Eng uzoqni ko'radigan zaif ko'zlar - deb yozadi Rafael Huseynov

U qisqa umr kechirdi. Biroq u o‘zining qisqa umrida shunchalik ulkan ishlarni amalga oshira oldiki, uning nomi Ozarbayjon adabiyoti va madaniyati, qolaversa, butun ozarbayjon ma’naviyati tarixida abadiy qoladi. Ba'zan ular bu qisqa umrda qanday qilib ko'p narsalarni qilganiga hayron bo'lishmadi, hatto bunga ishonishmadi. Shuning uchun uning yoshi aslida ko'rsatilganidan kattaroq degan fikrlar mavjud Jafar Jabbarlining 1899-yilda tug‘ilgani hamma joyda – qomuslarda, monografiyalarda, darsliklarda yozilgan. Buni turli rasmiy hujjatlar ham tasdiqlaydi. Biroq, kundek aniq bo'lgan bu ma'lumotga shubha bilan qaraydiganlar ham bor. Chunki 20-asr boshlarida ozarbayjon adabiyoti va madaniyatining shunday muhim sohasi – she’riyat, nasr, dramaturgiya, tarjima, kino, publitsistika kabi Ja’far Jabbarli imzosi ko‘rinmaydigan soha yo‘q edi Uning qalamidan chiqqan narsalarni bir joyga jamlasangiz, bir umrga sig‘maydigan asarlar olasiz. Shubhalilar bunga, shuningdek, Ja’farning adabiy faoliyatining juda erta boshlanishiga asoslanadi. Biroq ular qancha hujjat, dalil va guvohlarni qidirmasinlar, shubhalarini tasdiqlovchi qandaydir asosli xulosaga olib keladigan dalil topa olishmadi Ja’far Jabborliyga turli yillarda berilgan hujjatlardan tashqari, o‘z qo‘li bilan to‘ldirgan shaxsiy blankalari, yozgan biografik ma’lumotnomalari uning millati turk, bugungi til bilan aytganda ozarbayjon, 1899-yilda tug‘ilganligini yana bir karra isbotlaydi.Millat masalasini boshidan boshlaganim ham bejiz emas. U xiziliyalik bo‘lgani uchun mahalliy aholi u bilan barcha ozarbayjonlardan ko‘ra ko‘proq g‘ururlanib, hatto tog‘lik ekanini ta’kidlagan Inson o'z ota-onasini tanlay olmaydi va har kim o'z millati bilan faxrlanishga haqli. Ja’far Jabborli turkiy edi, bu yerda bahs-munozaraga o‘rin yo‘q, uni shaxsan o‘zi turli yillarda yozgan turli hujjatlarda ko‘rsatgan, xalqini dildan sevishdan tashqari, ona tilimizni bir satr sifatida poklash, boyitish yo‘lini tanlab, tilimizga – turkiy tilga ham zamondosh adiblaridan balki ko‘proq xizmat qilgan Ja’farning hayot tarixiga chuqurroq kirib borar ekanmiz, uning imzosi matbuotda ilk bor qachon paydo bo‘lganini va ilk e’tiborga molik asarlarini qachon yozganini o‘rganar ekan, odamlarning hayrati yanada ortdi. Negaki, o‘tirgan odamning qarashlarini aks ettiruvchi asarlari gazeta-jurnal sahifalaridan jamiyatga yetib kelganida u hali bola, eng yaxshisi hali o‘smir edi. Axir, bu yoshdagi odamlarning ishi ularning yoshidan kattaroq narsalar emas, balki odatda beparvo o'yin-kulgidir. Ular yozmoqqa moyil bo‘lishsa-da, bunday ishlarni Jafar singari yuqori professional darajada emas, balki havaskor sifatida bajaradilar. Ammo, unutmasligimiz kerakki, har bir xalq tarixida bir, ikki, uchta shunday shaxs vaqti-vaqti bilan bo‘lishi shart. Parvardigar ularni boshqalardan ajratib, shunday yorug‘lik baxsh etayotgandek tuyuladiki, bu nur, albatta, tanlangan. Ular juda erta porlaydilar, ularning nurlari shunchalik yorqinki, hatto bu nurni ko'rmaganlar ham uni ko'rishga majbur bo'lishadi. Ammo eng achinarlisi shundaki, bunday shaxslarning hayot yo'li ko'pincha juda qisqa. Osef Zeynalli - atigi 23 yil yashadi. Biroq, bu 23 yil ichida u ozarbayjon musiqasida ko'plab ilklarni boshladi. 