Uning tugamaydigan burilishlari - deb yozadi Rafael Huseynov

Baxt o'qiydigan va kelajakni bashorat qila oladigan odamlar ko'ruvchilar deb ataladi. Ja’far Jabbarlining ham oldindan ko‘rgan kelajakni qanday qurish kerakligi, boshidanoq ta’minot qilish iste’dodi bor edi Ja’far umrining so‘nggi kunlarida so‘nggi hikoyasini yozdi. U hikoyasini “Boku” deb nomlagan. Ammo ozarbayjon xalqi bu voqeani “Firuza” nomi bilan biladi. Bu hikoya 1934 yil dekabr oyining oxirgi kunlarida yozilgan. Lekin XXI asr Bokusi bor. Jafar Jabbarli XXI asrning Bokusini 20-asrning birinchi yarmi yakunlanishidan oldin ham koʻra oldi va koʻrsata oldi. 21-asrning boshlarida Boku emas, balki yangi asrning ikkinchi o'n yilligida romanda tasvirlangan qiyofa kasb eta boshlagan va bundan 40 yil oldin jamoatchilik tomonidan "Sovetskiy" deb atalgan yuqori kvartallarni buzish va qayta qurish natijasida ochilgan ko'k poytaxt Ismoil Hidoyatzoda Ja’far o‘tirgan, yaqin do‘st bo‘lgan kishilardan edi. U Jabborlining bir qancha asarlariga hayot baxsh etgan, ko‘p marta sahnaga chiqqan, Ja’far qalamidan yaratilgan obrazlarni mahorat bilan jonlantirganlardan biri edi Hidoyatzoda Ja’fardan 1935-yil 2-yanvarda – Ja’far bilan vidolashuv kuni, Ja’far dafn etilganida mangulik ajraldi. Biroq, ular 3 kun oldin uchrashishdi. Jafar unga Ismoil, qarang, senga qanday rollar yozaman, butun dunyoga mashhur bo‘lasan, deb va’da berdi Ammo o'sha paytda Ismoil Hidoyatzoda allaqachon mashhur edi, u Jafar asarlarida qayta-qayta o'ynagan. Jafar Ismoil shularni bilgan holda uni yanada mashhur qiladigan rollar haqida gapirgan bo‘lsa, ko‘ring, uning xayolida qanday go‘zalliklar ro‘yobga chiqishi mumkin edi, lekin ketishi bilan biz undan ko‘z yumdik! Xo‘sh, kelajakni his eta oladigan Ja’far Jabbarli Ismoil Hidoyatzodaga bu so‘zlarni aytganida o‘z kelajagini ko‘rmadimi? Uning hayoti birdaniga tugashini anglamaganmidi? Ismoil Hidoyatzoda yillar o‘tib yozgan xotirasida Jafar ham o‘zining muqarrar oqibatini uzoqda ko‘rgani haqida pichirlaydi Bir kuni u Ismoil Hidoyatzodaga tushimda o‘layotganimni ko‘rganimni aytdi va Ismoil Hidoyatzodaga qo‘rqinchli tushini batafsil aytib berdi Hatto Jafar ham uning yaqin orada ketishini emas, qanday ketishi va qanday qilib yuborilishini ham bilardi Binobarin, Jafar Jabbarlini qudratli va tengsiz iste’dod egasi deb hisoblashning o‘zi kifoya emas, u oddiy xalq ko‘ra olmagan narsalarni ham ko‘ra olgan, ertangi kunlardan xabardor edi. Yo‘lning tez tugashini bilish, oxiri eshikni berkitish ekanini bilsa ham, taslim bo‘lmaslik, ko‘nglini yo‘qotmaslik, qalamni qo‘ymaslik boshqa iste’dod va iroda kuchi. Men Jafar payg'ambar kamdan-kam uchraydiganlardan edi, demayman. Biroq uning chiqishini bilib, o‘sha muqarrar qismat sari vahima qo‘ymay olg‘a intilmoq va uni Rabbiyning hukmi deb qabul qilib yashash samoviy elchilarning fazilatidir. Zero, Allohning rejasining sabablari payg'ambarlar va odamlar o'rtasidagi darajada bo'lishi bejiz emas Jafar Jabbarli dunyoga burchi bilan kelganini anglaganlardan biri edi. U hayotining belgilangan vaqtida nima qilishi kerak bo'lsa, u bu vazifalarni oxirgi soatgacha bajarishi kerak edi Ismoil Hidoyatzoda Ja’far bilan bo‘lgan