‘z quchog‘ini kerakli darajada ochish, mazmun va g‘oyalarning hozirgi chegarasidan o‘tish Hozircha g‘alaba bayramini tarannum etish, tiklanish va qurilish yillarining to‘la-to‘kisligini aks ettirish bilan birga, she’riyat “keng sotsializm qurilishi” davrining musaffo osmonini, keng ufqlarini o‘zining nafis misralari bilan tiniqlashtirdi, yoritdi, gohida tabiat va muhabbat lirikasiga murojaat qilib, qandaydir taskin qidirdi. Yuksak davlat tuzilmalari, ijodiy tashkilotlar va ular bilan hamohang nafas oluvchi adabiy tanqid adabiyot, jumladan, she’riyat oldiga yangi siyosiy-ijtimoiy talablar qo‘yib, “hayot haqiqatini chuqur o‘zlashtirish”, “abadiy hunarmandlikka e’tiborni kuchaytirish” omilini unutmadi Urushdan ko‘p o‘tmay 1946-yil may oyida Ozarbayjon Yozuvchilar uyushmasi tomonidan o‘tkazilgan she’riyat anjumanida va bu anjumanda “Ozarbayjon sovet she’riyatida lirikka” mavzusida ma’ruza qilgan M.Orifning so‘zlarida ana shu masalalar muhokama qilindi. M.Orif o‘sha ma’ruza asosida tayyorlangan “Lirika” maqolasida “Sovet yoshlari Yevropani yaqindan ko‘rdi, qaytdi. Ko‘pni ko‘rdi, ko‘p his qildi. Hozir ularning ko‘plari shoirlarga xos ehtirosli tuyg‘ularga to‘la. Bu kitobxonlar ong va qalbga chinakam ozuqa, g‘oya bag‘ishlovchi asarlarni talab qiladi, chinakam tuyg‘u, tug‘ma tuyg‘u, yuksak asarni istaydi. insonning buyuk tuyg‘ulariga ta’sir etuvchi, uning fikr va tuyg‘ularini zabt etuvchi, ongiga hukmronlik qiladigan asarlar kutadi, ular o‘quvchini dabdabali va shov-shuvli so‘zlar bilan to‘ldirmaydigan, aksincha, har bir misrada bir parcha hikmat o‘qib, uning butun she’riyati, metafikligi bilan ishontiradigan lirik she’rlar eshitishni istaydi Shundan so‘ng Ozarbayjon Kompartiyasi Markaziy Komitetining 1948-yil 22-avgustdagi “Sovet xalqining yuksak axloqi va ma’naviyatini aks ettirish to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi. masalani kun tartibiga olib chiqdi. Bu qarordan so‘ng S.Vurg‘uning “Yevropa xotiralari” turkum she’rlari, “Leni kitobi”, “Negr orzulari”, “Zamani Bag‘rog‘or”, “Mug‘on”, R.Rzoning “Lenin”, S.Rustamning “Ikki qirg‘oq”, “Tinchlik qo‘shiqlari”, “Garag‘umning oq kuni”, “Gafurs’ Rahimning” “Gafurs’ Raxim”lari. she’rlari, A. Jamil, Z. Xalil, M. Dilbaziy, O. Sarivalli va boshqalar qator shoirlarning she’rlari hozirgi davr she’riyatining mahsuldorligini ko’rsatdi Umuman olganda, bu asarlarning barchasida va ularning har birida alohida-alohida partiya qarori va ilmiy-adabiy anjumanlarda berilgan muhim va zarur tavsiyalar mazmun-mohiyatidan qat’i nazar, iste’dod darajasi, uning g‘oyaviy-badiiy ko‘rsatkichlari natijasida turli darajadagi she’riyat namunalari ochildi. Avvalo, 1950-yillarga borib, odatda tashqi belgilarda kuzatilgan fikr emas, balki soʻz bilan yaratilgan pafos jarayoni diqqatni tortadi Bu jihat S.Vurg‘uning qator she’r va g‘azallarida, ayniqsa, “Yevropa xotiralari” turkumida va “Mug‘on” she’rining ayrim boblarida yaqqolroq kuzatiladi. “Yevropa xotiralari” turkumida ham davrning siyosiy-ijtimoiy talablaridan kelib chiqqan kapitalizm-sotsializm, kapitalistik-kommunistik boʻlinishlar sezilsa-da, shoir imkon qadar oʻz sheʼriy fikrlariga birmuncha oʻrin beradi, sheʼriyatning umumlashtirilgan obrazli qiyoslari, qiyoslari