Mening ko‘cham – Rasul Rzo uy-muzeyidan reportaj

Men yuraman, yomg'ir yog'moqda. Shoshib qoldim, chunki Rasul Rizo uy-muzeyiga tashrif buyurishim, muzey xodimlari bilan suhbatlashishim kerak. Har yili yomg‘ir suvi ostida “eriydigan” 19-asrga oid “Yer osti hammomi” yodgorligi oldidan tezda o‘tib, muzeyga yo‘l olaman Bu Seyyaf Xalilov ko'chasi, bu bir necha yillik hayotni o'ziga singdirib, ulg'aygan, toshbo'ronli kichkina, aziz ko'chaning ona uy-muzeyi. Ulug‘ shoir umrining necha yillarini, soatma-soat, kundan-kun, oyma-oy shu ko‘cha toshlarida qoldirdi. “Mening ko‘cham” she’rida yana o‘z ona ko‘chasini ko‘rsa, o‘sha satrlarni ikkilanmasdan aytgan bo‘lardi. Vaqt o'tishi bilan ism o'zgarsa ham Mashallah, qanday ulg'ayding! Xiyobonga aylandingiz Men baland ko'tarilgan byust oldida turib, tomosha qildim. Shoirning oppoq devorga bitilgan “G‘urur bilan turishga haqqim bor, Ildiz bilan bog‘langanman bu zaminga” she’rini yengil o‘qib, muzeyning qarag‘ay daraxtlari bilan ko‘zni qamashtiruvchi yam-yashil hovlisiga kiraman. Shoir butun ildizi bilan shu zaminga, shu uyga bog‘langan edi. Onalik bo'lmaslik ham mumkin emas. Oq devorli, 4 xonali, qo‘lda ta’mirlangan uy-muzeyi doimiy tashrif buyuruvchilar uchun adabiyot maskanidir Kirish chog‘ida katta zalning sokinligi, ozodaligi shoirning she’riy ruhi, faylasuf tafakkuri, ijodda yangilik kiritish qat’iyatiga hamohang, erkin vazn edi. Mana, biz muzey direktori Solmaz Hasanova bilan salomlashamiz va to'g'ridan-to'g'ri zalda ona dasturxoni atrofida suhbatlashamiz. O‘sha dasturxon qanchadan-qancha adiblarni, ko‘plab adabiy-badiiy uchrashuvlarni, she’riyat kunlarini milliy tar sadolari ostida o‘tkazgan, o‘zining yoqimli qiyofasi bilan qalblarni silagani uchun onalik. Marhum professional tarzan Rovshan Zamanov, publitsist va pedagog Odil Mammadning san’at ixlosmandlari bilan o‘tkazgan adabiy suhbatlari, she’riy munozaralari ushbu muzey devorlariga singib ketgan. Hozir o‘sha devorda shoirniki bor Insonda odamni uyg'oting! bandi ogohlantirish belgisi sifatida osilgan Xonalarda poldan shiftgacha sukunat hukm surmoqda. Bu sukunatda: “Menga ko'rgazma zalini bering! Men u erda bir odamning rasmini osib qo'yaman Shoirning she’rini eslatib qo‘yadigan darajada kichik ham, katta ham bo‘lmagan jadvali tomoshabinlar tomon cho‘ziladi. Jadvalda shunday deyilgan: “Sizning nazaringizda sinovlar va chidamlilik sinovlari kunlari. Rasm muallifi - Zaman. Uning nomi insoniyatning umr yo‘li.” Onasiz bolalar yig‘lashini, shafqatsiz o‘qlar ochilishini istamagan shoir XXI asrning urushga to‘la ma’yus kunlarini, achchiq ko‘z yoshlarini, kuchsiz inson chehralarini ko‘rmagani naqadar yaxshi Rasul Rzo uy-muzeyi 2004-yilda Madaniyat vazirligining 148-sonli buyrug‘iga asosan tashkil etilgan. 