uchrashuv va o‘sha uchrashuvda Ja’farning unga aytgan nihoyatda ta’sirli va o‘ylantiruvchi so‘zlarini esladi. U aytadiki, bir kuni Ja’far yonimga qaytib kelib: “Ismoil, men bilan o‘limga ketasanmi?” dedi. Men: “Jafar, bu nima degan so‘z?!” dedim Ular shunday yoshda ediki, ular hali ham o'limga past nazar bilan qarashdi. Ular o'lim haqida gapirishni yoqtirmaydigan keksa odamlardir. Chunki ular o‘lim uzoq emasligini hech bo‘lmaganda yosh mantiqi va hamma uchun ketish zarurati bilan his qilishadi. Yigit o‘lim bilan hazillashayotganga o‘xshaydi, tanasi yosh va baquvvat, hali ko‘p yillar umri bor, o‘lim haqida gapirganda, o‘lim bilan hazillashayotgandek, uni masxara qilayotgandek, unga past nazar bilan qaraydi Jafar o'sha kuni so'zini davom ettiradi, agar men bilan barcha yo'llarni, hatto o'limgacha kesib o'tishga tayyor bo'lsangiz, yozaman, deb qog'ozga imzo chekasizmi? Ismoil Hidoyatzoda darrov aytadi: “Jafar, nima yozsang, baribir yaxshi so‘z bo‘ladi, o‘ylamay o‘sha yerda imzo qo‘yaman” Ja’far kuladi, Ismoil Hidoyatzodani quchoqlab: “Bilasizmi, nima yozishingizni va imzo chekishingizni xohlayman?” deydi. Teatr bizning hayotimiz. Ozarbayjon teatri ham shu yillarda ancha rivojlandi. Boshqa teatrlardan qolishmasa-da, butunlay menga yoqmaydi. Bugun teatrimizda turg‘unlik hukm surmoqda. Bu turg'unlikdan olib tashlanishi kerak. Buning uchun yosh, iqtidorli kadrlar kerak. Shuning uchun Ozarbayjon teatrni yuksaltirish uchun yangi yosh avlodni tarbiyalash kerak. Shunda Ozarbayjon teatri binosi butun shukuhi bilan yuksaladi Bu gaplarni aytib, Hidoyatzoda eslagunicha, Ja’far do‘stiga beg‘ubor kulimsirab qaradi-da, mening fikrimni aytib, shu so‘zlar ostiga imzo qo‘yasanmi, deb so‘radi Bu safar Ismoil Hidoyatzoda Jafar Jabbarlini bag‘riga bosib, albatta imzo chekaman, bu mening ham siz kabi eng katta orzularim, dedi Ular shu xalqning sahnasi, adabiyoti, madaniyati, porloq kelajagi uchun borlarini qurbon qilishga tayyor odamlar edilar. Ular shunchaki xayolparast emas edilar, bu yo‘lda tinmay mehnat qilishar, hamisha ertangi kun haqida o‘ylar edilar. Aytishga hojat yo‘q, bu ma’noda Ja’far o‘ng va so‘ldagi ko‘pchilik hamkasblaridan, balki, hammasidan ajralib turardi. Ja’far Jabborli ertangi kunni o‘ylagan boshqa o‘rtoqlaridan farqli o‘laroq, o‘zi orzu qilgan ertangi kunlar loyihalarini ham chizib, o‘sha ertangi kunlarda yashaydigan yaxshi ozarbayjonlar obrazlarini yaratdi, kelajakda nimalarga guvoh bo‘lishlarini boshidan e’lon qildi. Boshqa tomondan, u kundalik faoliyatida kelajakdagi Ozarbayjon sohalarida sog'lom, mustahkam va ishonchli poydevor qurish uchun qo'lidan kelgan barcha ishni qilishga intildi. Fidokorona! Buni oilaviy xotiralar tasdiqlaydi. Oxirida yeb-ichganini esladi. Uning rafiqasi va amakivachchasi Sona bo‘lgani uchun u Jafarning qandxo‘rlikdan yaxshi xabardor edi, shuning uchun ham ish bilan band bo‘lganida kechki ovqatni xayoliga ham keltirmaydigan Jafarning o‘zi ovqatlantirsin deb, teatrga, tahririyatga yoki kinostudiyaga kichkinagina ovqat olib borardi 1934 yil dekabr oyining so‘nggi kunlarida Jabbarli qalamiga mansub “Boku” hikoyasi esa aslida juda ramziy ma’noga ega. Bu hikoya Jafar Jabborli orzularining