orqali oʻz fikrlarini ifodalashga harakat qiladi Ba’zan bir she’rning turli baytlarida, gohida bir turkumdagi va birin-ketin yozilgan ikki she’rda ritorik pafosning ichki ma’no teranligi bilan almashinish jarayoni kuzatiladi. “Bayram” she’rida yaqqol ko‘zga tashlanadigan qarama-qarshilik va inkor shoirning avvalgi she’rlarida bo‘lgani kabi. Quyidagi “Marks qabrida” she’rida o‘sha ritorik pafos g‘oya va ma’noning obrazli poetik ifodasi bilan almashtirilgan: Yeru osmonni bag‘riga bosgan ona – har bir gulga, har bir bargga qalbini ochgan. Chaqmoq chaqnab, qilichini qo'yganda, uning aqli zulmatga porladi To‘rt baytdan iborat ushbu misraning barcha misralari turli xarakterli o‘xshatish va tashbehlardan iborat bo‘lgani uchun, umuman, she’rga o‘zgacha joziba bag‘ishlaydi. Bunday she’riy misralar o‘sha turkumning boshqa misollarida sekin-asta ko‘payib, ma’lum bir tizim hosil qiladi Oder daryosi kumush kamardek o‘ralgan Vrotslav tanasiga; Moviy gulbarglar oqayotgandek qo'shiqlar kabi U o'z ovoziga qoyil qoladi Daraxtlarga soya soladi Shu musaffo suv ko‘zgusida Yurak ko‘zlarim hayratda suv ustidagi shodligimning yurakni isituvchi ma’nosi – Ming yulduzli oqshom “Yevropa xotiralari” turkumi bilan S.Vurg‘un ijodining burilish bosqichi, o‘ziga xos poetik izlanishlar davri boshlanadi. Janrning o‘ziga xosligi, shakl qulayligi, majoziy ifodasi ana shu burilishni ifodalovchi asosiy xususiyatlardir. Analitik badiiy tahlil usuli bilan ifodalangan ichki pafos S.Vurg‘uning “Ko‘prik sog‘inchi” she’rida o‘sha davrda Janub mavzusida yozilgan asarlar orasida ko‘proq namoyon bo‘ladi, bu esa, shubhasiz, tug‘ma iste’dod darajasi, she’riy saviyaning cheksizligi bilan bog‘liqdir. Shoir bu asarida shunday g‘amgin va sog‘inchli badiiy rasm yaratadiki, o‘quvchi uzoq vaqt uning ta’siridan qutula olmaydi: Kim biladi, kim biladi qachondan beri, Inson bu tosh ko'prikdan o'tmaydi. Go‘yo ko‘zlari sayr qilayotgandek, biroq kelayotgani ham, ketayotgani ham yo‘q She’rni yakunlovchi va yakunlovchi bu misralar “Araz darasida to‘xtagan poyezd”dagi hassos shoir kuzatgan yurakni larzaga soluvchi manzarani nihoyatda ta’sirchan ifodalab, urushdan keyingi ozarbayjon she’riyatida ro‘y bergan g‘oyaviy-badiiy sifat o‘zgarishlarining asosiy jihatini, ichki pafosini, tahliliy badiiy tahlil uslubining o‘ziga xos xususiyatlarini belgilaydi. Adabiyotshunos G‘.Bayramov S.Vurg‘un ijodining bu jihatini quyidagicha tavsiflaydi: “S.Vurg‘un she’riyatida hayotni poetik, aqliy-badiiy idrok etish qanotli g‘oyalarni, kuchli ehtiroslarni, davrning ilg‘or tendensiyalariga, ilg‘or g‘oyalarga tuyg‘u va hamdardlikni yanada kuchaytiradi”. Bunday ichki an’anaviy she’riy tahlil usuli S.Vurg‘un biroz keyinroq yozadigan “Shoir, ne tez qariding”, “Unutilgan yagona qabr” kabi she’riyatimizning oltin fondiga kiritilgan yangi muhim she’riyat uslubiga o‘tish uchun tayyorgarlik bosqichi bo‘lib xizmat qiladi 1945-50 yillar she’riyatidagi g‘oyaviy-badiiy sifat o‘zgarishlari haqida so‘z borar ekan, she’rdagi ichki element sifatida ikkinchi asosiy jihat sifatida. Shakllana boshlagan fikr ifodasidagi konkretlik, ritorik pafosning she’riy detallar bilan almashtirilishi jarayoni haqida alohida to‘xtalib o‘tish lozimki, “Ko‘prik