2010 yilda u mukammal ta'mirlandi. Rasmiy ochilish marosimida Rasul Rzoning oila a’zolari, jumladan, o‘g‘li, yozuvchi Anor Rzo, qator madaniyat xodimlari, ziyolilar ishtirok etdi. Bugungi kunda muzey fondida 1332 ta eksponat saqlanmoqda, shundan 449 ta eksponat tashrif buyuruvchilarga namoyish etilmoqda. Albatta, bu eksponatlarda shoirning hayoti va ijodi aks ettirilgan fotosuratlar, miniatyura kitoblari, maxsus nashrdagi gazetalar, albomlar, qo‘lyozmalar, hujjatlar, bolalik va yoshlik davri, oila a’zolariga oid plakatlar namoyish etilmoqda. Alohida zallarda rassom Tohir Salohov chizgan eskizlar, turmush o‘rtog‘i Nigarxon va onasi Maryamxonga tegishli turli qimmatbaho uy-ro‘zg‘or buyumlari, esdalik sovg‘alari, stol soati, shuningdek, shoirning o‘ziga tegishli buyumlar namoyish etilmoqda Bir juft qora qo‘lqop, qora pianino, devorda osilgan bolalik, yoshlik, balog‘atga oid oq-qora suratlar, yozuvchi va shoir do‘stlari bilan jilmayish lahzalari, eskizlardan o‘ychan nigohlar shoirning “Eng go‘zal kunlar debochasidir” degan sodiq va g‘amgin satrini eslatadi. Ikkinchi zalda shoirning ov miltig‘i, uning sevimli smolasi, oilaga tegishli ikkita tarixiy dasturxon, Nigar xonim va Rzayevlar oilasiga tegishli Qorabog‘ gilami va boshqa sep buyumlari, idish-tovoqlar namoyish etilib, o‘zingizni o‘sha oilada mehmondek his qilasiz. Ha, mehmon "Men xohlayman: quvonch va baxt. Qalbdan dilga, yurtdan yurtga yo‘l ochiq bo‘lsin”, - deydi Rasul Rzo uy-muzeyi ko‘plab tashrif buyuruvchilar, tomoshabinlar, tomoshabinlarga tilakdosh.Shuning uchun ham yillar avval muzey haqida suhbatlashganim va hozir ham qiziqarli taklifi bor direktor Tomoshabinlarimiz bor va ko'p bo'lishini istardim. Muzeyda sakkiz nafar xodim ishtiyoq bilan ishlaydi. Besh nafarimiz oliy ma’lumotli. Bizga ishonib topshirilgan muzeyni himoya qilamiz. Keyingi ikki yildan buyon Fan va ta’lim vazirligi buyrug‘i bilan adabiyot oyligi og‘zaki va ochiq o‘tkazib kelinmoqda. Yil davomida bizga tashrif buyuruvchilar bor. So‘nggi yillarda Madaniyat vazirining qabulida G‘abola-Sheki yo‘nalishida joylashgani uchun G‘oychay tumanini ham ushbu turizm yo‘nalishiga kiritishni taklif qilgandim. Yaxshi sayyoh Rasul Rzoning uy-muzeyi va boshqa muzeylarga ham tashrif buyuradi. ma'lumot oladi. Har yili G‘o‘ychoy shahrida o‘tkaziladigan an’anaviy anor bayramiga kelgan mehmonlar muzeyimizdan yo‘l olishlari maqsadga muvofiq. Ularni o‘rgatib, ko‘rgazmali qurollar bilan ta’minlaymiz Har bir harakat istakdan kelib chiqadi. Agar muhabbat, istak va oshkoralik kuchli bo‘lsa, muzeyga o‘zimiz xohlagancha tashrif buyuruvchilarni to‘plashimiz mumkin Bu yo‘nalishda dunyoda ko‘plab ibratli misollar keltirish mumkin. Balki siz o'sha rivojlangan mamlakatlarning muzey madaniyatini qo'llamoqchisiz Muzey xodimi sifatida dunyoning ko‘plab davlatlarida bo‘lganman. Muzey va kutubxonalarda ko‘rgan an’analarimiz muzeylarimizga ham tatbiq etilishini istardim. Amerikada maslahat xizmatida bo'lgan bir mutaxassis muzeyda ikki mingdan ortiq shaxsiy nafaqaxo'rlar borligini aytdi. O‘sha tomoshabinlar ham muzey madaniyatini saqlab qolishadi, balki uni saqlashda ma’lum bir xizmat ko‘rsatishadi, kamchiliklarini bartaraf etishda yordam berishadi. Ana shunday ijobiy an’ananing shakllanishiga qiziqish bildirishimizni va birgalikda mamlakatimizda muzey madaniyatini shakllantirishimizni istardim. Ozarbayjon adabiyotiga erk va yangilik olib kelgan, boy va o‘qiydigan ijodi bilan ajralib turgan buyuk shoir Rasul Rzoning uy-muzeyini ko‘z qorachig‘idek asrab-avaylash, barhayot saqlab qolish, hattoki har bir g‘oychayli oilasi uning she’rlaridan bir bayt bo‘lsa ham yoddan bilishini istardim. Xachmazda ikki qozoq tabib bir soat davomida