parvozlari, kelajak haqidagi fikrlari ulkan ko‘lami ko‘rsatkichidir “Qarang, eski Boku nima edi, endi nima boʻldi! Xom odamning jahli chiqadimi? Iqtisodiyotda inqilob, hayotda inqilob, kundalik hayotda, inson ongida inqilob. Bu inqilob eski tabiat qonunlarini o'zgartiradi. Yalang'och, qumli tekisliklarni yam-yashil, gulli bog'ga aylantiradi, ikki kun ichida madaniyat va istirohat bog'iga aylanadi. dam olish" "Boku" hikoyasi 1935 yil yanvar oyida Sovet Ittifoqining bosh gazetasi "Pravda"da nashr etilishi kerak edi. Shuning uchun ham Jafar Jabbarli o‘sha qissani bevosita rus tilida yozgan. Ammo ertangi kuni juda uzoq va yorug‘ bo‘lgan o‘sha hikoyani gazeta sahifalarida ko‘rish Jafar Jabbarliga nasib etmadi Ja’far nigohini kelajakka tikkan hikoyasida Sho‘ro hukumatiga juda yoqqan “inqilob” so‘zini asossiz ishlatmagan. Men ham inqilobingiz poyezdida ekanligimni, siz bilan birga sayohatchi ekanligimni ham ko‘rsatib, fikr, did, qarashlar yangi kunlar talabi bilan o‘zgarishi, inqilob qalblarda bo‘lishi, madaniyat ana shu tub o‘zgarishlarning asosiy sohalaridan birinchisi bo‘lishi kerak, degan dildan ham dil izhor etdi Ja’far Jabbarli to‘satdan vafot etib, dafn etilganidan so‘ng darhol uning Moskvada nashr etish uchun mo‘ljallangan so‘nggi qalam qoldig‘i zudlik bilan Bokuda ona tilida chop etilishiga qaror qilindi. Qissani Mammad Orif) zudlik bilan ozarbayjon tiliga tarjima qilish uchun berishdi va u qissani tarjima qilib, bir kechada taqdim etdi va 1935 yil 4 yanvarda “Kommunist” gazetasida “Firuza” nomi bilan “Boku” qissasi bosilib chiqdi – Jabbarli o‘limidan keyin ham yangi asari bilan yangi yilning ilk kunlaridayoq xalqini kutib olishga muvaffaq bo‘ldi! Adabiy me'yorlarga ko'ra, o'z davri uchun bu hikoya fantastika namunasi edi. 6 yildan so‘ng o‘z shahrini tark etgan keksa Bakunelik shaharga qaytib, eski mahallasiga boradi va uyini qidira boshlaydi. Biroq na eski mahalladan, na u yerdagi uylardan asar yo‘qligini ko‘radi. U Handavorni keza boshlaydi, Chambarekand sari yonida to‘xtaydi, ko‘radi, tanish Chambarekanddan ham asar yo‘q – bu Handavorda eski qabristondan ham, tekis uylardan ham asar yo‘q – hamma yerda qurilish, bog‘lar, bog‘lar barpo etilmoqda, yangi-yangi go‘zal binolar qad ko‘tarmoqda (Jafar Jabbarli 1934-yilda Chambarakandda “ko‘rgan” bog‘ haqiqatda 2022-yilda ochilgan – 4 gektarlik bog‘ hududiga 50 ming tupdan ortiq gul, manzarali butalar, turli daraxtlar ekilgan) U do‘sti bilan mashinaga o‘tirib, shahar ko‘chalarida yuradi. Ko'rgan narsasi uni hayratda qoldiradi. U duch kelgan har bir manzara uning uchun mo‘jizadek. Ammo mo''jizadan ham ko'proq! U aytadiki, men shundayman kecha shu yerdan o'tsam, bir uyni buzayotgan edilar, endi ko'raman, uning o'rniga alohida bino qurilmoqda. Mayli, deydi u, tushundim, bir-ikki kunda uni buzib, o‘rniga juda tez chiroyli bino qurib, yo‘lga asfalt yotqizsa bo‘ladi. Ammo kecha bu yerga ko‘chat ekishdi, endi o‘sha daraxtlar gullab ketdi! 