20-asrning dastlabki oʻn yilliklarida nur sochgan Mikoyil Mushfigin va Bahruz Kangarlining ham umri shunchalik qisqa edi Ba’zida o‘sha zukko insonlar hayotdan nima sababdan, qanday yo‘l bilan ketishganidan qat’iy nazar, ularning peshonalarida shunday uzoq umr kechirgani allaqachon ayon bo‘lgandir, degan fikr esga tushadi. Shu bois, balki o‘sha qisqa umrda 60 yil, 70 yil, 80 yilga sig‘adigan asarlarni bajarib, nihoyasiga yetkazgandir?! 19-asr yakunlanib, 20-asr boshlanganida Ozarbayjon hayotida mutlaqo yangi sahifa ochildi. Bu sahifalarni to‘ldiradigan satrlarni yozish, yangi zamon Ozarbayjonini qurish uchun zamondan bir qadam oldinga otilishi kerak bo‘lgan shunday insonlar kerak edi. Jafar Jabbarli ham umrini ham, o‘zi yashayotgan zamonni ham kutganlardan biri edi, u ibtidoiy zamonda shu millat va yurtga ilohiy sovg‘adek bo‘lib, o‘z vatanini, elini eng keng ufqlar sari uchirardi Ja’farni o‘tin yorib, sotib rizq topayotgan dehqonning o‘g‘li, deb o‘ylagan kishi adashadi. Ja’far Jabbarli zamon talabidan tug‘ilgan, zamonning o‘zi bergan, yangi davrda xalqini taraqqiyot sari yetaklashi lozim bo‘lgan noyob zotlardan biri edi. Jafar Jabbarli 1-2-kurslarda ham bizga juda yaqin edi. Bu bizning zamonaviy kunimizga o'xshardi. Chunki u bilan birga o'tirdi va qoldi, uni shaxsan ko'rdi, u bilan Aloqada bo'lganlarning qanchasi tirik edi? Ular shunday xotiralar haqida gapirardilarki, suhbatlarida Jafar Jabbarli xuddi biz bilan birga bo‘lgandek bo‘lardi. Lekin baribir Jafar zamonda bizdan uzoq emas. Taqdimotchilar – Ja’far Jabbarlining nevaralari ota-onasidan eshitgan oilaviy voqealarni to‘g‘ri so‘zlab beradigan biz bilan birga Biroq, u qanchalik yaqin va samimiy bo‘lmasin, uning shaxsiyati, tafakkur ko‘lami, katta-kichik asarlaridan tug‘ilgan ulug‘vorligi haqida fikr yuritar ekanmiz, Ja’far Jabbarli yaqin davrlar yozuvchisi emas, olis asrlarda yashab o‘tgan mumtozlarimiz darajasida degan taassurot paydo bo‘ladi. Darhaqiqat, Jafar Jabbarli ichi to‘kinligi, tafakkurining teranligi, ko‘zoynakli ko‘zlarining hayratlanarli idroki bilan qarilik davrida yashab o‘tgan devlarimizga o‘xshaydi Ja’far Jabbarli o‘sha ulug‘ qalblarning yangi zamonga qaytishi, yangi zamonga moslashib jonlanishi, uzoq o‘lik umrlar va so‘ngan aql-zakovatlarning jonlanib, yangi qiyofada, boshqa ko‘rinishda davom etishidir Tarix davomida xalqning yuksalishi esa ana shunday qudratli elkada bo‘lgan Jabborliga yetib, har kuni nafasini his qiladigan darajada yaqinman. Yillar, oylar, haftalar, kunlar davomida odamlar bilan birga bo'lgan ob'ektlarda ularning ozgina bo'lsa ham energiyalari qoladi. Nizomiy muzeyida Jafar Jabbarlining yodgorliklari jamlangan burchak mavjud. “Burcha bor” desam, 20 yil avval ushbu muzey ekspozitsiyasini qurayotganimda hammasini o‘z qo‘lim