Samad Vurg'u tarjimon ijodi: Madaniyatlararo she'riy muloqot

Tarjima jarayoni nafaqat matnni bir tildan ikkinchi tilga o‘tkazish, balki madaniyatlarning o‘zaro ta’siri hamdir. Bu borada xalq shoiri Samad Vurg‘un nafaqat buyuk shoir, balki mohir tarjimon, adabiy aloqalarning asoschilaridan biri sifatida ham ozarbayjon adabiyotida muhim o‘rin tutgan. Uning badiiy tarjimonlik faoliyati turli xalqlar adabiyotini bir-biriga yaqinlashtiribgina qolmay, o‘zaro madaniy ta’sirni kuchaytirishga ham xizmat qildi. Taniqli jahon adiblarining asarlarini ozarbayjon tiliga tarjima qilib, kitobxonlarga yangi badiiy olamlar ochdi. Bu tarjimalar matnlarni boshqa tilga oddiy tarjima qilish bilangina emas, balki ularning ruhi va estetik qiymatini saqlab qolganligi bilan ham ajralib turadi. Samad Vurg‘un tarjima asarlarida asl nusxaning uslubi, hissiy tuslari, g‘oya yuklamasini mohirona saqlagan ijodkordir Shu bilan birga, ozarbayjon adabiyotining milliy ma’naviyatini, koloritini asrab-avaylash hamisha uning diqqat markazida bo‘lgan. Bu o'zaro ta'sirning bir tomonlama emas, balki muvozanatli ekanligini ko'rsatadi Samad Vurg‘u tarjima ijodida asosan rus va jahon mumtoz adabiyoti o‘rin olgan. Xususan, Aleksandr Pushkin, Mixail Lermontov, Taras Shevchenko, Maksim Gorkiy, Andon Zako Chayupi, Chambul Chabayev va boshqa taniqli rassomlarning asarlarini ozarbayjon tiliga tarjima qilgan. Bu tendentsiya ozarbayjon kitobxonlarining jahon adabiyoti bilan tanishishini kengaytirdi, ayni paytda milliy adabiy tilning boyishiga olib keldi. Bu mualliflarning romantizm, realizm, gumanizm g‘oyalari Vurgun asarlarida ham o‘z ifodasini topgan. Qolaversa, uning dramaturgiyasida Uilyam Shekspir kabi jahon dramaturgiyasi klassiklarining ta’siri seziladi. Uning pyesalarida konfliktlar tuzilishi, xarakterlarning psixologik teranligi va dramatik keskinlik ijodiy rivojlanish natijasi sifatida baholanadi Boshqa tomondan, uning faoliyati nafaqat tarjima bilan cheklanib qolmay, balki ozarbayjon adabiyotini boshqa xalqlar bilan tanishtirishga ham xizmat qildi. Bu borada Vurg‘u ijodi adabiy ko‘prik rolini o‘ynadi Samad Vurg‘uning tarjimonlik faoliyatini tahlil qilar ekanmiz, u ham mumtoz, ham zamonaviy adabiyotning eng murakkab namunalarini ozarbayjon tili ruhiga mohirona moslagani ma’lum bo‘ladi. Uning tarjimalari shunchaki so‘zma-so‘z tarjima emas, balki asliyatning she’riy nafasini milliy kolorit bilan uyg‘unlashtirgan san’at namunalaridir Uning 1936 yilda tugallagan daho rus shoiri Aleksandr Pushkinning mashhur “Yevgeniy Onegin” she’rini tarjimasi Ozarbayjon tarjima san’ati durdonalaridan biri sanaladi. Shoir bu asarni “rus she’riyatining durdona asarini Voqifning shirin tiliga aylantirish” deb ta’riflagan Ayniqsa, Samad Vurg‘un Pushkinning “Onegin bayti” majmuasini ozarbayjon tilida xuddi shunday ravonlik bilan qayta tiklaganini alohida ta’kidlash lozim. Buni quyidagi misolda yaqqol ko‘ramiz: Tirik, fikrlaydigan odam yo'q Uning qalbida nafrat bo'lishi mumkin emas O'tmishni yuragingiz bilan his qiling Uning ko'zlari yoshga to'la olmaydi Xo'sh, kim biladi, ehtimol hali ham Maftun hech qachon va'da qilmaydi; Afsus yuragingizga tegadi Bular har doim ortiqcha