1934-yilda Ja’far Jabbarli ko‘rgan ertangi Boku edi: "Chambarekandga egilgan butun eski Boku g‘oyib bo‘ldi. Men hayron bo‘ldim. Qabristonga borish uchun tepalikka chiqdim. Yo‘lni juda yaxshi esladim. Lekin nima keragi bor, eski qabristondan asar ham ko‘rmadim, uning eski to‘siqlari ham, eski dashtlari ham ochilib ketdi. Otamning qabrini ham topolmadim, Sukunat o‘rnida go‘zal istirohat bog‘i qurildi, dadamning qabri o‘rnida esa tinimsiz mashinalar, avtobuslar oqimidan qora ko‘zgudek yarqirab turgan keng yo‘l topolmadim Yangi asfaltning oyna ko'kragiga yorug'lik "GAZ" oqardi Kommunistik ko‘chadan tushib, “Kitob saroyi” yonidan o‘tayotib, hushidan ketdi; hayratdan emas, quvonchdan: “Ashi, shaharni nima qilishyapti? - deb baqirdi u. - Kecha, kelgan kunim shu yerdan o'tib ketdim. Men bilgan eski bir qavatli uyni buzayotgan edilar. Bugun bu yerda go‘zal istirohat bog‘i barpo etildi, asfalt daraxtlari, favvora... Ikki kunda eski uyni buzib, joyini ta’mirlash, hatto asfalt yotqizish, ko‘chat ekish ham ajabmasdir. Kecha ekilgan daraxtlar bugun gullab, yangi barglari bilan ko‘zni quvontirayotgani ajablanarli. Kechagina Guba maydonidan o‘tdim. Bu joy bir vaqtlar Sharq sivilizatsiyasining eng namunali markazi edi. Bu yerga doim bo‘kirib yuradigan tuyalar to‘planishardi. Kalta-uzun soqolli dallollar u yer-bu yoqqa sayr qilishar, darveshlar tishsiz ilonlarini o‘ynatib, imomning jasoratidan, Sohibozzamaning ilg‘or chavandoz bo‘lib paydo bo‘lishidan so‘zlashardi. Kecha ko‘rganlarim esa... O‘sha sharqona eskilik olib tashlandi, o‘rnida yangi va toza bog‘ barpo etildi. Bu yerdan yuzlab mashinalar, tramvaylar, avtobuslar o'tadi. Inqilobgacha afyun savdosi va afyun chekadigan koʻchalari bilan mashhur boʻlgan bir qavatli Xonim karvonsaroyi xarobalari oʻrnida yetti qavatli katta bino qurilgan Ja’far bu gaplarni yozayotganda Boku unday emas edi, “hayotda inqilob, kundalik hayotda inqilob, odamlar ongida inqilob” deya ta’riflaganida, aslida sho‘rolar hukumatidan shunday o‘zgarishlar kutayotganini, haqiqiy inqilob to‘p bilan amalga oshirilgan inqiloblar emas, aynan shunday yot ijod, fikrdagi inqilob ekanini pichirlab gapirardi Ja’far Jabbarlining yuragi to‘xtaganidan bir necha yil o‘tib, Chambarakanddagi qabrlar o‘z o‘rnida qolgan, “Kubinka” nomi bilan mashhur bo‘lgan “G‘uba maydoni” o‘sha ahvolda, o‘nlab yillar davomida o‘sha yodgorlik bo‘lib qolgan, hozir ham uning ayrim qismlari Jafar o‘z hikoyasini ana shunday yodgorlik va belgilar bilan yozgan davrlar qiyofasida saqlanib qolgan. Lekin Ja’far Boku chizgan bosh reja bo‘yicha qurilishlarni amalga oshirib, madaniyatli odamlarni, ularning o‘zgaruvchan shaharga mos ibratli muhitini barpo etgan edi. Ismoil Hidoyatzoda bilan qiynalib, teatrimizni mana shunday inqilobiy tarzda o‘zgartirmoqchi bo‘lganida, bizning sahnamizni, aktyorimizni tush ko‘zgusida qanday ko‘rganini ko‘rish juda qiziq Kengaytirish uchun, ehtimol, u shahar me'morchiligini ko'rganidek, hozirgi hayot poytaxt tarixida yashagan. Ammo masalaning shu tomoni borki, u faqat shahar bilan bog‘liq qurilishlarni orzu qila olardi, teatrda esa maydonda o‘zi tasavvur qilganini amalga oshira oldi. Jafar Jabbarli chizgan o‘sha go‘zal manzaralar oradan 20, 30, 40, 50, 80 yil o‘tib Bokuda barpo etilgan. U nima yozgan bo‘lsa ham, hammasi birin-ketin tasdiqlandi va shunday bo‘ladi. Binobarin, Ja’far yashaganida nimalar qilar edi, degan mavhumdek tuyulgan