bilan tartibga keltirganman. Mana u har kuni kiyadigan favvoralar. Uning yoshligidan ko‘zlari zaif edi (Jafar Jabbarli o‘z hayoti haqida gapirib, hayotining “ilk yoshlik” qismini alohida ta’kidladi. Zavalli shunday yoshda olamdan o‘tdiki, u allaqachon yosh edi. Ammo uning aql-zakovati og‘irligidan shu kichik umrni ham bosqichlarga bo‘lish istagi va majburligi bor. O‘zining imzosi birinchi marta keksalik davrida paydo bo‘lgan odam88 yilda paydo bo‘lgan. birinchi romani, uning ilk pyesasi 12-13 yoshida Jafar Jabbarli allaqachon yosh, o‘smirlik chog‘ida dono, yoshlik chog‘ida dono bo‘lgan benazir insonlardan biridir Ja’farning o‘smirlik chog‘idan birga bo‘lgan, endi esa qo‘limga tegib turgan o‘sha ko‘zoynaklar, qo‘limga birovning ko‘zoynagini olganimda xayolimga kela olmaydigan o‘y va tuyg‘ularni uyg‘otadi. Ko‘zlari ojiz, kechayu kunduz yozish bilan band bo‘lgani uchun o‘sha ko‘zoynagini doim ishlatishga majbur bo‘lsa-da, Ja’far Jabbarlining o‘zi butun borlig‘i bilan KO‘ZACH edi! Yaqindan yoki uzoqni ko‘ra olmaslikdan aziyat chekadiganlar kiyadigan ko‘zoynaklar har bir tunukada ham qimmat, ham arzon bo‘lishi mumkin. Biroq o‘zi millat ko‘zgusiga aylangan Jabbarli kabi shaxslar har bir xalq tarixida, asrlar davomida birdir Jafar Jabbarli kelib, so‘zning tom ma’nosida chaqmoqdek qisqa umr kechirdi. Biroq u o‘zining qisqa umrida amalga oshirgan ulkan ishlar va faoliyati bilan shunday iz qoldirdi va shunday muhtasham Millat Ko‘zgusiga aylandiki, u barcha voqealarni, odamlarni, o‘tgan voqealarni barcha ko‘rinishlari bilan, oq-qora, soyalarda xalqqa ko‘rsatdi. U hayotini tugatdi va ketdi. Holbuki, u yozgan va yaratgan ishlari bugun ham Millat ko‘zoynagi bo‘lish vazifasini davom ettirmoqda, kelajakda esa bu OYUSHning sinmas va sinmas ko‘zoynaklari xalqqa yanada aniqroq yo‘llarni ko‘rsatishda davom etadi Garchi hozir u me’yorlashtirilib, hammaga nisbat berilgan bo‘lsa-da, albatta, “daho” juda og‘ir so‘z bo‘lib, daho deyish mumkin bo‘lgan har bir inson, shubhasiz, Allohning mo‘jizasidir. Ba'zan ular shunday tartibsiz muhitdan porlaydilarki, odamni hayratda qoldirmaslik mumkin emas. Insonni yaratuvchi ham muhit bo‘lsa, ba’zan bunday odamga bu bola yoki o‘smirning o‘sha muhitdan chiqib, dahoga yetishi mumkinligini tasavvur qilish qiyin bo‘lib tuyuladi. Jafarning o'zi. Yetim bola, kambag‘al oila, bir qop kanop, asosiy maqsad har kuni qornini to‘ydirish. Mahallada o‘qishga, o‘qishga moyil bo‘lganlar sanoqli Agar Ja’far Jabbarlining bizga allaqachon ma’lum bo‘lgan tarjimai holini Xudoning o‘zi emas, balki qaysidir mashhur adib yozganida edi, bu jarayonni tabiiy deb hisoblamaydigan, yozuvchining tasavvuri mantiq va voqelikdan oshib ketganiga ishonadiganlar kam bo‘lar edi. Biroq Parvardigar yozgan stsenariyga kimning haqqi bor! Dunyoning turli asrlarida yashab o‘tgan bir qancha daholarning hayot yo‘llarini ko‘zdan kechirar ekansiz, ularning ko‘pchiligi Ja’far hayotidagidek g‘ayrioddiy voqealarni boshidan kechirganiga guvoh bo‘lasiz Jafar Jabbarli olis qishloqda – Bokudan 110 kilometr