Samad Vurg‘un she’rlarini o‘qiganiga guvoh bo‘ldim. Go‘ychoy ahli o‘z yozuvchilarining she’rlari, ijodi bilan shunday chuqur tanishib, farzandlarimiz ongiga singdirishini istardim Viloyatda muzey targ‘iboti qanday olib borilmoqda va yosh adabiyot ixlosmandlarini muzeyga qanday jalb etayapsiz? Muzeyimizda “She’riyat klubi” faoliyat yuritmoqda. Bu yerga har oy yoki bir yarim oyda bir marta turli soha vakillari, ziyolilar, hatto uy bekalari, nafaqaxo‘rlar ham she’riyatga ishtiyoqi, iste’dodi bor. Ular tomonidan yozilgan she’rlar, hikoyalar, insholar tinglanadi, tuzatiladi, tahrir qilinadi. Keyinchalik u mamlakatning taniqli gazeta va saytlarida chop etiladi. Albatta, ular orasida yangi imzolar bilan bir qatorda taniqli yozuvchilar uyushmasi a’zolari ham bor O'quvchilar va talabalar bilan bog'liq targ'ibot masalasi meni tashvishga solmoqda. Bu yerga tayinlangan kundan boshlab Madaniyat va ta’lim bo‘limlari o‘rtasida shartnoma tuzilsin, maktab o‘quvchilari, kollej talabalari, ya’ni yosh avlodni muzeylarga jalb qilishimiz uchun turli idora va muassasalar oldida doim shu masalani ko‘tarib kelganman. Agar biz buni o'zimiz qilsak, u bir xil ta'sirga ega bo'lmaydi, lekin bu boshqaruv darajasida mantiqiy bo'ladi. Talabalarning bolalik va yoshlik davrlari bor. Mana shu bolalik yillarida, asosan, davlatimiz tomonidan oldimizga qo‘yilgan bolalar strategiyasi dasturi bo‘yicha tarbiyaviy ishlarni olib borish orqali yoshlarning bo‘sh vaqtlaridan unumli foydalanish bilan bog‘liq yana bir dasturda yoshlar bilan shug‘ullanaylik. Shu ma’noda maktab o‘quvchilarini nafaqat adabiyotga, balki korrupsiya, giyohvandlik, erta turmush qurish, odam savdosiga qarshi kurashga ham jalb qilaylik. Ma’rifiy tadbirlar o‘tkazish uchun ham psixologlar, ham huquqni muhofaza qiluvchi idoralar, ham tibbiyot mutaxassislarini taklif qilamiz. Bolalarning miyasi oq qog'ozdir. Ular bilan bunday tarbiyaviy ishlarni olib borishda ular uyg'onadilar, tushunadilar va hatto o'zlari ham bunday mutaxassislar bilan muloqot qilish uchun havola oladilar. Bunday tadbirlar davom etishini va o‘quvchilarni muzeyimizga yanada ko‘proq jalb etishini istardik. “Bolalar nafaqasi” doirasida olimimiz, gidimiz maktablarga borib, ta’lim-tarbiya bermoqda. Bolalarni erta yoshdan, hatto bog‘chadan ham muzeyga jalb qilish kerak. Ularga rag'batlantiruvchi mukofot va sovg'alar berish rag'bat yaratadi. Ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashga muhtoj qishloq bolalarini jalb qilamiz, ularning iste’dodini tinglaymiz va ularni rag‘batlantirish uchun imkon qadar mukofotlaymiz. Men istagan narsa shundaki, muzeyni yaxshi ko'radigan va sevgi bilan uzoqqa qaraydigan ko'plab tomoshabinlar bor. Men adabiyotchi bo‘lsam-da, dunyoning turli davlat va shaharlarida bo‘lganimda kutubxonalar, muzeylar meni o‘ziga tortdi. Kutubxona va muzeyda aholining sinfi va yosh toifasini kuzataman. Insonning eng katta boyligi dunyoqarashi, madaniyati va intellektual saviyasidir. Insonning eng katta boyligi uning ichki dunyosi, tafakkuri, aql-zakovati, yani dunyoqarashidir. Buni yoshlarga targ‘ib qilish, yo‘l ochish kerak. Gollandiyadagi Madam Tyusso muzeyida bo‘lganimda o‘zimni boshqa dunyoda kashf qildim. Arxitektorning ishi, muzeyga munosabati, tomoshabinlar safi va tomoshabinlar olomoni katta madaniyatdir. Menimcha, muzeylarimiz zamonaviy zamonga mos ravishda qurilishi kerak Ta'mirlashdan keyin muzeyda nima etishmayapti yoki ta'mirlash kerak? 