savolga aniq javob bor: agar xudo va siyosat unga dam berganida edi, Ja’far o‘zining bitmas-tuganmas kuch-g‘ayrati, iste’dodi va ishbilarmonligi bilan o‘sha yillardagi hikoyasidagidek tasavvurda emas, balki real hayotda teatr va madaniy hayotimizda yutuq va yuksalishlarni amalga oshirgan bo‘lardi Har kuni, har kuni o'zgarib turadi Bu yerdan ma’lum muddatga ketib, qaytib kelganlarni hayratga solibgina qolmay, bu yerda yashovchi odamlarni ham hayratga solgan o‘zgarish va obodonlashtirishni boshdan kechirdik va boshdan kechirmoqdamiz. Jafar Jabbarli 1934-yilda suratga olgan Boku va hozir yashayotganimiz qo‘sh olmadek. Jafarning ushalmas orzulari ushaldi. Biroq hozir yozganlarini o‘qib, kelajakda nimalar bo‘lishini oldindan ko‘rib, uni ko‘z o‘ngimizda bo‘layotgan voqealar bilan solishtirganda, bu sehr ortida yana bir sehr borligiga, Ja’farning kelajakdan o‘tmishga vaqt tezligini oshirish uchun kelgan odam ekanligiga ishona boshlaysiz Hozir, 21-asrda, uchinchi ming yillikning boshida biz ko‘rib turgan va yashayotgan “me’mori” Ja’far Jabbarli Boku, zamon asoschisini Ja’far ideallari asosida yaratgani uchun olingan. Biroq, Ja’far o‘sha paytda o‘zida ko‘rgan va ertangi Bokudek muhtasham tasavvur qilgan teatrimizni ko‘ra olmadik. Shu sababdan yo Jafarning yo‘lini buzish kerak edi, yoki bu sohada o‘sha niyatlarga chek qo‘yadigan boshqa bir qobiliyatli quruvchi bor edi Jafar yoshlik chog‘laridayoq istiqlolimiz baxtini totib ko‘rish, uch rangli bayrog‘imiz baland hilpiraganlik baxtining ta’mini totib ko‘rish nasib etdi. Unga davlat qurish yo‘lida mehnat qilish qobiliyati tabiatan berilgan ekan, avvalo bu muqaddas bayroqni tarannum etish, uning timsollarida millatchilik, millatchilik naqshlari yashiringan misralarga aylantirish Ja’farning zimmasida edi. Biz hammamiz bayrog'imizni sevamiz - kattayu kichik. Bayroqni har kim o‘zi tushunganicha, tafakkur darajasiga ko‘ra hurmat qiladi, sevadi – bayrog‘imizni o‘pamiz, ko‘zimizga qo‘yamiz, bag‘rimizga bosamiz, ta’zim qilamiz, shahidimizni bayrog‘imiz bilan bu dunyodan jo‘natamiz Bayroq qasam joyimiz, “Qur’oni karim”imizga ko‘ra barakalimiz. Biroq, har bir sof qonli ozarbayjonlik sevadigan bayrog‘imizni Jafar Jabbarli barchamizdan ko‘ra ko‘proq sevardi. Sababi oddiy. Ana shu bayroqning boshimiz uzra ko‘tarilishi, mustaqilligimiz timsoliga aylanishi uchun kurashganlardan biri edi. Jafar Jabborli respublikamiz davrining birinchi mustaqil shoiri va bayrog‘imizni madh etuvchi she’rlar yozgan, o‘sha she’rlarida bayroq falsafasini ochib bergan va bu she’rlari bilan ozarbayjon xalqida bayrog‘imizga mehr uyg‘otibgina qolmay, bu bayroqdagi timsollar bilan yashashni ham o‘rgatgan birinchi so‘z ustamizdir 1919-yil 25-avgustda “Ozarbayjon” gazetasida Ja’far Jabborzodaning “Sevdiyim” nomli she’ri bosildi. O‘sha she’r hech qanday go‘zallikka bag‘ishlanmagan. O‘sha she’r boshqa go‘zallardan ham go‘zal bayrog‘imiz haqida edi: Chiroqlarni o'pib, oltin ildizingizning oy va yulduzi U Shoh tog'ining cho'qqisidan chiqishi deb ataladi Mehribonlik Xudosi, go'zallik Xudosi juda muloyimdir Bir barmoq bilan qalblarga salom aytiladi U yerlarda aka-uka, do‘stlari bor, ularni juda yaxshi ko‘radi Yashil