Givami Rahimli: Madaniy meros – milliy o‘zligimiz poydevori, davlatchiligimizning ma’naviy tayanchi

Givami Rahimli, t.f.n. filologiya fani boʻyicha BDU dotsenti Ozarbayjon xalqining milliy oʻziga xosligini shakllantirishda madaniy merosning oʻrni, davlatchilik anʼanalarini himoya qilishda tili, adabiyoti, xalq amaliy sanʼati va boshqa milliy-maʼnaviy qadriyatlarning ahamiyati, Umummilliy Yoʻlboshchi Haydar Aliyevning milliy qadriyatlarni himoya qilish, rivojlantirish, xalqaro madaniyat va targʻibot sohasidagi xizmatlariga bagʻishlangan maqola tayyorladi. AZERTA maqolani taqdim etadi: Madaniy meros har bir xalqning tarixiy xotirasini, milliy o‘zligini va ma’naviy qadriyatlar tizimini saqlaydigan eng qimmatli boylikdir. Xalqning tarixiy yo‘li, madaniyat namunalari, tili, adabiyoti, san’ati va davlatchilik an’analari uning milliy borligini belgilovchi asosiy omillardir. Madaniy merosni muhofaza qilish, milliy o‘zlikni mustahkamlash davlat qurilishini mustahkam poydevorlar asosida rivojlantirishning muhim shartidir Milliy lider Haydar Aliyev ozarbayjon xalqining boy madaniy merosi, tili va davlatchilik an’analarini asrab-avaylash milliy taraqqiyot strategiyasining ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilab berdi Haydar Aliyev o‘z xalqi tarixini chuqur anglagan, milliy o‘zlikni shakllantirgan ma’naviy-axloqiy qadriyatlarga alohida e’tibor bilan qaragan buyuk davlat arbobi edi. U asos solgan ozarbayjonlik mafkurasi milliy o‘zlikni anglashni mustahkamlash, milliy birlik va davlat qurilishini mustahkamlashning mafkuraviy asosiga aylandi Haydar Aliyev ona tilimiz ozarbayjon xalqining eng katta milliy boyligi ekanligini alohida ta’kidladi. Til xalqning milliy borlig‘i, tarixiy xotirasi, ma’naviy merosining tashuvchisi bo‘lish bilan birga, milliy o‘zlikni anglatuvchi muhim ko‘rsatkichlardan biridir. Xalqning tarixiy yo‘li, erishgan yutuqlari, boshidan kechirgan ijtimoiy-siyosiy jarayonlar tilda o‘z ifodasini topgan Til taraqqiyoti davlat qurilishi jarayoni, tarixiy shaxslar faoliyati, ijodkor ziyolilar xizmatlari bilan bevosita bog‘liq Ozarbayjon xalqining shakllanishi jarayonining muhim bosqichlaridan biri oʻrta asrlarda Safaviylar sulolasi hukmronligi davriga toʻgʻri keladi Ozarbayjon tarixidagi milliy oʻzlikni anglashning eng yorqin va kuchli koʻrinishlaridan biri XVI asr boshlarida Shoh Ismoil Xatayning (1487–1524) siyosiy sahnaga koʻtarilishi bilan bogʻliq Shoh Ismoil Ozarbayjon yerlarini Safaviylar davlatiga birlashtirish jarayonini yakunlab, davlatchilik tarixida yangi bosqichni ochgan qudratli imperiya tuzdi. Qizilbosh qabilalari hozirgi Eron va Ozarbayjon hududlarida hukmronlik qilgan turkiy asl Safaviylar sulolasining asosiy tayanchi boʻlgan. Ozarbayjon turklaridan tashkil topgan bu qabilalar boshlariga qizil toj kiyganlari uchun “Qizilbosh” deb atalgan. Ular davlatning siyosiy va harbiy hayotida muhim o‘rin tutgani uchun Safaviylar davlati qator tarixiy manbalarda “Gizilboshlar davlati” deb ham ataladi Qizilboshlar turkiy deb atagan ozarbayjon turkchasini Shoh Ismoil Xatoy farmoni bilan tarixda birinchi marta Safaviylar davlatida saroy, qoʻshin va boshqaruv tizimining rasmiy tili maqomiga koʻtarildi. Bu qaror milliy o‘zlikni anglash jarayonining kuchayishiga, ona tilimizning nufuzini oshirishga kuchli turtki bo‘ldi Shoh Ismoil Xatay ozarbayjon milliy madaniyatini rivojlantirish uchun qulay shart-sharoit yaratdi, o‘z mamlakatining