Hikoya va hikoyada anor formulasi

Adiblar adabiyot tarixida ijtimoiy, siyosiy, iqtisodiy muammolarni badiiy so‘z orqali jamiyat e’tiboriga havola etib kelgan, ayrim hollarda muammolarni hal etish yo‘llarini ham ko‘rsatgan. Asrlar davomida adabiyot odamlarning aytmoqchi bo‘lgan yoki aytolmaganini ifodalash vositasiga aylandi. 1875-yilda yaratilgan milliy matbuot 20-asr oxirigacha adabiyot bilan birlashdi. Bu kombinatsiya hali ham davrga ko'ra ma'lum bir maqsadga xizmat qilgan. Bu maqsad xalqni tarbiyalash, o‘z ona tilida o‘qish va yozish, adabiy tilni rivojlantirish edi. Xulosa qilib aytganda, adabiyot xalq tilidir. Bu jarayon adabiyotning turli janrlari orqali amalga oshiriladi, har bir janrning o‘ziga xos xususiyatlari bor. Bu xususiyatlar ham masalaga o‘zgacha rang qo‘shib, uni chiroyli qiladi. Ushbu janrlardan biri hikoyadir. Hozir ozarbayjon adabiyotida juda kam uchraydigan janr. 20-asr boshidan adabiyotimizda oʻz oʻrnini egallab, 1960-yillardan takomillashib, adabiyotning uzviy va eng koʻp qoʻllaniladigan janriga aylangan hikoya janri oʻziga xos xususiyatlari, rang-barangligi bilan eʼtiborni tortadi. Adabiyotimizda kamayib borayotgan hikoyalarda hikoya janri bilan bir qatorda 60 yil avval hozirgi zamonga nisbatan eng dolzarb muammolar muammo sifatida ko‘tarilgan janr edi Bugun biz Anor ijodidagi hikoya va hikoya janri haqida gaplashamiz. Ozarbayjon adabiyotida Anorning imzosi va dunyoqarashi butunlay boshqacha. Anor hikoyalaridagi rang-barang obrazlar, obrazlarning rang-barangligi jamiyatning har bir tabaqasiga manzur bo‘layotgandek. Nafaqat qissa, hikoyalari ham mana shunday, turlicha yondashuvlarga, inson psixologiyasida chuqur yotgan his-tuyg‘ularni, xotiralarni uyg‘otishga, insonni inson bo‘lishga chorlashga chorlaydi. Anorning qissaviy ijodi haqida gapiradigan bo‘lsak, hikoyaning eng go‘zal namunalari sifatida “Men, sen, u va telefon”, “Dante yubileyi”, “Mehmonxona xonasi”, “Gruzin familiyasi”ni alohida qayd etishimiz kerak. Bu rivoyatlarning har birini tahlil qilishga alohida o‘rin beramiz. Lekin, avvalo, Anor ijodidagi hikoya janriga professor Jahongir Mammadli nazari bilan qaraylik "Anorning kundalik hayotdagi odamlarni tasvirlaydigan hikoya va hikoyalari bir vaqtning o'zida tushunib bo'ladigan oddiy dunyo emas. Bu yerda rang-barang rang palitrasi bor, ba'zan esa bu ranglarni tanlash uchun unga ko'p marta qarashga to'g'ri keladi. Har safar tasvirlarni uchratganingizda ularning yangi dunyosi, yangi olami bilan yuzma-yuz kelishingiz kerak. Chunki Anor o'quvchining o'zi o'quvchi darajasidan uzoqda". voqealarni faqat tasvirlar bilan "aniqlash" va o'quvchining "erkin fikrlash"iga to'sqinlik qilmaydi Anorning bir asarda yaratgan obrazlari tashqi tomondan bir-biriga o‘xshab ko‘rishga harakat qiladigan, lekin ich-ichidan bir-biridan juda uzoqda bo‘lgan turli olamdagi odamlardir. Anor ular o‘rtasidagi munosabatlarning bir qismini ko‘rsatadi, qolganini esa o‘quvchining dunyoqarashiga qoldiradi. Masalan, o‘quvchi “Gruzin oilasi”da Asmarini Moskvada uning dunyoqarashi va qahramonlarning ma’lum xususiyatlariga ko‘ra nimalar kutayotganini taxmin qilishi, “Dante yubileyi” filmidagi metro sayohatidan keyin Kabirlinskiyni