“Raqamli rivojlanish – davlatning iqtisodiy qudrati va raqobatbardoshligini belgilovchi asosiy omillardan biri” – Akademik Asaf Hojiyev

Ozarbayjon Milliy fanlar akademiyasining haqiqiy a’zosi, fizika-matematika fanlari doktori, Qora dengiz iqtisodiy hamkorlik tashkiloti (KHT) Bosh kotibi Asaf Hajiyev intervyu berdi. Matematika fani, ehtimollar nazariyasi va matematik statistikani rivojlantirish sohasida muhim ilmiy yutuqlarga erishgan, ko‘p yillar davomida Ozarbayjon fanini xalqaro miqyosda muvaffaqiyatli namoyon etgan atoqli olim va jamoat arbobi, zamonaviy ilm-fanning muammolari, raqamli transformatsiya, sun’iy intellekt texnologiyalarini rivojlantirish, yuqori malakali ilmiy kadrlar tayyorlash, xalqaro ilmiy hamkorlikni kengaytirish kabi dolzarb masalalarga batafsil javob berdi Hurmatli Osef janoblari, avvalo, siz olib borayotgan ilmiy tadqiqot va loyihalaringizning asosiy yo‘nalishlari hamda muhim ilmiy yutuqlaringiz haqida gapirib bersangiz? Bugungi kunda turli sohalarda statistik usullarni ishlab chiqish va qo‘llash ilmiy faoliyatimizning asosiy yo‘nalishlari hisoblanadi. Ayniqsa, keyingi yillarda jadal rivojlanayotgan muhandislik, biologiya, tibbiyot, axborot texnologiyalari va sun’iy intellekt sohalarida statistik yondashuvlarning roli ortib bormoqda. Hozirgi zamonda statistik usullar matematikaning turli sohalariga asoslanadi va albatta yangicha yondashuvlarni ishlab chiqish bu sohalarda chuqur nazariy bilimlarni talab qiladi. Shuning uchun statistik usullarni ishlab chiqish uchun matematikaning turli sohalarini parallel ravishda rivojlantirish, ya'ni o'sha yo'nalishlarda yangi ilmiy tadqiqotlar olib borish kerak. Bu yo‘nalishda olib borilayotgan izlanishlar mamlakatimiz ilm-fani rivoji, yuqori malakali mutaxassislar tayyorlash, xalqaro ilmiy hamkorlikni kengaytirishga muhim hissa qo‘shmoqda Aytib o‘tmoqchimanki, bu yil mening navbatdagi kitobim – “Noma’lum parametrlar soni ortib borayotgan regressiya modellari” dunyoning nufuzli “Taylor & Frensis” nashriyoti tomonidan AQShda nashr etiladi. Kitob allaqachon nashrga qabul qilingan. Ushbu ishda bir qator amaliy muammolarni hal qilish uchun yangi ilmiy yondashuvlar va usullar taqdim etilgan bo'lib, ularni hal qilish turli qiyinchiliklar bilan birga keladi Umuman olganda, har bir kitob olimning uzoq yillar davomida olib borgan izlanishlarining mantiqiy xulosasi va umumlashtirilgan natijasidir, deb o‘ylayman. Odatda, tadqiqot natijalari birinchi navbatda nufuzli jurnallarda ilmiy maqolalar shaklida chop etiladi, so‘ngra o‘sha tadqiqotlar tizimlashtirilib, kitob holida kitobxonlarga taqdim etiladi. Bu kitobim ham jahonning yetakchi ilmiy nashrlarida chop etilgan 30 ta maqolam natijalari asosida tayyorlangan Janob Prezident Ilhom Aliyev tomonidan Ozarbayjonning yangi raqamli arxitekturasini shakllantirish borasida belgilab berilgan strategik maqsadlarni amalga oshirishda olimlar va ziyolilarning rolini qanday baholaysiz? Sizningcha, bu jarayonda qanday asosiy maqsad va umidlar bor? Bugungi kunda raqamli arxitekturaning shakllanishi va rivojlanishi har bir davlat uchun strategik ahamiyatga ega. Raqamli rivojlanish har bir davlatning iqtisodiy qudrati va raqobatbardoshligini belgilovchi asosiy omillardan biridir. Dunyoning yetakchi mamlakatlari tajribasi shuni ko‘rsatadiki, raqamli iqtisodiyot ham yalpi ichki mahsulot, ham davlat byudjetini shakllantirishda tobora katta rol o‘ynamoqda. Raqamli