xalqaro obro‘sini mustahkamladi, Yevropa davlatlari bilan keng savdo aloqalarini o‘rnatdi. Uning hukmronligi oʻrta asrlar tarixida siyosiy hokimiyat, iqtisodiy taraqqiyot va madaniy yuksalishning muhim bosqichlaridan biri hisoblanadi. Xatoy o‘z ona tilida ijod qilgan shoir, olim va san’atkorlarga homiylik qilibgina qolmay, ilm-fan, adabiyot va san’atga ham alohida e’tibor berdi Xatoiy taxallusi bilan ijod qilgan Shoh Ismoil o‘z davrining ko‘zga ko‘ringan shoirlaridan edi. She’rlarini ozarbayjon turkchasida yozib, ona tilining obro‘-e’tiborini yuksaltirishga muhim hissa qo‘shgan. Qizig‘i shundaki, uning zamondoshi Usmonlilar sultoni Salim I ham shoir sifatida tanilgan va fors tilida 300 g‘azaldan iborat to‘plam yozgan Bu fakt Shoh Ismoilning ona tiliga bergan ahamiyatini, ozarbayjon turk tilining davlat va madaniy til sifatidagi mavqeini aniqroq tushunish imkonini beradi Xalqimiz davlatchiligi tarixidagi eng qudratli bosqich sifatida Safaviylar imperiyasi avvalgi va keyingi ozarbayjon davlatlari zanjirining faqat bir bo‘g‘ini bo‘lib, ozarbayjon turkiy qabilalarining siyosiy birligini ta’minladi, kuchli davlatchilik maktabini yaratdi, keyingi Ozarbayjon davlatlarining rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatgan boy siyosiy va madaniy merosni shakllantirdi Albatta onam tilni muhofaza qilish, rivojlantirish va davlat boshqaruvida qo‘llash davlat qurilishining asosiy omillaridan biridir 20-asrda Ozarbayjon turk tili ikki marta rasmiy davlat tili maqomiga ega boʻldi. Ozarbayjon Demokratik Respublikasining qisqa muddatlari (1918-1920) Ozarbayjon xalqining milliy o‘zini o‘zi anglashi va mustaqil davlatchiligi shakllanishining tarixiy bosqichi bo‘ldi. Respublika hukumati 1918 yil 27 iyundagi qarori bilan oʻsha davrda turk tili deb atalgan ona tilini davlat tili deb eʼlon qildi Ikkinchi shunday tarixiy voqea Janubiy Ozarbayjonda bo‘lib o‘tdi. 1945-1946-yillarda Tabrizda tashkil etilgan Ozarbayjon Milliy hukumati turk tilini davlat tili deb eʼlon qildi va davlatning rasmiy koʻrsatmalariga koʻra, fors tilini maktablarda oʻqitish, davlat idoralarida suhbat va yozishmalarni turk tilida olib borish bilan almashtirdi 1991-yilda SSSR parchalanishi natijasida yaratilgan tarixiy sharoitlar Ozarbayjon xalqiga oʻz davlat mustaqilligini qayta tiklash imkoniyatini berdi. Ozarbayjon Respublikasi oʻzini Ozarbayjon Demokratik Respublikasining siyosiy va huquqiy vorisi deb eʼlon qildi Mustaqillik davrida ozarbayjon tiliga davlat tili maqomi berildi, rasmiy alifbo sifatida lotin alifbosi qabul qilindi. Biroq mustaqillikka erishgan o‘n yil davomida jamiyatda kirill alifbosi davom etdi, rus tili davlat idoralarida, jamiyat hayotining turli jabhalarida keng qo‘llanildi Umummilliy lider Haydar Aliyev ozarbayjon tilining nafaqat rasmiy, balki amalda ham davlat tili sifatida qo‘llanilishiga alohida ahamiyat berdi. Ozarbayjon tilidan foydalanishni kuchaytirish maqsadida Prezident imzolagan farmonda barcha davlat muassasalarida rasmiy hujjatlarni ozarbayjon alifbosining lotin yozuvida yozish uchun aniq muddat belgilandi Haydar Aliyev o‘sha hujjatda XVI asr boshlarida Ozarbayjon tarixida birinchi marta Shoh Ismoil Xatayning Safaviylar davlatida ona tilimiz rasmiy til sifatida qo‘llanilishi haqida farmon chiqarganini qayd etgan Haydar Aliyev Shoh Ismoil Xatay nomini tilga olish orqali ozarbayjonlarning milliy, tarixiy va madaniy oʻziga xosligini jonlantirish muhimligini