qanday janjal va bahslar kutayotganini taxmin qilishi kerak yoki “Men, sen, u va telefon”da Madina Seymurga qo‘ng‘iroq qiladimi? Oxiri o'quvchiga taxmin qilish uchun qoldiriladi Keling, Anor asarlaridagi rang soyalari va u ochib bergan obrazlar o‘rtasidagi munosabatlarni batafsil ko‘rib chiqaylik “Dante yubileyi” qissasida yangi va eski avlod o‘rtasidagi tafovutni Kabirlinskiy va Javad Jabborovlar ishtirokida ko‘rsatgan Anar bir xil malakaga ega bo‘lishiga qaramay, o‘tayotgan zamon qanday o‘zgarganini, talablar qanday o‘zgarganini ko‘rsatdi. Albatta, bu shunchaki vaqt masalasi emas, Kabirlinskiy xarakteridagi bo‘shliqlar sabab bo‘lgan. Barcha personajlarning xarakter jihatidan zaif Kabirlinskiyga munosabatida salbiylik va istehzo bor. Holbuki, Hojar xotin uni qanchalik so‘kmasin, qancha tortishmasin, uning eriga bo‘lgan munosabatida kinoya, kinoya yo‘q. Uning achchiq tili ostida, qalbining tubida, xotiniga bo'lgan muhabbati hamon yangi. Bu munosabatlar o'yin davomida janjallashayotgan er-xotinning so'nggi suhbatida va metro sayohatida namoyon bo'ladi. Balki, uyga qaytayotganda Kabirlinskiyni yana mushtlashuv, to‘g‘rirog‘i, mushtlashuv kutayotgandir. Biroq o‘sha payt metro safari Kabirlinskiy qishloqma-qishloq kezib, spektakl ko‘rsatib yurgan davrdagi ularning munosabatlarini ham, sof sevgisini ham eslatdi Kabirlinskiyning o'g'li orasidagi munosabatlaridagi tubsizlik uning zaif xarakteri va qobiliyatsizligining natijasi edi. O‘g‘li Eldor bilan birga ishlagan Kabirlinskiyning har kuni kimningdir xo‘rligi, hatto birorta faxriy unvon ham ololmayotgani Eldorni ag‘darib yubordi. Kabirlinskiyning o'zi ham ota, aktyor, xotin sifatida obro'-e'tibori yo'qligini bilardi. Kabirlinskiyning “Dantening yubileyi” spektakliga chipta topdim deb o‘ylagan do‘sti Hojarga munosabati buni yaqqol ko‘rsatib turibdi. Hatto Hojarning Kabirlinskiyning talabchan suhbatiga hech narsa demagani, aksincha, xotinining buyrug‘ini so‘roqsiz bajargani ham ular o‘rtasidagi muammo nimadan – Kabirlinskiyning xudbinligidan darak beradi. Bu yolg‘izlikdan qutulish yo‘lida birinchi qadamni qo‘ygan Kabirlinskiy rafiqasi bilan yutuqli libosda spektaklga boradi. Asardagi shaxs bo‘lmagani esa uni yanada uyaltirib, tushkunlikka solardi. Kabirlinskiy xotini yana haqorat qila boshlaydi, deb o‘yladi. Ammo buning aksi bo‘ldi, Hojar dugonasini hech bo‘lmaganda bir marta, bir kun so‘kmadi, so‘kmadi. Ertaga nima bo'lishini hech kim bilmasdi. Ammo bugun ular xuddi avvalgidek xursand edilar “Mehmonxona xonasi” qissasi mustaqillik yillarida eng hayratlanarli adabiy asarlardan biridir. Mehmonxona xonasi... Tor, bo‘g‘uvchi, ammo barcha haqiqatlar ochiladigan makon. Bu erda vaqt bir-biriga to'g'ri keladi: Qizil terrorning qonli soyasi, 90-yillardagi tartibsizlik, Qorabog'ning yarasi va Turkiyaga cho'zilgan umidlar singan chegara. Bu xonada Kerim Asgaro‘g‘li nafaqat horg‘in tanasini, balki butun bir xalqning qarindosh-urug‘larini, aldangan umidlarini, intellektual qadr-qimmatining so‘nggi nafasini yotqizadi. Anar yurakdagi dardni qog‘ozga to‘kadi: Ziyoli har doim jamiyatning vijdoni, lekin vijdon ko'pincha eng og'ir yuk bo'ladi. Yeridan ayrilsa, uyi vayron bo‘lsa, u birodar yurtida