xalatli, ko'k ko'zli, qizg'ish yonoqli sevgilim Qadimgi yunon mifologiyasida Eleos rahm-shafqat xudosi, rahm-shafqat xudosi, Afrodita go'zallik ma'budasi edi. Jabbarli bayrog‘imizni mehr xudosiga, go‘zallik xudosiga tenglashtirgan O‘z vaqtida “Molla Nasriddin” jurnalida chop etilgan chizmalardan birida yurtimiz baland bo‘yli va kelishgan ayol sifatida tasvirlangan va uning tagida “Ozarbayjon” nomi yozilgan. Ja’far Jabbarli bayrog‘imizdagi uch rangni ta’riflar ekan, har bir rangga izoh berar ekan, avvalo, uni go‘zal qo‘lga qiyoslab, “Yashil ko‘ylakli, ko‘zlari moviy, yonoqlari qip-qizil sevgilim” deya samimiy murojaat qiladi Maftunkor ko'rinish bilan tog' tepasida turib Ko‘rinib turibdiki, bahor shamoli ochilib, soching chirmashdi Nozik qo'lingizning torlariga tegib turganingizda Birin-ketin turonliklarning hammasiga o‘xshaysan Oltoydan, Altun tog'dan mahalliy toshqinlar kutmoqda Yashil ko'ylak, ko'k ko'zlar va binafsha parda bilan mening sevimli U bizning qalbimizga yorug'lik tarqatmoqchi U vaqti-vaqti bilan harakat qiladi va baland uchishni xohlaydi U butun turk qo'llarini qo'llari bilan quchoqlashni xohlaydi Yashil ko'ylak, ko'k ko'zlar va binafsha parda bilan mening sevimli Jabbarli bayroqqa bag‘ishlangan navbatdagi she’rida o‘z timsollari bilan atrofga nur sochmoqchi bo‘lgan Go‘zalning o‘zi taratgan timsollarni qanday ochib berishini allaqachon ko‘rsatib turibdi. O‘sha she’r 1919 yilda “Ozarbayjon” gazetasida bosilgan: Menga qarashga, o'ylashga, teginishga ruxsat bering Bu yoqimli, uch rangli, uch ma'noli bayroq U bayroqni muqaddas qildi: Farishtalar qanotlariga soya soladimi? Bu nima, ey Xudo! Olovli yurtning bargi! Ozarbayjon - Olovlar mamlakatni daraxtga qiyoslaydi, bayrog'imizni o'sha daraxtning yonayotgan tongining bargiga o'xshatadi va bir misrada bayroqning 3 rangni muhrlaydi: Ko'k bargli, binafsha gulli, yashil o'tlar o'ssin Bayroq tabiatdagi eng nozik va go'zal narsalarga - gullarga, maysalarga qiyoslanadi. Lekin u harakat qilmaydi. U bayroqni mayin o'tlar va nozik gullardan afzal ko'radi: Yaxshi, yaxshi, gul so'nadi, o'tlar erga toptaldi Lekin bayrog'imiz balandlarni sevadi U yulduzlar va yarim oydan balandroqda aylanadi U bayrog'imiz ko'kragidagi oyga ishora qiladi, demak: Oy o'z soyasida egilib, go'zallikni quchoqlab oldi Sevgan insoningiz bilan quchoqlashib, baland uchish uchun Bu qarash onaning mehriga o‘xshaydi O‘ylab qarasam, didimni, vijdonimni silaydi Shundan so‘ng u bayroqdagi har bir rangning, bayroq tagidagi oy va yulduzning ma’nosini ochib bera boshlaydi Bu oy, yulduz, ranglar kongressi nimani anglatadi? Bizningcha, shunday deyish kerak Ya'ni, deydi u, bu mening xulosam, mening qarashim, mening talqinim, lekin siz erkinsiz, o'zingiz boshqa talqinlarni, turli tushuntirishlarni topishingiz mumkin. Biroq, bu ramzlar uchun Jafarnikidan ko‘ra izchilroq, tarixiyroq va milliy mantiqiyroq tushuntirishni hech kim topa olmasa kerak Bu moviy bo‘yoq Moviy Mo‘g‘uldan qolgan turk belgisidir turk o'g'li bo'lishi kerak; Unda go‘yturklarga ishora qilib, ko‘k rang turkiylik timsoli ekani, bu chiziq davlatchiligimiz va milliy borlig‘imizdagi asosiy yo‘nalish hisoblanishi ta’kidlanadi Yashil rangga