taʼkidladi. Shoh Ismoil Xatay nafaqat qudratli hukmdor va sarkarda, balki Ozarbayjon milliy oʻziga xosligining shakllanishiga taʼsir koʻrsatgan buyuk tarixiy shaxs ham boʻlgan. U yaratgan siyosiy va madaniy meros Ozarbayjon davlatchiligining mafkuraviy manbalaridan biri sifatida o'z ahamiyatini saqlab kelmoqda Haydar Aliyevning tarixiy xizmatlaridan biri uning turkiy tilli xalqlar o‘rtasida madaniy-ma’naviy birlikni mustahkamlash yo‘lidagi izchil faoliyati bo‘ldi. U mushtarak tarixiy xotira, til va madaniyatga ega turk xalqlarini yaqinlashtirish uchun ularni birlashtiruvchi mushtarak qadriyatlarga tayanish zarurligini yaxshi tushundi Shu nuqtai nazardan qaraganda, 2000-yil aprel oyida buyuk turkiy doston “Kitob-Dade Qo‘rg‘ud”ning 1300 yilligini o‘tkazish alohida ahamiyatga ega edi. Haydar Aliyev tashabbusi bilan tashkil etilgan va YUNESKO miqyosida nishonlangan ushbu ulug‘ yubileyga turkiy dunyoning taniqli fan, madaniyat va adabiyot namoyandalari jam bo‘ldi. Bu voqea nafaqat qadimgi turk dostonining yubileyi, balki umumturkiy madaniyati va ma’naviy birligining tantanasi ham bo‘ldi Sovet tuzumi tomonidan tarqoq boʻlgan turkiy tilli xalqlarni mushtarak madaniy meros atrofida birlashtirish Haydar Aliyevning uzoqni koʻzlagan siyosatining muhim natijalaridan biri boʻldi Qadimgi turk yozma yodgorligi bo‘lgan “Kitob-Dade Qo‘rg‘ud” dostonida tasvirlangan voqealarning muhim qismi Ozarbayjonning Demirgapi, Darbend, Barda, Ganja, Alinja, G‘oycha ko‘li va boshqa tarixiy o‘lkalari bilan bog‘liq. Nasabnomamiz, milliy o‘zligimiz, davlatchilik an’analarimiz va ona tilimizni o‘rganishda boy manba bo‘lgan bu muhtasham obida Ozarbayjon xalqi qatori butun turkiy dunyoning mushtarak ma’naviy boyligi sanaladi Haydar Aliyevning madaniy meros sohasidagi muhim xizmatlaridan biri Ozarbayjon gilamdoʻzligining milliy oʻziga xosligini xalqaro miqyosda eʼtirof etishi va uni jahonda keng targʻib etishga qoʻshgan hissasi boʻldi Tarixning turli murakkab davrlari tufayli ozarbayjon gilamlari ko'pincha ularning asl kelib chiqishi Ozarbayjon bilan bog'lanmagan Ozarbayjon gilamlari xalqimizning qadimiy tarixi, boy madaniyati va etnik-madaniy o‘ziga xosligini aks ettiruvchi nodir san’at namunalari sifatida asrlar davomida shakllangan. Bu gilamlar dunyoning eng nufuzli “Sotheby’s”, “Christie’s” va “Bonhams” auktsion uylari tomonidan yuqori baholanib, xalqaro kolleksiyachilar va san’at ixlosmandlarida doimo katta qiziqish uyg‘otib kelgan. Ozarbayjonning turli Hududlarda to‘qilgan bu qimmatbaho gilamlar ko‘p asrlik gilamchilik an’analariga asoslangan edi. Gilam ustalari gilamlar kompozitsiyasida o‘zlari yashab o‘tgan viloyat va qabilalarning o‘ziga xos bezaklari, timsol va belgilarini aks ettirib, o‘zligini namoyon etgan Uzoq vaqt davomida Ozarbayjonning Boku, Tabriz, Ganja, Ardabil, Qorabog‘, Shusha, Guba, G‘azax, Shirvon, Darbend, Sheki va boshqa viloyatlariga tegishli gilamlar Araz daryosining shimolida yoki janubida to‘qilganligiga qarab “Kavkaz gilamlari” yoki “Fors gilamlari” nomi bilan taqdim etilgan. Biroq, bu gilamlarning barchasi Ozarbayjon gilamdoʻzlik maktabi mahsulotlari edi Buning yorqin misollaridan biri XVI asrga mansub mashhur Ardabil gilamidir. Dunyodagi eng ajoyib va ​​tarixiy qimmatli gilam namunalaridan biri hisoblangan ushbu nodir san’at asari hozirda Londondagi Viktoriya va Albert muzeyida namoyish etilmoqda Muzeydagi taqdimot taxtasida gilamning Eronning