sog‘inchi” she’ri bu borada o‘sha jihatlarni aks ettiruvchi ilk misollardandir. Biroq bu jihat she’riyatimizda birdaniga shakllanmagani uchun uning faoliyati ritorik pafos bilan parallel ravishda uzoq davom etdi. Ko‘p hollarda bu parallellik bir asarning turli qism va bo‘laklarida, misra va bandlarida namoyon bo‘ladi, biri ikkinchisidan o‘zib ketadi, lekin u to‘liq bartaraf etilmaydi va bu tabiiy hol. Zero, zamon taqozosi, davrning o‘ziga xos talablari bu g‘oyaning g‘oyasiga ham, badiiy ifodasiga ham ta’sirsiz qolmagani uchun she’riyatda hamon maqtov, maqtov ruhi hukm surmoqda. S.Vurg‘unning “Leni kitobi”, “Zanji orzulari”, “Mug‘on”, ayniqsa, “Zamonning etag‘oni” she’rlarida mavzu yo‘nalishi, g‘oya-mazmun mohiyati va xarakteri goh badiiy mulohaza, goh she’riy ifoda talabiga moslashishga to‘g‘ri keladi. “Lenin kitobi”, “Boku dostoni” she’rlarida maqtov va kuylash usulining ichki mohiyatiga ko‘ra, birdaniga ayanchli ifoda vositalaridan uzoqlashishning iloji ham, zarurati ham bo‘lmagani uchun mavzuga oid o‘ziga xos talablar zarur deb hisoblanmaydi. Biroq tashabbus va badiiy harakat har ikki she’rning dastlabki baytlaridanoq o‘zini namoyon qila boshlaydi: Bu oqshom nega she’riyatdan, san’atdan uzoqlashganimni ham bilmayman. Ko‘zimdan o‘ylar karvoni o‘tadi, lekin men yozilmagan varaqdayman Ko‘chma bulutdek kezaman, Ko‘ngil osmonim naqshdir. Balki meni ilhomlantirgandir? Lekin nega chaqaloq yolg'iz gapirmadi? So‘ngra boblar o‘zgarishi bilan ifoda vositalari ham mazmuniga ko‘ra o‘zgaradi: Ammo bu buyuk kitob to‘liq emas, uning oxirgi sahifasi hali ham bo‘sh. U buyuk dostonni, inqilobni qutqaradi! Inqilob! Faqat inqilob! Qayta tug'ilgandekman, O'sha tongda orzularimni tark etdim. Leninga hurmat bilan ta’zim qilar ekanman, ro‘paramda buyuk olam turardi Shoirning badiiy talabi hisoblangan, ko‘p vaziyatlarda mavzu doirasidan chiqib ketadigan bunday parallellik, yondoshlik misra va bandlarga to‘la “Zanji orzulari”, “Mug‘on” she’rlarida yetakchi mohiyatga ega. Bu tabiiy jarayon 1945-55 yillar she’riyatining rivojini, uning yuzaga kelgan o‘ziga xos muammolarini yanada yaqqol namoyon etadi. Dramatik ifoda usuli yaratgan imkoniyatlardan foydalanish, badiiy mulohazalar, falsafiy she’riy umumlashtirish omillaridan maqtov va kuylash usulida yuzaga kelgan to‘siqlarni nomlash, fikrning konkret ifoda uslubiga dialog va detallar orqali erishish tashabbuslari. Biroq, S.Vurg‘un o‘zining “Komsomol she’ri”da davrning, o‘ziga xos tarixiy-ijtimoiy bosqichning bu muammolarini hal qilishga anchadan beri kirishganini, 1945-55 yillardagi adabiy muhit uni o‘z borlig‘ida mavjud bo‘lgan bu salohiyatli imkoniyatlarni yana bir bor ochib berishga undaganini e’tibordan chetda qoldirmaslik to‘g‘ri bo‘lmaydi. Bu omillarning aniq misollarini biz so‘z yuritayotgan ikki she’rimizda allaqachon kuzatamiz Adabiyotshunos Ma’sud Alio‘g‘li “Negr orzulari” she’ri haqida so‘z yuritar ekan, 60-yillar boshlarida she’riyatda shakllanadigan milliy-axloqiy muammolarni voqealar o‘rnini o‘zgartirib, boshqa muhitga ko‘chirish yo‘li bilan ifodalash uslubiga ishora qildi. U 1961 yilda shunday deb yozgan edi: "Shoir butun dunyoda allaqachon oddiy odamlar ko'tarilganini ko'rsatmoqchi. Ular haq va