uzoqlikdagi Xizida tug‘ilgan. Bu qashshoqlik, kun kechirish uchun kurash bu oila tufayli avlodlar davom etgan taqdir edi. Petrushka noni oiladagi 7 farzanddan biri bo‘lib, daraxtdan chiqib, yog‘ochga ishlov berish bilan shug‘ullangan. U dunyoga kelganidanoq uning keyingi taqdiri ma’lum bo‘lgandek edi. Negaki, bu qismat Xizidagi ko‘plab boshqa oilalarning farzandlari taqdiridek bo‘ldi. Oti o‘rmonlar bilan o‘ralgan, Parvardigar bu o‘rmonlarni kambag‘allarga non daraxti qilib o‘tqazganga o‘xshardi. Bu qishloq fuqarosining yagona daromad manbai va umidi bir chekkasidan kesilsa-da, Xudoning marhamati bilan toliqmaydigan o‘sha zich o‘rmonlar edi. Ja’farning savodsiz otasi G‘afor ham o‘sha qishloqdoshlari kabi ko‘zini o‘sha o‘rmonlarga tikib, borib o‘tin yorib, yig‘ganlarini yondirib, cho‘g‘ga aylantirib, Boku, Shomaxi bozorlariga olib borardi. Ammo taqdir qora cho‘g‘dan chiqqan nonni ham qorong‘uda ko‘radi. O‘rmonga navbatdagi safarlarining birida o‘tin kesishda beparvolik qildi, kesilgan shoxlaridan birining o‘tkir uchi ko‘zini teshib, odam qon ketdi, ko‘ziga bosim o‘tkazdi, negadir qishloqqa olib kelishdi – bu yerda na shifokor, na dori-darmon, na bemorni Bokuga olib kelishning imkoni yo‘q. Shunday qilib, u bir ko'zli bo'lib qoladi Hayot uni boshi berk ko‘chaga yetaklaydi: izlagan o‘rmon uni ko‘zsiz qoldirdi, Xizida qolib, oilasini boqish juda qiyin ekanini his qildi. Uning yaqin qarindoshlarining bir qismi Bokuda, Xiziyning boshqa ko'plab aholisi yashaydigan Dag'li mahallasida yashagan. Nima bo‘lganda ham Boku Boku, yengil ish topib, joylashib olaman, deb o‘ylaydi. Bu boylik esa o‘zi kesgan o‘tin va bozorga olib kelgan ko‘mirni tashiydigan ho‘kiz arava edi. Yuklarini aravaga solib, Bokuga ko‘chib o‘tdi, ukasi Mashadi Ibrohimdan bir muddat panoh topdi, lekin tez orada arava va ho‘kizni sotib, qarindosh-urug‘lar, aka-ukalar yordamida o‘ziga koma qurdirdi. U arrachi bo‘lib ishlay boshlaydi, o‘g‘illariga shaharda maoshi kam bo‘lsa ham, ish topadi: suvoqchi Huseyngulu Banna bilan, Haydar choychi, Ajdarsa esa “Kavkaz va simob” korxonasida chorvador yordamchisi bo‘lib ishlay boshlaydi. Ammo og'riq hali ham ularni to'xtata olmaydi. G‘ofar uchun arrachilik kasbi qimmat. Arradan ko‘tarilib, ko‘zini to‘ldirgan chang uzoq davom etmaydi, dehqon bu ishni ham tashlab ketishga majbur bo‘ladi. Bir ko'zda kuchli og'riq boshlanadi va tez orada bu ko'z ham ta'sir qiladi va qorong'ulikda qoladi. Yuragi g‘amga to‘lgan G‘afar 1903-yilda o‘z joniga qasd qiladi... Oilaning barcha mas’uliyati va og‘irligi uning baxtsiz rafiqasi Shohbikening nozik yelkasiga tushadi. Shohbikening 3 nafar farzandi kichikligida vafot etgan. Jafarsa hali kichkina edi - 4 yoshda. Bechora ayol 4 nafar farzandi bilan hayotning og‘ir sinovlari bilan yolg‘iz qoladi. O‘g‘illari ishlagan bo‘lsa-da, faqat tiyin ishlab olishardi. To‘g‘ri, qarindosh-urug‘lar bor edi, lekin har bir oilani o‘ziga yarasha dardu tashvishi bosib, bu munosib ayol ming mashaqqatga chidab, Ichki shahardagi uy eshigida xizmat qilib, topgan tiyiniga