Ozarbayjon viloyatlaridan biri Ardabil shahrida to‘qilganligi qayd etilgan Darhaqiqat, “Kavkaz gilamlari” nomi bilan namoyish etilayotgan gilamlarning qariyb 90 foizi, shuningdek, “Fors gilamlari” nomi bilan mashhur bo‘lgan gilamlarning katta qismi Ozarbayjon gilamchiligi an’analari mahsulotlaridir Sotheby's auktsion uyi kataloglaridagi klassik Sharq gilamlari xaritalari ham shu haqiqatni aks ettiradi. Ushbu xaritalarda Ozarbayjon hududlari “Kavkaz” va “Fors” gilamlari sifatida taqdim etilgan aksariyat namunalar kelib chiqqan hudud sifatida ko'rsatilgan Chapda: Xans Memling (1430–1494) rasmidagi ozarbayjon gilami, 15-asr oxiri Ozarbayjon gilamlari 14-asrdan Gʻarbiy Yevropa rangtasvirida bezak elementi sifatida foydalanilgan. Ozarbayjon to‘quvchilari tomonidan tayyorlangan bu gilamlar Yevropaga eksport qilinib, oxir-oqibat Uyg‘onish davri rassomlari asarlarida bezak elementi sifatida foydalanilgan. Shu sababli Ozarbayjon gilamlari ko‘plab Yevropa rasmlarida boylik, nafislik va yuksak san’at namunalari sifatida tasvirlangan Haydar Aliyev Ozarbayjon gilamdoʻzligini xalqaro miqyosda targʻib qilish masalasiga alohida eʼtibor qaratdi. Sovet Ittifoqining eng nufuzli rahbarlaridan biri sifatida, SSSR Vazirlar Kengashi raisining birinchi o‘rinbosari sifatida 1983 yilda YuNESKO shafeligida Bokuda ozarbayjon gilamlariga bag‘ishlangan xalqaro simpozium tashkil etilishini qo‘llab-quvvatlagan va tadbirda shaxsan ishtirok etgan O‘sha simpozium Ozarbayjon gilamlarining tarixiy mansubligini ilmiy asosda ko‘rsatish va ularni Ozarbayjon nomi bilan tanitish yo‘lida muhim bosqich bo‘ldi. Ushbu xalqaro forumda taniqli gilamchi mutaxassis Latif Karimov ozarbayjon gilamdoʻzligiga oid keng statistik va ilmiy maʼlumotlarni taqdim etib, Ozarbayjonning qaysi viloyatlarida bu gilamlar toʻqilganligini atroflicha namoyish etdi Bugungi kunda Bokuning meʼmoriy ramzlaridan biri boʻlgan gilam koʻrinishida qurilgan Ozarbayjon gilam muzeyi Ozarbayjon gilamdoʻzlik sanʼatining boy tarixi va taraqqiyot yoʻlini koʻrsatadi. Haydar Aliyev tashabbusi bilan 1972 yilda Bokuda dunyodagi birinchi ixtisoslashtirilgan gilam muzeyiga asos solingan Haydar Aliyev siyosati natijasida “Ozarbayjon Respublikasida an’anaviy gilamdo‘zlik san’ati” YuNESKOning Insoniyatning nomoddiy madaniy merosi Reprezentativ ro‘yxatiga kiritildi. Shunday qilib, Ozarbayjonning dunyoning asosiy gilamdoʻzlik markazlaridan biri sifatidagi tarixiy roli xalqaro miqyosda tasdiqlandi Bugungi kunda Ozarbayjonning boy madaniy merosining muhim namunalari YuNESKOning Butunjahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan. Ular orasida Ozarbayjon mug‘omi, Dada Qo‘rg‘ud merosi, Navro‘z bayrami, miniatyura san’ati, kalag‘ay milliy bosh kiyimi, tar, kamancha, Balaban milliy cholg‘u asboblari va ijro san’ati, oshiq san’ati, Chuvken an’anaviy Qorabog‘ ot o‘yini, Lahij misgarligi kabi namunalar alohida ahamiyatga ega Bu faktlar Ozarbayjonning ko‘p asrlik madaniy merosi insoniyat umumiy ma’naviy boyligining ajralmas qismi sifatida xalqaro miqyosda e’tirof etilib, qadrlanayotganidan dalolat beradi Haydar Aliyev tomonidan xalqaro miqyosda asos solingan milliy-madaniy merosimiz bo‘lgan ozarbayjonlik mafkurasini muhofaza qilish, rivojlantirish va targ‘ib qilish yo‘nalishidagi faoliyat bugun ham muvaffaqiyatli davom ettirilmoqda 2026 © AZERTAC. Mualliflik huquqi himoyalangan. Axborotdan foydalanish giperhavola bilan havola qilinishi kerak