Soqchilar va... ikkinchisi

Akif Jabbarli Ikkinchi jahon urushida katta jang qilgan yurtdoshlarimiz xotirasiga U bir necha yil muqaddam umrini tugatgan bo‘lsa-da, qo‘lidagi boltani “ko‘z tog‘i” bo‘lib qolgan yong‘oq po‘stlog‘iga suyab, o‘ziga xos ozodalik bilan brezent qo‘lqoplarini yechdi. Sochiq bilan peshonasi va yonoqlarini artdi. Keyin, odatdagidek, harbiy qadamlar bilan mening oldimga shoshildi. Uning katta, ish qoraygan qo'llari mening orqamga qo'shildi. Yonog‘ini yuzimga suyab, Bokuda yolg‘iz yashovchi farzandlari, nabiralari, do‘stlari, hamkasblari haqida pichirlab so‘radi, hol-ahvol so‘radi. Oxirgi tashrifim chog‘ida kimga salom yo‘lladimi, deb o‘yladi. Odatdagidek, bunday hollarda hech narsa demaydi, doim uning yuragini bo'shatishini kutaman. Bu safar men uzoq vaqt tinglamadim. Men quchog‘imdagi odamning bir paytlar havas qiladigan qaddi-qomatini, keng yelkalarini, katta moviy ko‘zlarini, baquvvat qo‘llarini, doim porlab turadigan xrom etiklarini eslashga harakat qildim Urushdan kolxozda ishchi bo‘lib qaytgan, keyinchalik Ganja qishloq xo‘jalik institutini sirtqi bo‘limda tamomlab, hisobchi bo‘lib ishlagan yillari ko‘z oldimga kelgan manzaralarni eslagim keldi. Qo‘llarim orasida yonoq suyaklari bo‘rtib chiqqan, ovozi bo‘g‘iq, eshitish qobiliyati yo‘qolgan ozg‘in bir chol yaqinlarining sog‘lig‘i, farovonligi haqidagi savollarga javob izlardi. Bu uning yoshligidanoq bor odat edi. Men u istagan odamlarning kayfiyatiga ega bo'lgunimcha, uning yuragi tinchlanmadi Yong‘oq cho‘ntagiga suyangan boltani qo‘liga olib, ag‘dardi: Men uni shunchaki charxlab qo'ydim - dedi u. Og'zim qotib qolganda qo'llarim og'riyapti, qo'lqop esa yordam bermaydi U darhol yuzimdagi norozi nigohni eshitdi Xudo haqi, bolam, Aghshin menga tegishimga rostdan ham ruxsat bermaydi. Lekin hovlida ishlayotganimni va bandligimni yaxshi bilasiz. To‘g‘ri, kelin ham, bolalar ham xizmatimda yaxshi yurishibdi. Lekin onangdan keyin yolg‘iz qololmayman. Men falon ishlar bilan bandman. Samovar uchun o‘tin chopaman, daraxtlarning tubini yumshataman, qurigan shoxlarini kesaman, chorva mollarini boqaman. Iltimos, buning uchun meni ayblamang. Mening qalbimda hali hayot bor, men shunday bo'laman! Men hech narsa deya olmadim. Bunday qasddan o‘ylash haqida nima deysiz... Men uning qo‘liga kirib, yaqin atrofdagi so‘yishxonaga olib bordim. O‘tirmadi, ozmi-ko‘p ishladim, yuvinmasam o‘tirolmayman, dedi. Ko‘zimni ochib qarasam, uni shunday ozoda, o‘ziga g‘amxo‘rlik qiladigan odam ekan. Kiyimi, boshi, nutqi, yurish-turishi bilan ko‘pchilikka o‘rnak bo‘ldi. Bu yoshda ham xuddi yoshlikdagidek. Hech narsa o'zgarmadi! U yoshidan ko'proq qarigan va sezilarli darajada vazn yo'qotgan. Ammo uning xotirasi yosh o'g'il bolalarda bo'lgani kabi joyida. Men yaxshi eslayman, u o'rta maktab matematika imtihonlarida doimo qiyin savollarga javob berishni so'ragan. U tuman sudining xalq chaqiruvchisi sifatida bir necha kishiga yordam berdi. Qishloqda chopar bo‘lib borgan eshikdan hech qachon “qo‘li bo‘sh” qaytmasdi Yarim tungacha gaplashmay qoldik. Biz dunyoda ro‘y berayotgan so‘nggi voqealarni muhokama qildik, nevaralarining ta’lim-tarbiyasi, natijalari maqbulmi yoki yo‘qligi haqidagi turli savollarga batafsil javob berdim. U mamnun bo'lganga o'xshaydi. Endi nimadir so‘rash va uning xotiralarini tinglash navbati menga keldi. gaplashdim. 9-may arafasida allaqachon mo'rt xarakterga ega bo'lgan odam yanada yomonlashdi. 