farzandlarini tarbiyalashga kirishdi Jafar avlodida bu bolalik imlosi bilan tanilgan, o‘ziga xos iste’dodi bilan ajralib turadigan kishilar bo‘lmagan. Har holda, oila xotiralari shunday deydi, agar avloddan ilgari iqtidori bilan ajralib turuvchi kimsa bo‘lganida, Jabbarli, ehtimol, o‘zining avtobiografik asarlarida buni aks ettirgan bo‘lardi. Nafaqat bu avlodda, balki Xizining o‘zida ham savodxonlar juda kam ediki, ularni barmoq bilan sanash mumkin edi. Biroq san’at va soliqni qondan o‘tgan ne’mat, Ja’fardek vulqon yo‘qdan otilib chiqmaydi, deb o‘ylab, nasl-nasabdan uning izi va izini izlaganlar o‘tgan bir necha asrlarda Ja’farning ammasi Zarnishonda shu avloddan ozmi-ko‘p mashhur shoir va san’atkorni topa olmagach, to‘xtab qolishdi. O‘sa so‘zgo‘y, hazilkash, xushchaqchaq odam bo‘lsa-da, ba’zida bema’ni gaplarni ko‘p gapirsa-da, umri davomida qo‘liga qalam olib, she’r yozmagan, umuman savodsiz edi Ya’ni, Ja’farning bu avloddan iste’dodli ajdod topishga urinishlari besamar ketadi. Bu sodir bo'lmadi. Bu yigitning o‘sha nasl-nasabga va Ozarbayjonga qo‘shgan katta hissasi, bu afsonaning muqaddimasi yo‘qligi – ibtidosi, birinchi nuri Ja’farning o‘zi! Otasi tirik qolgan va Xizidada o‘tinchi bo‘lib ishlagan bo‘lsa ham, bu oilada Jafarni kitobga, kitobxonlikka yo‘naltiradigan hech kim yo‘q edi. Bashorat qilingan kelajak, otasi va bu qishloqning boshqa ko'plab erkaklari kabi, yuzini kitobda emas, balki o'rmonda saqlashi kerak edi. Voqealar rivoji mana shunday rivoj topganida edi, jajji Ja’farga Xudo tomonidan berilgan tug‘ma iste’dod U ham o‘sha qishloq ichida g‘oyib bo‘ldi. O‘zag‘basi o‘tinchilarining eng zo‘rlari ko‘mirchilarning eng tengsiziga aylanadi. Ammo unga iste'dod bergan kishi uning porlashi uchun eshiklarni ochdi. Jafarchun o‘sha eshik tufayli Bokuga ko‘chib ketishganini aytdi Shahbika ichkaridagi uylarda xizmatkor bo‘lib yurganida mollaxonaga ketayotgan bolalarni, maktabga ketayotganlarni ko‘rib, nima bo‘lmasin, o‘g‘li ham o‘qib, ilm oladi, deb o‘ylardi. Shuning uchun ham Jafar ulg‘ayib, maktab yoshiga kirgach, Shohbika uni Dog‘li mahallasida qo‘shni yashovchi Abdulqodirgilga olib boradi Aslida, bu osmonda yozilgan stsenariyning bir nuqtasi edi. Jafarning birinchi ustozi Abdulg‘adir Ismoilzoda o‘z ustozligidan tashqari “Vusag‘i” taxallusi bilan ijod qilgan shoir bo‘lib, oradan bir necha yil o‘tib uning xonadonida xuddi Jafardek adabiy muhitda yorqin nur sochib turadigan, Jafarning eng jo‘shqin muxlislari, eng ishonchli Muyilshoq do‘stlaridan biriga aylangan o‘g‘il farzand dunyoga keladi – Miyilsh! Taqdir yangi davr asoschilaridan biriga aylantirmoqchi bo‘lgan Jafarni olis Xizida saqlab qola olmadi, Tog‘li mahallasi bezorilari orasidan ayrilib qololmadi. Yangi asr boshlanayotgan edi. Boku taraqqiyot va taraqqiyot maskani edi. Taqdir uni o‘sadigan Bokuga olib keldi Shohbikening epchilligi, ozodaligi, hayosi haqida eshitgan, turli uylarda, hovlilarda, mo‘rilarda xizmat qilgan Boku boylaridan biri sizni uyimga doimiy ishga taklif qilmoqchiman, deb xabar yuboradi. U