2010-yildagi rekonstruksiyadan so‘ng yangi jihozlar bilan ta’minlandik. Memorial muzeylar, shoir, yozuvchi yotoqxonasi, yashash xonasi, oshxona xonalari majmualari zamonaviy uslubda barpo etilishi kerak. Masalan, Jalil Mammadgulzoda va Samad Vurg'u uy-muzeylarida bo'lgani kabi. Bokuda o‘tgan yili Rasul Rzoning uy-muzeyi ochilgan edi. O‘sha uyda shoirning kenja qizi Tarana xonim yashar edi. Katta ehtimol bilan, uy-muzey kvartira bilan ta'minlangani uchun ochilgan. O‘sha muzeyda Rasul Rzoning o‘z yotoqxonasi, yashash xonasi va oshxonasi saqlanib qolgan. Ushbu muzeyga qadar har yili 19-may kuni muzeyimizda shoir va yozuvchilarga Xalqaro Rasul Rizo muzeyi sovg‘a qilinar edi. Bu yil u Bokudagi muzeyda namoyish etiladi. Hozirda G‘oychaydagi muzeyga eng katta ehtiyoj va kamchilik isitish tizimimizning ishlamayotganligidir. Isitish tizimi o'rnatilgan bo'lsa ham, zamin ostidagi sizib chiqishni tuzatish bizning kuchimiz ichida emas. Mutaxassis kelib tekshirib, ishni bajarishi kerak. Bu nafaqat salomatligimiz uchun, balki namlik bu yerdagi eksponatlarimizga yomon ta'sir qiladi. Masalan, biz Rasul Rizoning o‘z smolasini zahira sifatida saqlaymiz, uni namlikdan buzilmasligi uchun ma’lum darajada qizdiramiz. Bu jiddiy muammo Odatda, muzeyning hududlardagi hamkorlari asosan yozuvchi, filolog va ziyolilardir. Siz yuqorida o‘quvchilarning muzeyga qiziqishi sust ekanligini ta’kidladingiz. Adabiyot fani o‘qituvchilari tomonidan bu borada tashabbus yoki urinishlar bormi? Hududlardagi adabiy jarayonlarga daxl va ishtirok sust. Shu ma’noda, so‘nggi yillarda yoshlarning o‘qish qobiliyati sust bo‘lib, o‘quvchilar adabiyotga shunchaki darslik sifatida qarashadi. Shu ma’noda umumta’lim maktablarida faoliyat yuritayotgan adabiyot o‘qituvchilari oldiga muzeyda o‘quvchilarga ochiq dars o‘tish, muzey orqali adabiyotni targ‘ib etish vazifasi qo‘yilgan. Muzeyimiz adabiy profilga ega bo‘lgani uchun adabiyotga mehr qo‘ygan bolalar va o‘qituvchilar o‘rtasida ishtiyoq hosil qilmoqchimiz. Biz talabalarni rag'batlantirish uchun mukofotlaymiz. Biz "maqtov" va "rahmat" aytamiz. Ular yaxshi tarzda raqobatlashsin. Hatto o‘sha o‘qituvchilar va yoshlar shu yerda ochiq dars o‘tishlari uchun ushbu muzeyda sharoit yaratib beramiz. Chunki bu yerda vizual manbalar mavjud. Rasul Rzo oilasida olti kishi ijod bilan shug‘ullangan va hozir ham. Nisbatan, shahardagi 1, 3, 4, 6-sonli, shuningdek, G‘oychay tumani Ulashli qishloq maktabi, kasb-hunar bilim yurti shu jihatdan boshqalardan ajralib turadi. Farzandlaringizni bu erga muntazam ravishda olib kelishingizni maslahat beraman. Hech bo'lmaganda muzeyni bilishlariga ruxsat bering. Rasul Rzoning bolalar she’rlari ham bor. O‘qituvchilarning bu ma’noda passivligi achinarli. Bu yerda Ozarbayjonning juda mashhur shoir va yozuvchilari bilan uchrashishni juda xohlayman. Bu mening eng katta tilagim. Bunday adabiy uchrashuvlar bizning bolalik yillarimizda ham bo‘lgan. Shoirlar kunida shunday uchrashuv o‘tkazilishi ma’qul Muzeyning ochiq eshiklari har yili