o‘tadi, bu rang ham axloqiy qadriyatlarimiz ramzi, iymonimiz, e’tiqodimiz, islomimiz ko‘rsatkichi ekanligini tasdiqlaydi: Yashil bo'yoq - islomning buzilmas e'tiqodidir Qizil rangni bayroqqa singib ketgan shahidlar qoni, Vatan uchun, millat uchun jon fido qilganlarning qoni, ozodlik timsoli sifatida ko‘radi: Bu rang erkinlik va o'zgarish farmonidir Bayrog‘imiz ko‘kragidagi sakkiz qirrali yulduz-chi? Jabbarlining javobi shundaki, u arab alifbosida yozilganda “Ozarbayjon” so‘zini tashkil etuvchi 8 ta harfning belgisidir Sakkiz qirrali yulduz sakkiz harfli olovning uyidir Od yurdu idiomasi “Ozarbayjon” degan ma’noni anglatadi. “Od yurdu” so‘zlari arab alifbosida yozilganda sakkiz harfdan iborat. Bayroqdagi oyning ma'nosi nima? Qushdek qullik kechasidan fursat topgan Bu hilol ham turkiy ilmdir, sevgining munosib belgisidir Ta’sischi mutafakkir Jabbarli o‘zining yagona she’rida bayroq timsollaridan foydalangan holda o‘z millatining bosib o‘tgan mafkuraviy yo‘lini ham, milliy o‘zlikni anglash asoslarini ham hikoya qiladi, shuningdek, oliy qadriyat – mustaqillik ana shu qadriyatlarning asosi, bir kuch va bir butun bo‘lib, olovli Ozarbayjon davlatiga qaytishi mumkin, deb hisoblaydi: Ilohim, amallarimni shu bayroqqa ko‘rsat Birin-ketin rost bo‘lib, nom oldi: Mustaqillik! Yuragimda bir tilak bor, rost bo'lsin Ammo bu she’rni yozganda 20 yoshda bo‘lgan Ja’far Jabbarlining yuksak orzusi nima edi? Uning orzusi Turon olamining birligi, Ozarbayjonning Turon makonida ustunligi, Turon bayroqlari ichida uch rangli bayrog‘imiz eng baland hilpirab turishi edi: Yuragimda bir tilak bor, rost bo'lsin O'sha kuni Turonda ko'k bayroq ko'tarilsin Kimningdir nazdida Jabbarlining bayrog‘imizni madh etuvchi she’ri uning ijodi ichida eng muhimi, eng tarixiysi, eng yaxshisidir. Kimdir uning hikoyalarini ijodining cho‘qqisi deb bilsa, kimdir “O‘g‘tay E’lo‘g‘li”, “O‘t kelin”ini, kimdir “Oydin”ni Ja’farning shoh asari darajasiga qo‘yadi. Shuningdek, kimdir Ja’far Jabborlining eng muhim xizmati uning alohida yorqin asarlari emas, balki o‘sha asarlarning barchasini bir joyga jamlagan muhimlik sifati, deb da’vo qilib, Ja’farning adabiy tilimizning she’riyligi, fasohat va tiniqligini mutlaqo yangi bosqichga olib chiqish qobiliyatini adibning asosiy mahorati sifatida qadrlashi ham mumkin O'sha bahslashuvchilarning har biri o'zini ko'proq haq deb hisoblaydi va aslida u haqdir. Ja’farning ulug‘ligining qaysi jihati muhimroq ekanini isbotlashga urinish, yengib bo‘lmaydigan bahsga kirishish kabidir. Jafar Jabborli har tomonlama buyuk va benazir, nima qilgan bo‘lsa, nima yozmasin, eng go‘zal milliy boylikdir. Vaholanki, har bir ota-ona barcha farzandlarini yaxshi ko‘rsa-da, har holda, ular qalb tubida birovni yanada mehrliroq mehr bilan sevadi, shuning uchun ham ota-ona barcha farzandlariga bir xil ko‘z bilan qaraydi va buni bir ijodkorning ijodiga tadbiq etadi, degan taxminga tayanish to‘g‘ri emas. Agar ota-ona o‘z farzandlaridan birini tanlasa, har bir ijodkor o‘zining bir-ikki avlodini o‘ziga xos xususiyatlari va tarixi bilan boshqa ijodlaridan shirinroq va yoqimliroq deb biladi. Unutilmas me'morimiz G'azanfar Alizoda) bir kuni kasal bo'lib, umrining kuzini o'tkazayotgan Uzeyir bekni ko'rgani borib, ularning uzoq suhbatlaridan kelib chiqib, bu savolni ham berdi. Hozirgacha yozgan asarlaringizdan qaysi biri sizga ko'proq yoqadi? 