adolatning kuchli nafasi ostida haqiqiy erkinlik va huquq tengligini istaydi. Sharmandalik va fitnaning dahshatli dahshatlari erib bormoqda...". Bu ifoda usulini shoirning “O‘lim kursisi”, “Ziyofat”, “Rassomning so‘nggi asari” va hokazolarda qo‘llaganligini uning asarlariga ham kiritish mumkin S.Vurg‘unning bu she’rlari ham dramatik ifoda uslubi bilan shoirning ilhom xarakterini namoyon etadi, ba’zan bir-birini uchratib, bir-birini to‘ldiradi. Asosan ozodlik ruhini madh etishga bag‘ishlangan va uni amerikalik qora tanlilarning tipik vakili misolida umumlashtirgan “Negr orzulari” she’ri shoirning “O‘lim kursisi” asari kabi konkret va dramatik vaziyatni tasvirlash bilan boshlanadi: U stulga suyandi. Gapirmadi, bir muddat jim qoldi, Qora qoshlarini o‘tkazib, bir zum o‘ylandi; "Zal hayratda", U butunlay jim. Qora negr stulda, uni yerdan ming ko‘z kuzatib turibdi Biroq mazmuni va vazni o‘zgarib turadigan keyingi qismda shoirning ifoda uslubi birdaniga o‘zgaradi o'zgarishlar, dramatik vaziyat etakchi qahramonning ichki monolog xarakterli nutqi bilan almashtiriladi: Ba'zida ishtiyoqim tufayli sayohatga chiqaman. Men gullardan rangni o'z cho'tkam bilan yig'ishni aytaman. Men vatan bo'ylab yuraman; Kuz tushmadi, daraxtlarning barglari sarg'aymadi Keyinchalik bu ichki monolog avjiga chiqqach, uning mazmuni, shakli va vazni hissiyotga to‘la bo‘lib, uning o‘rnini yana muallif qo‘zg‘atuvchi dramatik xarakter egallaydi. Bu asar g‘oya yo‘nalishi, she’riy ifodaning konkretligi va ritorik pafosning ichki-ma’naviy xususiyati jihatidan allaqachon ro‘yobga chiqish yo‘lida bo‘lgan 1945-55 yillardagi adabiy jarayonning poetik mahsulidir. Undan keyin kelgan va o‘sha davr adabiy namunasi sifatida tavsiflangan “Mug‘on” she’ri muallif ilhomining yuksakligi bilan ajralib tursa-da, dramatik vaziyat va dialoglar mohiyatiga ko‘ra umumiy taraqqiyotning keyingi bosqichini tashkil etadi Umuman, she’riyatimizning rivojlanish tendentsiyalari nuqtai nazaridan, S.Vurg‘u ijodida, ayniqsa, she’rlarida ham g‘oya mazmuni, ham shakl xususiyatlari bilan soddadan murakkabga qarab boruvchi rivojlanish muammolari mavjud. Bu ham o‘ziga xos adabiy bosqich bo‘lib, umumiy she’riyatimiz taraqqiyot muammolarini bir xil, yaxlit ijod doirasida qamrab oladi. Shoir har qanday she’r yaratishda o‘zining badiiy xarakteri mustaqilligini saqlab qolgandek, shu bilan birga navbatdagi she’riga – “Komsomol she’ri”dan “Mug‘on”ga, “Mug‘on”dan keyin “Oyg‘un”ga tayyorgarlik jarayonini boshidan kechiradi Darvoqe, “Mug‘on” she’ri ilk bor e’lon qilingan davr matbuotida bu asar haqida yozilgan maqolalarda uning she’riyatimiz rivojida tutgan o‘rnini, asosan, to‘g‘ri baholovchi fikrlar bilan bir qatorda, ba’zan noxolis va bir-biriga zid fikr-mulohazalar ham uchraganini ham ta’kidlab o‘tamiz: “Mug‘on haqida gap ketganda, muallif Mug‘on haqida qisqacha gapirishga majbur bo‘ldi. uzoq va yaqin o'tmishda uning ijodiga bag'ishlangan qo'shiqlar kutilgandek keng qamrovli emas edi" Davr adabiy tanqidida hamon davom etib kelayotgan vulgar-sotsiologik mohiyatdan kelib chiqadigan bu xulosaga qisqacha javob berish mumkinki, “Mug‘on” she’rining yuksak poetika va g‘oya yo‘nalishi, to‘liqligini ta’minlovchi eng yuqori darajali