qachon bo'lib o'tadi va bu yil tomoshabinlar uchun ma'rifat marafoni o'tkaziladimi? Muzeyga tashrif buyurgan kishilarning dunyoqarashi, aql-zakovati darajasiga ko‘ra ularga keng yoki ixcham ma’lumotlar beriladi. Shaxsiy buyumlar bilan tanishish uning ijodiy xonasida yaratilgan. Shuningdek, oila a'zolari, do'stlari va oila a'zolarining narsalari haqida xabar beriladi. U Anvar Mammadxonli avlodi bo‘lganligi uchun mehmonlarga bu haqda ham, shoirning otasi Mirza Ibrohim, onasi Maryamxonim, turmush o‘rtog‘i Nigar Rafibeyli va unga g‘amxo‘rlik qilgan amakisi Mammadhusayn Rzayevlar haqida ham ma’lumot berishiga ishonchimiz komil. Rzayev butun umri davomida o‘z familiyasi bilan yozgan va ijod qilgan, uning oila a’zolari ham shu familiyani olib yurgan. O‘ylaymizki, u bu familiyani tog‘asiga bo‘lgan mehr-muhabbat tufayli olgan va bu ham muvaffaqiyatli bo‘lgan. Bu yil Rasul Rizo tavalludining 116 yilligi nishonlanadi. Viloyatning boshqa joylarida uylari bo'lsa-da, sog'inch va onalik tuyg'ulari bu uyning muzey sifatida yaratilishiga olib keldi. Rasul Rizo hech qachon G‘oychoysiz bo‘lmagan. U uyiga bog'langan edi. Eng nufuzli mehmonlar Tog‘rul Narimanbeyov va Rustam Ibrohimbeyov bo‘ldi. Bizga shunday sharoit yaratilishi kerakki, bu xonadonda ko‘plab shoir va yozuvchilar o‘z kitobxonlari bilan uchrashishsin. Yoshlar o‘z adabiyotiga, muzeyiga egalik qilishi, bunday adabiy uchrashuvlarda qatnashishi kerak. Har yili 18-maydan boshlab muzeyimizda ochiq eshiklar kuni o'tkaziladi. Biz tomoshabinlarni muzeyda kutamiz. Boshqa kunlarda bizni tashvishga solayotgan bo‘lsa-da, ochiq eshiklar kunida ularning soni ko‘payib, tomoshabinlar bizni yaxshi ma’noda hayratda qoldirishini istardik. Bugun tan olaylik, bolalarni qiziqtiradigan joylar juda kam. Shu bois, bolalarni juda kam sonli istirohat bog‘lariga emas, balki bolaligidanoq kitoblarga, muzeylarga, ko‘rgazmalarga jalb qilish zarur. Agar bog'dan bu erga yo'naltirilsa, bu madaniyat ularda shakllanadi. Ular turli qiziqarli o'yinlarni, bolalar she'rlarini o'rganishsin. Kattalarning yo'li uzluksiz muzeydan o‘tsa, farzandlarimizda bu qimmatli madaniyat shakllanadi. Hammani taklif qilamiz “Mening qilayotgan ishim juda og‘ir – bir yaxshi odamdan abadiy ayrilish dard. Har bir kuni insoniyat hayoti bo‘lgan inson” – Nozim Hikmat haqida bu satrlarni yozgan shoir hozir ham o‘quvchilarni xuddi shu satrlar bilan eslaydi. Muzey yo‘lboshchisi Gulnar Og‘ayeva bilan xonama-xonaga suhbatlashamiz, o‘sha yillar, o‘sha davrlar, shoirning hayot yo‘liga nazar solamiz. Aynan shu pallada devorga osilgan rassom Orif Huseynovning yolg‘iz odam portreti fonida Rasul Rzoning bir baytdan iborat she’ri diqqatimni tortmoqda Siz yo'q bo'lgan kunlarning birida Hammaga tushunarli qilib ayting Bo'sh joy qoldi O‘rnida qolgan bo‘shliq, shoir, yaqqol ko‘zga tashlanadi. Uning ijodida qalbining iliqligi, yorug‘ aqli, mehr tuyg‘usi abadiydir. Erkinlikni maqtash, tanqid va maqtov bilan Yurakdagi odamlarning qayg'usi Manzil pasportdan ma'lum qanday shahar, ko'cha, qalay Uning manzili millionlab odamlarning qalbidan joy olgan Hali ham yomg‘ir yog‘ayapti. Shu misralar bilan muzey bilan xayrlashib, orqaga o‘girilib, keyin ko‘chani, ortidan eski chinorlarni tashlab ketaman