Shipshire yoqimli suhbatlarga ta'm beradi; Garchi gapirish uslubi meni hayratda qoldirgan bo'lsa-da Bora-bora ko'nikib ketdim va hayratda qoldim Shuning uchun hamon menga yoqdi Uning ishtahasi yarim zaharga to'la Uning g'azablangan epigrammalari Biz taqdim etgan bu badiiy misolda Samad Vurg‘un insonning ichki ziddiyatlari va aqliy istehzoni ozarbayjon tilining she’riy qonuniyatlariga mohirlik bilan moslab qo‘ygan, shunda matn asl nusxadagi falsafiy teranlikni saqlaydi va jonli suhbat effektini beradi. Tarjimon qahramonning murakkab xarakterini, atrof-muhitga qarashidagi achchiq haqiqatlarni yuksak emotsional ohang bilan o‘quvchiga yetkaza oldi. Xalq shoiri asarda Tatyana xarakterining ichki dunyosini tasvirlashda ozarbayjonlik o‘quvchiga xos lirik ohanglardan ham foydalangan Samad Vurgʻuning tarjimonlik faoliyati Ozarbayjon adabiy tili taraqqiyotida muhim bosqich boʻldi. Uning tili sodda, ravon va she’riy edi, bu esa tarjima qilingan asarlarning ruhini saqlab qolish imkonini berdi. Bundan tashqari, uning tarjimalari maktab va oliy o‘quv yurtlarida keng qo‘llanilib, yosh avlodning estetik didini shakllantirishga ta’sir ko‘rsatdi Shoirning yana bir qiziqarli tarjimasi Maksim Gorkiyning “Qiz va o‘lim” asaridir. Ba'zi parchalarda qofiyasizlarning saqlanishi asl nusxa shakliga sodiqlikni ko'rsatadi: G'azabdan titrayotgan achchiq podshoh U o'girilib, xizmatkorlarga dedi: “Qizni tuting, zindonlarga tashlang Yoki mana bu soatni taqing!" Noqulay yuzini burishtirib Tsarning sodiq xizmatkorlari u yana qizib ketdi U birdan shaytonday qizni ushlab oldi Och o'lim qo'liga topshirdilar Samad Vurg‘un mazkur tarjimada o‘tkir dramatik taranglikni, personajlarning psixologik holatini xalq tiliga xos jonli ranglar bilan ifodalab, asliyatdagi zulm va ma’sumlik ziddiyatini o‘quvchi ongiga chuqur singdirdi. Shoirning xizmatkorlar va podshohlar uchun tanlagan ta’sirchan epitetlari “qo‘pol”, “shaytonday”, “alamli” kabilar matndagi g‘azab muhitini she’riy ravonlik bilan uyg‘unlashtirib, obrazning vizual ta’sirchanligini oshiradi Uning 1954 yilda alban shoiri Andon Zako Chayupin tomonidan tilimizga tarjima qilingan “Vatan” she’rining tarjimasi ham shunday: Dunyo katta bo'lsa-da, mening yurtim mening yurtim Men u erda tug'ilganman, u erda yashayman Men yurmagan joy qolmadi U yerdagi har bir tosh menga tanish Men u erda sevgi va ilhomni his qildim Men u erda ota-onamni yaxshi ko'rardim U yerda qishloq va qishloqlar yashagan U yerda bobolarimiz dafn etilgan Men u erda sevgilimni yaxshi ko'rardim Boshimning sha’ni – ona tilim Do‘stlik qadrini o‘sha yerda o‘rgandim Men u erda yig'ladim, u erda kuldim Men u erda butun dunyoni ko'raman Qabrim bir kun o‘sha yerda qazilsin Bu misolda Samad Vurg‘un alban shoirining Vatan sog‘inchini ozarbayjonlik o‘quvchining qalbiga shu qadar yaqin tilga tarjima qilganki, she’r tarjima ta’sirini o‘tkazmaydi va milliy she’riyatimizning ajralmas qismi sifatida qaraladi. Tarjimada “ota-ona”, “el-oba”, “ona tili” kabi milliy-ma’naviy qadriyatlarni birinchi o‘ringa olib chiqish muallifning asl nusxadagi bosh chiziqni saqlab qolish, uni tilimiz badiiy tafakkuriga mos tarzda qayta yaratish qobiliyatini namoyon etadi