nuqtalar “Mug‘on”ning uzoq va yaqin o‘tmishiga bag‘ishlangan o‘sha sahifalarda namoyon bo‘ladi. “Ayg’un”ning epik-dramatik unsurlari “Mug’an” she’rida allaqachon mavjud bo’lib, “Ayg’un” o’zining mavzui, mazmuni va ayrim shakl xususiyatlari bilan “Mug’on” she’rining davomidek jaranglaydi. "Mug'on"da ilk poydevor qo'yilgan shahar "Ayg'un"da ko'kalamzorlashtirilgan butun bir tumanga, butun bir poligonga aylanadi S.Vurg‘unning oldingi she’rlarida alohida vaziyatlarda seziladigan dramatik unsurlar, konkret detallar urushdan keyingi davrda, ayniqsa, “Mug‘on” va ayniqsa, “Ayg‘un” she’rlarida tizimli ijodiy yo‘nalish sifatida belgilangan. Albatta, bu taraqqiyot barcha mumtoz shoirlarda bo‘lgani kabi S.Vurg‘un ijodida ham muayyan g‘oyaviy-badiiy muammolarga duch keladi va nafaqat milliy she’riyat, balki sobiq Butunittifoq she’riyatiga ham alohida muammolarni qo‘yadi. Fikrni ifodalashning konkret usuliga intilishdan tashqari, she’riyatda uzoq vaqt hukm surgan ritorika va ritorik pafosdan asta-sekin uzoqlashish, maqtov va qo‘shiqchilikdagi pafosdan xalos bo‘lish yo‘llari, mubolag‘a va mubolag‘alarni real, tabiiy she’riy voqea va tafsilotlar bilan almashtirish, to‘g‘ridan-to‘g‘ri badiiy tafakkur vositalarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri tasvirlashga o‘tkazish va hokazo. kabi zarur muammolardan va S.Vurgun o‘z asarida bunga muayyan misollar berishga harakat qiladi Shunday qilib, 1950-yillarga kelib, she’riyatda mazmun va ifoda konkretligi, ritorik pafosning ma’no va tafakkur teranligi bilan almashinish jarayoni kuchaygani sari bu adabiy yo‘nalish tashuvchilari ko‘paya boshladi. Allaqachon “keksa adib” sifatida tanilgan, adabiyotda ma’lum bir tajriba maktabini o‘tgan shoirlarimiz o‘ziga xos va individual uslub yo‘nalishlarida birlashib, yonma-yon ijod qilganlar. Bu yoʻnalishda ayrim shoirlar oʻz imkoniyatlari doirasida oʻzlarining individual ifoda vositalarida “yoʻl” oʻzgarishlarini amalga oshirishga, davrning oʻziga xos badiiy talablarini qondirishga majbur boʻldilar. Shunday qilib, she’riyatning umumiy manzarasi o‘ziga xos va individual xususiyatlar bilan boyidi, mazmun va ifoda doirasi kengaydi Butun Ittifoq miqyosida bo'lgani kabi she'riyatda ham urush mavzusi bitta bir tomondan, u ommaviy ravishda tinchlik mavzusi bilan almashtirila boshlandi, ikkinchi tomondan, hali ham mustamlaka davlatida yashayotgan xalqlarning ozodlik uchun kurashini tarannum etuvchi asarlar yaratildi. Tarixiy va milliy muammolarni badiiy hal etish hali ham zarur shart-sharoit va imkoniyatni kutmoqda va bu vazifa asosan adabiyotga endigina kirib kelgan adabiy avlod zimmasiga yuklangan edi She’rning fikrning konkretligi, ma’no va ifodasi, ritorik pafosdan ichki pafosga burilish bosqichi hamon davom etmoqda, obrazli she’riy tafakkurga o‘tishga tayyorgarlik jarayoni hamon tayyorgarlik davrini boshidan kechirayotgan edi. Bu tayyorgarlik davrining alohida belgilari asosan S.Vurgʻun va R.Rzo ijodining ayrim misol, bayt va baytlarida namoyon boʻldi. S.Vurg‘uning “Boku dostoni”, “Leni kitobi”, “Mug‘on”, S.Vurg‘unning urushdan keyin yozgan “Ayg‘un”, R.Rzo endigina tamomlagan “Lenin” she’rida bunday obrazli tafakkurga moyillik u yoki bu darajada yaqqolroq seziladi