1948 yil edi, Uzeyir bey o‘sha davrga kelib uni Uzeyir qilgan barcha asarlarni yozib bo‘lgan, ya’ni tanlash imkoniga ega bo‘lib, “Unaqa bo‘lmasin, bu bo‘lsin”, deb tanladi, deydi Ammo Ja’farning qaysi asari ko‘proq qalbida? O‘zgalarning har bir qaroriga shubha bilan qarash mumkin bo‘lsa-da, ruh yeyuvchining o‘zi aytgan gaplarga shubha qilishga qanday haqqimiz bor?! Va bu savol Ja’far Jabborliga berildi va u javob berishdan tortinmadi Yozuvchi, jamoat arbobi Shamsiddin Abbosov) Jafar Jabbarli bilan qarindosh bo‘lgan. Ja’far Jabbarli Shamsiddin Abbosovning buvisi Melakxonimning amakisi bo‘lib, uni doim mehr va g‘amxo‘rlik qilib turardi Shamsiddin Abbosov esa Jafar Jabbarli xotirasini doimo hurmat-ehtirom bilan omon saqladi, imkoni bo‘lganda u haqida yozib qoldirdi Shamsiddin Abbosov bir paytlar Ja’fardan so‘raganimni esladi: shu paytgacha yozgan asarlaringizdan qaysi biri sizga ko‘proq yoqadi? Bu savolni anchadan beri kutgandek o‘ylamay, darrov “Qayting” deb javob berdi. Lekin u tezda qo'shib qo'ydi, negadir teatrda buni tushunmaydilar “Qaytish”, uning kelib chiqish tarixi, sahna taqdiri, u yerdagi har bir obrazning haqiqiy prototiplari bilan bog‘liq sarguzashtlar alohida suhbat, ayni damda xayolimda kezib yurgan asar nomi – so‘zning o‘zi “Qaytish” so‘zi Jafar Jabborlining borligi, faoliyati, yo‘li, iziga eng to‘g‘ri bahodir. U konvertatsiya qilish uchun kelgan odam edi. Qaysi sohaga murojaat qilmasin, u yerda, albatta, yangilik kiritdi va bu yangiliklar nimaningdir yengil o‘zgarishi emas, balki tubdan o‘zgarish, burilish edi. Tashqi ko'rinishida ham, mazmunan ham sifati. Hatto tashqi ko'rinishida ikkinchi darajali bo'lib tuyulishi mumkin bo'lgan qadamlari va urinishlarida ham u birinchi o'ntalikka kirdi va bu erda qilgan ishi burilish deb atalishga loyiq edi. Bolalar tug'iladi va har kim o'z farzandiga ism qo'yadi. Ja’farajon yuz yillardan beri shunday, undan keyin ham bu odat davom etadi, qancha yillar o’tsa ham davom etadi. Jafar asarlar yozgan, qahramonlari o‘z farzandlaridek bo‘lgan, ularga nom bergan, undan oldin yozgan, ijod qilgan adiblarimizdan hech biri Jafar qilgan ishni qilmagan, undan keyingilar ham bu ishga u kabi jiddiy yondashgan emas. Ja’far bu reklamalarda ham ongida uzluksiz ishlagan davlat qurish formulalariga amal qilib, eshitilishi bilanoq ozarbayjonlarga ma’lum bo‘lgan nomlar yaratgan Jafar Jabbarligacha Ozarbayjonda Sevil ham, Yashar ham yashamagan, ularning oilasida Doʻnmez ham, Oydin ham, Gunduz ham oʻsmagan... Bu ismlarning barchasi Jafarning Ozarbayjonga qoldirgan merosidir Bugun Yasarlar, Sevillar, Gunduzlar, Aydinlar... butun Ozarbayjonda. Bu nomlarga ega bo‘lganlarning har biri o‘z borlig‘ida o‘z bilmay turib, aslida Ja’far Jabborlining nurini olib yuradi Nuri butun Ozarbayjonda bo‘lgan odam esa, albatta, o‘chmaydi, o‘lmaydi. Va nafaqat o'lmas va o'lmas! Har jihatdan, ertangi kun odami, futurist, tirik, hozir ham bor, nimanidir qaytarishga, o‘zgartirishga qodir Ja’far hech qachon tugamaydi!