Qolaversa, she’rning ritmik tuzilishi, sodda, ammo ta’sirchan qofiya tizimi Samad Vurg‘un qalamining ravonligini aks ettiradi, bu esa ona Vatanga sadoqat falsafasi har bir o‘quvchi uchun darrov tushunarli va yodda qolarli bo‘lishini ta’minlaydi Samad Vurg‘un ijodida chet el adabiyoti bilan bog‘liqlik serqirra va chuqurdir. U nafaqat milliy she’riyatning yirik namoyandasi, balki Ozarbayjon adabiyotiga jahon adabiyoti g‘oyalari va estetik tamoyillarini olib kelgan ijodkor sifatida ham mashhur Samad Vurg‘un chet el adabiyotidan tarjimalar bilan bir qatorda ozarbayjon shoirlari Nizomiy Ganjaviy va Afzaliddin Xogoniy asarlarini ham fors tiliga professional tarzda tarjima qilgan “Adabiyot gazetasi”ning 1940-yil 6-mart sonida Nizomiy Ganjaviyning “Leylinning Majnunga maktubi mazmuni” tarjimasiga nazar tashlaymiz: Qalaysiz, eski ahd? Ey yetti beshikda uya qurguvchi! Ishingiz nimaligini bilaman, yaxshimisiz? Yuragim sen bilan, kimni sevasan? Men sendan baxting kabi uzoqman Garchi biz alohida bo'lsak ham, men senikiman Shoir bu yerda Afzaliddin Xogoniy ruboiylari tarjimasida jonli va ommabop ifoda uslubiga sodiq qoladi: Qo‘l suzdi Xog‘oniyni yaxshidan, go‘zaldan U yarador yuragidan voz kechmaydi Quyosh sevgi tongining parvonasidir U abadiy bir chiroqqa erishdi “Adabiyot gazetasi”ning 1938-yil 20-mayda chop etilgan qozoq el shoiri Chambul Chabayevning “Ellar baxori” she’ri tarjimasida ham xuddi shunday xalq ruhi, jonajonlikning guvohi bo‘lamiz: Cho‘lning qora ko‘zli qizlari qo‘shiq aytishadi Xushbo'y qo'llar ko'piklanadi Qushlar uyalari uzra uchib yuribdi, ey bahor! Toychoqlar kishnab, ayg‘irini chaqirishadi Bu misollarning barchasidan ko‘rinib turibdiki, Samad Vurg‘u badiiy tarjima ijodida bir qancha yo‘nalishlar yaqqol namoyon bo‘ladi: Poetik shakl va til - klassik Yevropa va rus she'riyatining til va uslubiy xususiyatlari; Mavzu sohasi - ozodlik, vatanparvarlik, inson taqdiri kabi universal mavzular; Tasvirlar tizimi - psixologik jihatdan chuqur va ko'p qirrali qahramonlar Ayni paytda u bu ta’sirlarni milliy ruh bilan uyg‘unlashtirib, o‘ziga xos uslub yaratgan. Shu jihatdan uning ijodi nafaqat ta’sir natijasi, balki ijodiy sintez namunasidir Samad Vurgʻuning chet el adabiyoti bilan aloqasi ozarbayjon adabiyoti rivojiga jiddiy taʼsir koʻrsatdi. U jahon adabiyoti yutuqlarini milliy muhitga moslab, yangi adabiy tendentsiyalarning shakllanishiga sharoit yaratdi. Bu shoir va yozuvchilarning keyingi avlodi uchun boy adabiy baza bo‘lib xizmat qildi Natijada Samad Vurg‘u ijodi xorijiy adabiyot bilan chambarchas bog‘liq holda rivojlandi va bu bog‘liqlik uning ijodining asosiy xususiyatlaridan biriga aylandi. Ozarbayjonning milliy-ma’naviy boyligi va adabiy tafakkurini xalqaro maydonga tanitish orqali o‘zidan oldin asos solingan o‘zaro madaniy almashinuvni muvaffaqiyatli davom ettirdi. Shu ma’noda Samad Vurg‘uning tarjima ijodini xalqlar o‘rtasidagi samimiy va chuqur she’riy muloqotning, madaniyatlararo ma’naviy birlikning yorqin namunalaridan biri deyish mumkin. mumkin Nizomiy Ganjaviy nomidagi Ozarbayjon Milliy adabiyoti muzeyi “Xalqaro aloqalar va jahon muzeylari bilan raqamli resurslar almashinuvi” bo‘limi katta laboranti