ham yolg‘izlikka mahkum bo‘ladi. Umidlar mehmonxona xonasi devorlaridek tor, va’dalar esa sigaret tutunidek havoga uchib ketadi Bu hikoya fojiali elegiya. Birodarlik tuyg‘ulari sinovdan o‘tgan, xiyonat va fursat niqoblari yirtilgan, lekin chinakam ma’naviyat shamdek yonayotgan maskan. Oxir oqibat, Karimning o‘limi nafaqat insonning yo‘q bo‘lib ketishi, balki butun bir ziyolilar avlodi ruhiy iztiroblarining cho‘qqisidir. Anor o‘quvchiga: “Ey xalqim, ogoh bo‘l, soddalik balosidan qutul! Asarning markaziy qahramoni Karim klassik ozarbayjon ziyolilarining namunasidir. Olim, ustoz, ichi boy, lekin tashqaridan zaif ko‘rinadigan inson. U jismoniy va ma’naviy tazyiqlarga qarshilik ko‘rsatadi: Qizil terror, sovet qatag‘onlari, Qorabog‘ fojiasi (ayniqsa, Xo‘jayli va Shusha sog‘inchlari), oila tashvishlari va Turkiyada duch kelgan ko‘ngilsizliklar xotiralari. Karim o‘z qadr-qimmatini sotmaydi, teri teriga bormaydi. Shuning uchun u eng og'ir jazo - yolg'izlik va o'limga hukm qilinadi. U yuragida yurgan Qorabog‘ dardi bilan yashayotgan, lekin bu dardga chiday olmaydigan ziyoli timsoli. Uning o'limi qahramonlik emas, bu tuzum va sharoitning g'alabasi, lekin bu ma'naviy g'alaba hamdir - chunki u pok qoladi Chopur Jabbor xoinning mutlaqo salbiy, rang-barang turi. Sho‘rolar davrida “turkchilikni fosh qilgan” opportunist, mustaqillik yillarida esa “o‘tidan millatchi”. U martaba va foyda uchun har qanday terini o'z zimmasiga olishi mumkin. U zamonga moslashgan, prinsipsiz, “tirik qolish” qobiliyatiga ega antiqahramon. Bu obraz orqali Anar jamiyatdagi konformizm va qadrsizlikni fosh qiladi “Mehmonxona xonasi” shunchaki hikoya yoki film emas, balki ozarbayjon ziyolilarining 20-asr oxiri va 21-asr boshlaridagi taqdirining falsafiy tahlilidir. Bu yerda Anar qardosh Turkiyaga bo‘lgan katta mehr-muhabbatini saqlagan holda: “Birodarlik tuyg‘usi go‘zal, ammo hushyorlik ham muhim” deya ogohlantiradi Asarda asl qadriyatlar – Vatanga muhabbat, qadr-qimmat, poklik va ma’naviy barqarorlik tarannum etilgan. Fojiali yakuniga qaramay, u o'quvchiga optimizm emas, balki mulohaza va hushyorlik hissini qoldiradi. Anorning eng kuchli ijtimoiy-publisistik hikoyalaridan biri sifatida Ozarbayjon adabiyotida alohida o‘rin tutadi “Men, sen, u va telefon” qissasi Madinaning ichki dunyosi sarosimaga tushib qolgani, o‘sha kechada gaplashishga bahona bo‘lgan radiosining ishdan chiqishi, Seymurni tinglash uchun hamroh izlashi bilan hamohang. Seymur ham Madinaga bo'lgan his-tuyg'ularini aniq bilmas edi. Bu shunchaki odatmi yoki u akalarining oilasi bilan juda yolg'iz qolganmi yoki uni yaxshi ko'rganmi? Telefondami? Bu o'quvchining ixtiyoriga ko'ra taxminlardan biridir. Madinaning munosabati ham noaniq edi. Xullas, Madina Seymur ko‘proq dardga sherik bo‘ladi, gapiradi, ko‘nglini to‘kadi bu asbob, telefon edi. Bundan ortiq emas. Shuningdek, Madinaning o‘zi Rustam deb bilgan Seymurga telefonda ishdagi sevgisi haqida gapirib berishi, lekin ishda Seymurga Rustam haqida telefonda aytmasligi ham uning munosabatini yaqqol ko‘rsatib turibdi. Keyinroq Seymur Madinaning telefon qo‘ng‘iroqlarini bo‘lim boshlig‘i ish joyiga yetib kelganidan so‘ng tinglagani yoki eshitmagani aniq