texnologiyalarga eng ko‘p sarmoya kiritayotgan davlatlar AQSh va Xitoy ekanligi bejiz emas. Bu borada amalga oshirilayotgan izchil siyosat ularning jahon iqtisodiyotidagi yetakchi mavqeini yanada mustahkamlamoqda Xalqaro ekspertlarning baholariga ko‘ra, raqamli sohaga yo‘naltirilgan sarmoyalar qisqa vaqt ichida yuqori iqtisodiy natijalar beradi. Prognozlarga ko‘ra, yaqin kelajakda global yalpi ichki mahsulotning salmoqli qismi raqamli iqtisodiyot ulushiga to‘g‘ri keladi Shu ma’noda Prezidentimiz Ilhom Aliyevning mamlakatimizda raqamli transformatsiya, sun’iy intellektni rivojlantirish va yangi raqamli arxitekturani shakllantirishga qaratayotgan alohida e’tibori davr talablaridan kelib chiqadigan strategik yondashuvdir. Xususan, Birinchi vitse-prezident Mehribon Aliyeva rahnamoligida Raqamli kengashning tashkil etilishi va ushbu soha rivojini ta’minlash bo‘yicha yangi institutsional mexanizmlarning ishlab chiqilishi davlatimiz tomonidan raqamli rivojlanishni ustuvor yo‘nalish sifatida belgilab berayotganini yaqqol ko‘rsatmoqda Shu munosabat bilan men raqamli transformatsiyalarning eng muhim tarkibiy qismlaridan biri bo‘lgan sun’iy intellektning rivojlanishini alohida ta’kidlamoqchiman. Agar 2025-yilda AQSh tomonidan sun’iy intellekt sohasiga ajratilgan mablag‘ 285 milliard dollarni tashkil etgan bo‘lsa, bugungi kunda bu ko‘rsatkich allaqachon 470 milliard dollarga yetgan. Va bu faqat bir yil ichida qariyb 65 foizga oshganini bildiradi. Bu raqamlar davlatlar uchun sun'iy intellektning strategik ahamiyatini yaqqol ko'rsatib turibdi. Bu sun'iy intellektni rivojlantirishga berilgan ahamiyat va kelajakka hisoblangan yondashuvning juda yaxshi namunasidir Umuman olganda, dunyoda sun'iy intellekt sohasiga yo'naltirilgan sarmoyalarning qariyb 75 foizi AQSh kompaniyalari ulushiga to'g'ri keladi. Bu borada “Google”, “Microsoft”, “Amazon”, OpenAI kabi yetakchi texnologiya kompaniyalari alohida o‘rin tutib, ularning faoliyati ham davlat tomonidan har tomonlama qo‘llab-quvvatlanmoqda. Xitoy ham sun’iy intellektni rivojlantirishga katta miqdorda – taxminan 120-125 milliard dollar sarmoya ajratgan. Bu mamlakatda “Baidu”, “Alibaba”, “Tencent”, “Huawei” kabi yirik texnologiya kompaniyalari tashkil topgani bejiz emas. Bularning barchasi dunyoning kelajakdagi rivojlanishi asosan raqamli texnologiyalar, xususan, sun'iy intellektni rivojlantirish bilan bog'liq bo'lishini ko'rsatadi Davlat rahbarining Ozarbayjonda ilm-fan va ta’limni raqamlashtirish va innovatsiyalarga yo‘naltirilgan rivojlantirish borasidagi islohotlarini inobatga olib, mamlakatda qaysi yo‘nalishlarda olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar samaradorligini yanada kuchaytirish zarur, deb hisoblaysiz? Davlat tomonidan ilm-fanga ajratilayotgan mablag‘larning asosiy qismi davlatning ustuvor buyurtmalarini amalga oshirishga yo‘naltirilishi kerak, deb hisoblayman. Davlat tomonidan ajratilayotgan barcha mablag‘lar samarali sarflanib, mamlakatning ilmiy-texnikaviy va iqtisodiy rivojlanishiga xizmat qilishi kerak. Bu yondashuv uzoq yillardan buyon dunyoning rivojlangan mamlakatlarida muvaffaqiyatli qo‘llanilmoqda Bugungi kunda dunyoning yetakchi davlat muassasalari ham, yirik xususiy kompaniyalari ham ilmiy tadqiqotlarga jiddiy sarmoya kiritib, turli grant va stipendiya dasturlarini moliyalashtirmoqda. Masalan, Gumboldt ilmiy stipendiya dasturi, “Ford”, “Volkswagen” va boshqa kompaniyalarning