9 may u uchun ikki karra azizdir. Biz ham bu sanani uning tug'ilgan kuni sifatida nishonlaymiz 474-piyoda polkining oddiy askari sifatida Ukrainaning Jitomir viloyatining Volinsk, Rovno shahridan Fransiyaning Lion shahrigacha bo‘lgan o‘lim yo‘lagidan bemalol o‘ta oldi Jannatda xudo, yerda otamning olqishi, onam duolari meni asrab qoldi. Men frontda do‘st bo‘lgan bir qancha vatandoshlarim, mard insonlarimni yo‘qotdim. Men ulardan ba'zilarini yarador qo'llarimga chaqirib yurganman. Har gal xandaqda halok bo‘lgan safdoshlarimning ko‘zlarini yumsam, o‘zim ham ming marta o‘lganman. Dushman qurshovida bo‘lganimizda daraxt po‘stlog‘i, reza mevalarida och qolgan, tirik qolgan paytlarimiz ham bo‘lgan. Lekin biz zerikmaganmiz. O‘sha davr tushunchasiga ko‘ra, vatan uchun o‘lishga qasam ichganmiz. Biz SSSRni va ko‘plab bosib olingan Yevropa davlatlarini fashizmdan qutqardik. Hatto xandaqlarning sovuq chehrasi, og‘riqli, qonli yo‘llarning charchoqlari, ba’zan birgina xo‘jayinga suyanish ham irodamizni larzaga keltira olmasdi. Radio va front gazetalaridan hozilarimiz, geraiylarimiz, isrofillarimiz, ziyoslarimiz, moliklarimiz, husaynbalolarimiz, mahdiylarimiz qahramonlik namunasi ekanini bilsak, qanday qilib dushman boshiga o‘t qo‘yishdi, yuragimiz tog‘larga burildi. Biz o‘zimizni o‘sha qahramonlar o‘rnida bo‘lgandek his qildik. Albatta, har birimiz uyga oltin yulduz va umumiy nishon bilan qaytishimizni juda xohlardik. Bu qismat hammaga ham nasib etavermaydi... Lekin har gal nayzamiz dushmanning ko‘ksini teshganida, otgan o‘qimiz nishonga tegganini ko‘rganimizda, bizdan g‘alaba kutayotganlarning hammasi bu manzarani ko‘rib, qadrlashdi, olqishlar, deb o‘ylardik. Endi har yili 9-may kuni tuman markazida yig‘ilib, bir-birimizdan o‘rganamiz. “Ona” monumenti oldiga guldastalar joylashtiramiz. Biz buyuk yo'lboshchi Haydar Aliyevni xotirlaymiz. Alloh rahmatiga olsin u kishini. U haqiqiy mard, nufuzli general edi. U Ozarbayjonni yorug‘likka olib keldi. Ilohim o'g'lingiz va nevaralaringizni hamisha yuzlarini oq qilsin! Prezidentimiz bizga alohida e’tibor qaratib, g‘amxo‘rlik qilmoqda. Yurtboshimiz qahramon o‘g‘lonlarimiz xotirasini abadiylashtirish yo‘lida Buyuk Yo‘lboshchi boshlagan ishlarni naqadar sadoqat va puxtalik bilan amalga oshirmoqda. Assalomu alaykum Oliy Bosh Qo'mondonimizga! Yurtimizning keksalaridan biri, urush faxriysi sifatida, Xudo xohlasa, Qorabog‘ masalasi tinch yo‘l bilan hal etilishiga ishonaman. Agar armanlar bu yo‘l bilan rozi bo‘lmasalar, o‘zlaridan jahli chiqsin! Shunday qilib, suhbatimiz uzoq davom etdi. Avvalgi yillardagidek kundalik matbuotni kuzatib, televideniye va radio eshittirishlarini diqqat bilan tinglayotgani aniq eshitildi Aytyapman-ku, bolam, kamayib ketyapmiz... Rahmat, yoshlarning umri uzoq bo‘lsin, go‘daklardan Alloh saqlasin. 420 ming ozarbayjon Kavkazdan Berlingacha boʻlgan uzoq, ogʻriqli yoʻllarda halok boʻlmadimi? O‘tib ketdilar, mardlik, qahramonlik ko‘rsatdilar. 142 nafar o‘g‘lonimiz Sovet Ittifoqi Qahramoni unvoniga sazovor bo‘ldi. Bu ismni marhum Hazi Aslanov ikki marta olgan. Qahramon deganlarning hammasi haqiqat olamida. Uch darajali “Shon-sharaf” ordeni bilan taqdirlangan Haydarov Murodali ismli jangchi tirik va sog‘-salomat, hozirda Zardob shahrida istiqomat qiladi. Xudo haqi, safar meni charchatadi, bo‘lmasa, birdaniga yo‘qotib qo‘ygan bo‘lardim. Bir marta Bokuda Hazi Aslanovning qabrini ziyorat qilganimda uchrashgan edik, u juda odobli inson, yaxshi odamlardan biri Ertasi kuni ertalab choy stoli atrofidagi suhbatimiz nihoyatda qiziqarli bo'ldi. Qo‘lini