emas. Seymur bu yerda oʻzi haqida maʼlumot olgach, oʻzini qanday tutish kerakligi haqida yoʻl xaritasini chizadi va ishdagi oʻziga, telefondagi oʻziga havas qiladi. Bu yerda ham Seymur psixologiyasining tahlili tomoshabinlarga berildi. Keyingi jarayon qanday kechishi, Madina yana Seymurga qo‘ng‘iroq qiladimi yoki Seymur telefonda Rustam haqida gapiradimi, bu ham sir. Madinaning o'zi qanday? U radioda samolyotlarni ham tinglardi - xotini uchuvchi edi va mashg'ulot paytida hayotdan ko'z yumdi - va u Seymur bilan gaplashib, xavotirda edi. Va ularning oxiri nima bo'lar edi? Seymur Rustam haqida gapirarmidi, bu sirda qancha umr kechirardi? Bu tomoshabinning ixtiyoriga qoldirilgan masala “Gruzin oilasi” qissasida obrazning rang-barangligi, obrazning ichki dunyosining rang-barangligi birinchi o‘rinda turadi. Gruzin oilasi hikoyasida sevgisini izhor eta olmagan Ogtaydan sevgisini tan olishni yillar davomida kutgan Asmar hatto bunga sharoit ham yaratadi: “O‘sha qutida Og‘tayning hech bo‘lmaganda bitta gugurt qolsa, turmushga chiqamiz, deb o‘yladim”. Balki Ogtay uni sevmagandir, lekin uni sevmasligini ko'rsatish uchun hech narsa qilmagan, noaniqlik ichida edi. Asmar esa O‘g‘toyni tushunmay, bu mavhumlikdan charchadi. Yillar o'tadi va Asmar turmushga chiqadi va Moskvaga ketadi. Bir kuni Ogta telegramma oldi: “Muradov Ogta 29, men Bokudaman, 203-reys bilan tanishing” Imzosiz! 203-reys Moskvadan keladi. Lekin u kim? Moskvadan hech kim kelmaydi. Men hech kimni kutmayman. Qiziq, bu telegrammani kim yuborgan?... Hech kimni o‘ylab ko‘rmayapman". Bu hikoyaning birinchi jumlalari. O‘g‘tay xayoliga kelgan barcha variantlarni ko‘zdan kechiradi. Bu odam kim bo‘lishi mumkin edi? O‘ylab ham ko‘rmaydi. Shu o‘rinda muallif ikkinchi, uchinchi va shunga o‘xshashlarni aytib beradi, xayolimga kelgan eng ko‘nglini to‘ldirgan imkoniyat – Asmarning xayolimga: "Anarri keldi. Ammo bu g'oya xom orzu edi. Bu mumkin emas edi, bu sodir bo'lmadi. Bo'lishi mumkin emas edi" Va Asmar keladi. Asmar turmush qurgan bo‘lsa ham, O‘g‘tayning tug‘ilgan kunini nishonlash uchun emas, balki uni ko‘rish uchun ham katta tavakkal qilib Bokuga keladi. U nimani ko'radi? Ogtay Ogtay edi. Asmar nega keldi? Axir u uylangan edi, ularda hech qanday imkoniyat yo'q edi. Asmar O‘g‘toyni ko‘rish, fikri o‘zgargan-o‘zgarmaganligini bilish, balki o‘tmishda ifoda eta olmagan his-tuyg‘ularini bilish umidida keldi. Asmar boshqa hech narsani xohlamadi, O‘g‘tay uni bag‘riga olgisi kelganida Asmar ruxsat bermadi. Turmushga chiqqanligi sababli, u bundan xabardor bo'ldi. Garchi u qaytib kelganida nima bo'lishini bilmasa ham Obrazlar o‘rtasidagi bu farqlar, ularning ichki dunyosini goh o‘z tili, goh atrofdagilar orqali ochish, obrazlarning psixologik tahlili Anorning mahorat ko‘rsatkichidir. Voqealarning davomini tomoshabinlar ixtiyoriga qoldirishi Anorning o‘z o‘quvchilariga bo‘lgan ishonchining ifodasidir. Anor o‘zining hikoyaviy ijodi bilan butunlay boshqa odamlarni taqdim etar, goh ularning psixologik tahlilini o‘zi ochar, gohida o‘quvchining ixtiyoriga topshirardi. Ozarbayjon adabiyotida hikoyaviy ijod cho‘qqisini Anor bilan boshdan kechirdi, o‘quvchi psixologik hikoyalar bilan ham tanishdi