stipendiya dasturlari bunga misoldir. Yosh olimlarimiz ana shunday imkoniyatlardan unumli foydalanib, mahalliy va xalqaro stipendiya dasturlarida faol ishtirok etishlari kerak, deb o‘ylayman. Shu bilan birga, AMEA, shuningdek, Fan va ta’lim vazirligi yoshlarning bunday dasturlarga hujjat topshirishlari uchun ilmiy-uslubiy va tashkiliy yordam ko‘rsatishi va ularni rag‘batlantirishi zarur Bundan tashqari, dunyoda xususiy sektor tomonidan ilmiy tadqiqot va innovatsiyalarga yo‘naltirilayotgan sarmoyalar hajmi yildan-yilga ortib bormoqda. Bu tendentsiya Ozarbayjonda ham aks etishi kerak. Bugungi davrda xususiy sektor ilm-fanga investitsiyalar innovatsion mahsulotlar va texnologiyalarni yaratish, raqobatbardosh ustunlikka erishish va barqaror iqtisodiy rivojlanishni ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynashini hisobga olishi kerak Bugungi kunda ilm-fan va tadqiqotga ajratilayotgan mablag‘lar hajmiga ko‘ra dunyoning ikki yetakchi davlati AQSh va Xitoy hisoblanadi. Qo'shma Shtatlarda fan va ta'limga ajratilayotgan mablag'larning umumiy hajmi 1 trillion AQSH dollariga yaqinlashayotgan bo'lsa, Xitoyda bu ko'rsatkich 600 milliard dollardan oshdi. Isroil va Janubiy Koreya yalpi ichki mahsulotga nisbatan fan va tadqiqotlarga ajratilgan mablag‘lar bo‘yicha yetakchilik qilmoqda. Har ikki davlat yalpi ichki mahsulotining 6 foizdan ortig‘ini fan, tadqiqot va innovatsion faoliyatni moliyalashtirishga ajratadi Men tilga olgan davlatlar dunyoning eng kuchli iqtisodiyotlari qatoridan joy olgani bejiz emas. Umuman olganda, yuqori ilmiy salohiyatga ega mamlakatlar ham kuchli iqtisodiyotga ega. Yaponiya, Singapur, Norvegiya, Daniya, Germaniya, Niderlandiya va boshqa rivojlangan mamlakatlar tajribasi buni yana bir bor tasdiqlaydi. Bu mamlakatlarda ilm-fanga katta sarmoya kiritiladi va buning natijasida mamlakatning iqtisodiy rivojlanishi ta’minlanadi Ozarbayjonda ilm-fan sohasidagi islohotlarni izchil davom ettirish kerak, deb hisoblayman. Bu islohotlar nafaqat ilm-fanga qiziqishni oshirish, balki ilmiy xodimlarning ijtimoiy farovonligini, jumladan, maoshini oshirishga ham xizmat qilishi kerak. Shu bilan birga, islohotlar bir martalik xarakterga ega bo‘lmasligi, balki jahon taraqqiyoti tendensiyalari va mamlakatimizning strategik ustuvor yo‘nalishlaridan kelib chiqqan holda muntazam yangilanib borishi zarur. Buning uchun ilmiy rivojlanishning uzoq muddatli yo‘l xaritasini tayyorlash muhim ahamiyatga ega. Shubhasiz, bu oson ish emas. Biroq, zamonaviy davr muammolari va Ozarbayjonning strategik rivojlanish ustuvorliklari bunday yo‘l xaritasini tayyorlashni muqarrar qilib qo‘yadi Janob Asef, mintaqadagi geosiyosiy va iqtisodiy o'zgarishlar Qora dengiz iqtisodiy hamkorlik tashkiloti faoliyatiga qanday ta'sir qildi? Sizga ushbu tashkilotning so'nggi voqealari va faoliyati haqida ma'lumot bermoqchimiz So'nggi yillarda Qora dengiz mintaqasi jahon siyosati va iqtisodiyotining asosiy strategik nuqtasiga aylandi markazlaridan biriga aylandi. Bu, birinchi navbatda, mintaqaning qulay geostrategik pozitsiyasi bilan bog'liq. Qora dengiz havzasi Osiyo va Yevropa oʻrtasida muhim koʻprik boʻlib xizmat qiladi. Boshqa tomondan, ushbu hudud orqali dunyoning asosiy transport yoʻlaklari – tarixiy Ipak yoʻli va “Shimol-Janub” xalqaro transport yoʻlaklari oʻtadi. Ayni paytda bu mintaqa Kaspiy va Qora dengiz havzalaridan energiya resurslari – neft va gazni jahon bozorlariga