ro‘parasidagi tog‘larga cho‘zdi va shunday dedi: “O‘sha yon bag‘irlari mahalliy aholi orasida ``Kash`` deyishadi. Bir paytlar viloyat ko`targan Gutgash (Gutgashen) nomi ham ``qosh``, ``Bo`ri qoshi'' ma`nosini bildiradi, - dedi. So‘ngra oqsoqol haqiqiy tarixchilar singari turk totemlari, qadimiy joy nomlari haqidagi o‘z fikr va xulosalarini jo‘shqinlik bilan sanab o‘tdi Qarang, azizim, shu qishloqning o‘zida, uning tevarak-atrofida qanchadan-qancha qadimiy turkiy nomlar, manzillar bor: Gurd daresi, Gurdlu bulag‘i, Borchali daresi, Qozon daresi, Chanagbulog‘i, Mug‘anli, Pirahmadli, Qo‘tanli, Kosalar, Palantöken, bilmadim. Alban qabrlari, o‘tindan yasalgan, uch-to‘rt yuz yillik Xon chinorlari haqida gapirmasa ham bo‘ladi. Hozir biz yashayotgan qishloqning nomi aslida kurdcha emas, kurdlar deyishadi. Oqsoqollar hamisha bu haqda gapirardilar. Bu maskanni bundan yuz yillar muqaddam yuragi bo‘ri, bilaklari sherday o‘g‘illar qurgan. O‘tgan asrning o‘ttizinchi yillarida Stalinning go‘daklari bu nomdan qo‘rqishgan, turk qo‘rquvidan bo‘g‘ilganlar. Ayni paytda ular hujjatlarga rus tilida “Kurt” deb yozib qo‘yishgan. Ammo haqiqiy turk qishlog'ining joy nomlari butunlay boshqacha narsani aytadi Asli Aresh tumanidan, Agdashdan, onasi qorabog‘lik, lekin bu yerlar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lgan oqsoqolning temir mantiqiga ishonmaslik mumkin emas. Keyinroq akademik Teymur Bunyadov bilan telefon orqali suhbatlashib, bu borada qilgan xulosalarimni aytdik. Atoqli olim bularning barchasida ilmiy izlanishlar olib borish zarurligini bildirdi. Har holda, turli xil taxmin va taxminlarga oydinlik kiritadigan topilmalar mavjud bo‘lib, qadimiy vatanlarimizdan birining asl nomi ham o‘ziga qaytadi Odatdagidek erta qaytishimga qarshi chiqmadi. “Sen mehnatkash odamsan, qachon xohlasang kel”, dedi. Uning rangi ancha ochroq edi. Orasida shifonerdan medal bilan bezatilgan yoqali kurtkasini chiqarib, kiydi Men ozgan bo'lsam ham, bu menga juda mos keladi, dedi u. Janglarda oliy orden va medallar olmagan bo‘lsam-da, qo‘mondonlik tomonidan tashakkurnoma va mukofotlar oldim. Tuman harbiy komissarligiga qo‘ng‘iroq qilib, vaqti-vaqti bilan ularga yubiley medallarini berishardi. Tuman rahbarlari, ijro hokimiyati vakilligi unutmaydi, ahvolim bilan qiziqadi. Ular tez-tez yig'ilishlarga qo'ng'iroq qilishadi, askarlar bilan xayrlashish marosimlariga taklif qilishadi. Hech narsadan tashvishlanmang, sayohatingiz yaxshi o'tsin. Uydagi va ishdagi barchaga salomimni yetkazing. Do'stlaringizga aytingki, ular Gabalaga kelganlarida, albatta, mening mehmonim bo'lishlari va choyimni ichishlari kerak. Agar ko'proq vaqtlari bo'lsa, men ular bilan nard o'ynayman. Unutmang, bir paytlar -41-45 oralig'ida bizni "birinchi", posbon deb atashgan. Endi esa, buni nima deb atash kerak, axir, biz oxirgimiz, oxirgimiz 2011-yil mart oyida Ismoil Muzaffarning qo‘llarini qattiq qisib, 9-may kuni uchrashish ishtiyoqi bilan tark etdim.Yo‘l bo‘yi umri davomida o‘zi haqida matbuotda yozilishiga, televideniye, radio orqali tilga olinishiga yo‘l qo‘ymagan, taqdiridan hamisha rozi bo‘lgan, hech kimdan nolimaydigan otam qanday munosabatda bo‘lishini o‘ylardim P.S. Ismoil Muzaffar o‘g‘li 2012-yil 4-dekabr kuni 89 yoshida adolat olamiga qo‘shildi.Bizga uning cheksiz muhabbati, mazmunli, sho‘r-kulgili suhbatlari, Shipshir haqidagi xotiralari qolgan... P.P.S. Ikkinchi jahon urushida, Qorabog‘ uchun qurbon bo‘lgan mard o‘g‘il-qizlarimizning joylari jannatdan bo‘lsin!