yetkazib berishda alohida ahamiyatga ega Ta’kidlash joizki, transport infratuzilmasini rivojlantirish, energiya resurslarini samarali ishlab chiqarish va boshqarishni zamonaviy ilmiy tadqiqotlarsiz va innovatsion texnologiyalarsiz amalga oshirib bo‘lmaydi. Shu bois tashkilotimiz tashabbusi bilan Qora dengiz mintaqasi mamlakatlari fan akademiyalari prezidentlari va yetakchi universitetlari rahbarlarining muntazam uchrashuvlari o‘tkazib kelinmoqda. Joriy yilning may oyida Sofiyada bo‘lib o‘tgan uchinchi yig‘ilish muvaffaqiyatli yakunlangani va navbatdagi – to‘rtinchi uchrashuvni kelasi yili Moldova poytaxti Kishinyovda o‘tkazishga qaror qilinganini eslatdim Bunday uchrashuvlar mintaqada ilmiy hamkorlikni kengaytirish, hamkorlikda ilmiy tadqiqotlar olib borish, yuqori malakali ilmiy kadrlar tayyorlashga muhim hissa qo‘shadi, deb o‘ylayman. 21-asrda ilm-fan individual emas, balki jamoaviy harakatlarga asoslanadi. Binobarin, xalqaro ilmiy hamkorlik va fan integratsiyasi hozirgi davrning eng muhim talablaridan biridir Sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar jadal rivojlanayotgan, mehnat bozori tubdan o‘zgarib borayotgan bir davrda fan va oliy ta’lim muassasalari oldida yuqori malakali kadrlar tayyorlash borasida qanday asosiy vazifalar turibdi? Zamonaviy davrda sun’iy intellekt va raqamli texnologiyalar sohasida hamkorlikni kengaytirish, yuqori malakali kadrlar tayyorlash muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu borada, birinchi navbatda, zamonaviy davr talablariga javob beradigan yangi mutaxassisliklar yaratishga e’tibor qaratish lozim. Bu borada moliyaviy texnologiyalar (FinTech), sun’iy intellekt, moliyaviy matematika, biotexnologiyalar va boshqa istiqbolli yo‘nalishlar ayniqsa dolzarbdir Boshqa tomondan, har bir davlatda bu barcha mutaxassisliklar bo'yicha mutaxassislar tayyorlash uchun etarli moddiy va inson resurslari mavjud emas. Shu bois Qora dengiz mintaqasi davlatlari o‘rtasidagi muvofiqlashtirish va hamkorlikni kuchaytirish kerak, deb hisoblayman. Har bir davlat o‘zining rivojlanish ustuvor yo‘nalishlariga ko‘ra yangi mutaxassisliklarni ochish choralarini ko‘rsa, bu imkoniyatlardan mintaqaning boshqa davlatlari ham foydalanishi mumkin. Shunday qilib, yangi mutaxassisliklarni ochish jarayoni muvofiqlashtirilgan holda amalga oshirilib, bir xil mutaxassisliklarning turli mamlakatlarda takrorlanishining oldi olinmoqda va mavjud resurslardan samaraliroq foydalanilmoqda Bu borada Boku davlat universiteti tajribasini muvaffaqiyatli misol qilib keltirish mumkin. Universitetda jahon mehnat bozori talablariga javob beradigan malakalarni yaratishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Shu bilan birga, bu yo‘nalishda jahonning yetakchi universitetlari bilan hamkorlikni kengaytirishni maqsadga muvofiq deb bilaman. Biz jahon tajribasidan foydalanishimiz, ilg‘or modellarni o‘rganishimiz, ularni mamlakatimiz va mintaqamiz talablaridan kelib chiqqan holda qo‘llashimiz kerak Yana bir muhim yo‘nalish – innovatsion startap ekotizimini rivojlantirish va uni doimiy qo‘llab-quvvatlashdir. Bugungi kunda innovatsion startaplarni qo‘llab-quvvatlash juda muhim. Ammo masala faqat ularni moliyalashtirish bilan tugamaydi. Shuningdek, qo'llab-quvvatlanadigan startaplarning yanada rivojlanishi, ularning natijalari va iqtisodiy samaradorligi muntazam ravishda baholanishi kerak. Chunki davlat mablag‘lari ushbu sohaga yo‘naltiriladi va o‘sha sarmoyalarning mamlakat iqtisodiyotiga, innovatsion muhitga va jamiyatga real foyda keltirishi asosiy maqsad bo‘lishi kerak Ham olim, ham deputat sifatidagi ko‘p yillik faoliyatingizni inobatga olib, jamiyatimizda ilm-fanga qiziqish va ilmiy kasb nufuzini yanada oshirish uchun qanday mexanizmlardan foydalanish kerak? Yoshlarni ilm-fanga jalb etishda qanday yangi yondashuvlar muhim deb hisoblaysiz? Jahon ilm-fanining rivojlanish dinamikasiga nazar tashlaydigan bo‘lsak, ko‘plab mamlakatlarda ilmiy faoliyat bilan shug‘ullanuvchilar soni kamayib borayotganiga guvoh bo‘lamiz. Biroq, bu borada AQSh va Xitoy istisno hisoblanadi. Har ikki davlatda ham olimlar soni yildan-yilga ortib, 1,6 milliondan oshdi. Ilm-fanga, yuqori malakali kadrlarga tinimsiz sarmoya kiritib kelayotgan ushbu davlatlar bugun jahon iqtisodiyoti yetakchilari qatoridan joy olgani bejiz emas Yoshlarning fanga qiziqmasligining bir qancha sabablari bor. Ulardan eng muhimi, shubhasiz, olimlarning ijtimoiy ta’minoti, ayniqsa, ularning maoshi darajasidir. Afsuski, ilmiy-tadqiqot muassasalarida faoliyat yuritayotgan olimlar, mutaxassislar, professor-o‘qituvchilarning maoshlari ko‘ngildagidek emas. Bu qisqa muddatda olimlarning maoshlarini keskin oshirish kerak degani emas. Biroq, ilm-fan sohasida maqsadli islohotlarni amalga oshirish, davlat mablag‘laridan samarali foydalanish orqali bu muammoni bosqichma-bosqich hal etishga erishish mumkin, deb o‘ylayman Yuqorida ta’kidlaganimdek, ilm-fan sohasida uzoq muddatli rivojlanish strategiyasini o‘z ichiga olgan “Yo‘l xaritasi”ni ishlab chiqish davr talabidir. Bunday strategik hujjat ilm-fan oldida turgan ko‘plab muammolarni tizimli hal etish, rivojlanish ustuvor yo‘nalishlarini to‘g‘ri aniqlash imkonini beradi. Bunda aniq, ilmiy asoslangan takliflar tayyorlanib, ularning davlat va jamiyatni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishga qo‘shayotgan hissasi aniq asoslantirilishi kerak Nazarimda, bugungi kunda eng muhim masala – ilmiy jamoatchilik tashabbusini oshirish. Ilm-fanni rivojlantirish bo‘yicha yangi g‘oya va takliflar faqat yuqori idoralardan keladi, deb kutish to‘g‘ri yondashuv emas. Bunday tashabbuslar, birinchi navbatda, olimlar tomonidan ilgari surilishi va Ozarbayjonning strategik rivojlanish maqsadlariga muvofiq shakllantirilishi kerak Ishonamanki, davlatimiz rahbari janob Ilhom Aliyev ham, Birinchi vitse-prezident Mehribon Aliyeva ham bu kabi tashabbuslarga ijobiy yondashadi. Chunki Yurtboshimiz ham, birinchi xonim ham zamonaviy tafakkur va chuqur bilimga ega bo‘lib, ilm-fan va ta’lim rivojiga alohida e’tibor qaratadi, ilm-fanning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rni, mamlakatning kelajakdagi taraqqiyoti yo‘lidagi strategik ahamiyatini chuqur anglab yetadi Va nihoyat, fursatdan foydalanib, bir masalaga to‘xtalib o‘tmoqchiman. Joriy yilning may oyida “Springer” nashriyot-matbaa ijodiy uyi tomonidan chop etilgan “Ko‘p o‘lchovli regressiya tahlili va sun’iy intellekt” kitobi uchun Ozarbayjon Respublikasi Davlat mukofoti bilan taqdirlangani ilm-fan va olim mehnatiga ko‘rsatilayotgan yuksak bahoning yorqin namunasidir. Bizning ishimizga ko‘rsatilayotgan bunday yuksak baho va alohida e’tibor uchun Prezident janoblari Ilhom Aliyevga chuqur minnatdorlik bildiraman Ozarbayjon Milliy Fanlar Akademiyasi Prezidiumi Jamoatchilik bilan aloqalar, matbuot va axborot bo‘limi elektron axborot sektori mudiri