Shohbikaning oldiga keladi va qisqa vaqt ichida unga shunday hamdardlik paydo bo‘ladiki, ular unga xizmatkor sifatida emas, balki oila a’zosi sifatida muomala qila boshlaydilar. Shu darajadaki, Makkani ziyorat qilmoqchi bo‘lgan uy bekasi Shahbikani ham o‘zi bilan olib ketadi. Endilikda oila Bokuda yashab, moddiy imkoniyatlari ma’lum darajada yaxshilangani uchun Shohbika o‘g‘li Ja’farni maktabga yuborishi mumkin 1905 yilning kuzida Jafar Bokuda Sulaymon Sani Oxundov rahbarligida yangi ochilgan 7-rus-tatar maktabiga 50 nafar o‘quvchiga qabul qilinadi Kichkina Ja’fardek maktabga borib, o‘qigan bu 50 nafar bola orasida badavlat, o‘rtahol, Ja’far kabi kambag‘al oilalardan chiqqanlar ham bor edi. Lekin Jafar ularning hech biriga o‘xshamasdi. U 8 yoshda bo'lsa ham hech kimga o'xshamasligini isbotlang. 1907-yil 8-aprelda “Taza hayot” gazetasida maktub bosiladi. “Jafar Jabbarli” imzosi dastlab ozarbayjonliklarga u yerda taqdim etilgan. Bu maqola ham, she’r ham, hikoya ham emas edi. Bu Jafar Jabbarlining bir necha maktab o‘rtoqlari bilan imzolagan minnatdorchilik maktubi edi. Gap shundaki, o‘sha paytda Boku maktablarida ta’lim pullik bo‘lib, kurslar maktabga qarab har xil va ancha yuqori edi. Bu maktabda Sulaymon Saniy tashabbusi bilan baʼzi kambagʻal oʻquvchilarga imtiyozlar berildi, oʻqish toʻlovi kamaytirildi, yaxshi oʻquvchilarning bir qismi toʻlovdan butunlay ozod qilindi. Jafar va hamrohlarining “minnatdorchiliklari” ularga ko‘rsatilayotgan g‘amxo‘rlik bilan bog‘liq bo‘lib, bu iltifotga tinimsiz o‘qib javob berishga harakat qilishlariga va’da berishdi. E’lon qilingan bu kichik maqolaning sehri shunday ediki, Ja’fara o’z imzosi matbuotda paydo bo’lishining shirin ta’mini boshidan o’tkazdi va bu shunday bir ta’mki, bir marta tanglayingda his etsang, o’sha shirinlik jozibasidan hech qachon qutulolmaysan Jafar 7-rus-tatar maktabini tugatgach, 1908-yilda Bokudagi 3-oliy boshlang‘ich maktabga o‘qishga kirdi.Bu maktabda o‘qigan 5 yili unga nafaqat mukammal boshlang‘ich bilim olish, balki yaxshi o‘qituvchilarni ham ko‘rish imkonini berdi. Mirzo Qodir avvallari Ismoilzodadan saboq olgan bo‘lsa, balki uning qalbida she’riyat mehri o‘sha paytdan tug‘ilgan bo‘lsa, unga saboq berganlar orasida Abdulla Shoiqdek komil ustoz emas, shoir ham bor edi. Bu yerdagi yana bir ustozi Panah Gasimov bo‘lib, keyinchalik Bokuda tashkil etiladigan “Dorulmuallim”ga rahbarlik qiladi – boshdan-oyoq ma’rifatparvar shaxs edi. Umuman olganda, 20-asr boshlarida Bokuda matbuotda ishlagan, maktabda dars bergan, ijtimoiy-siyosiy hayotda faol ishtirok etganlarning barchasi fidoyi va tinimsiz shaxslar edi. Ularning har birida o‘sha davrdan kelgan ezgulikka intilish bor edi shekilli, ularning har biri o‘z navbatida millat ravnaqi uchun qandaydir ishlarni amalga oshirishga harakat qildilar O‘sha paytda maktab, matbuot, teatr, san’at hayotida faol bo‘lganlar ham yoshlar edi. Lekin ular oqsoqollar kabi o‘zidan kichiklarni qo‘llab-quvvatlashga, ularning rivojlanishiga katalizator bo‘lishga harakat qilishdi 1907 yilda bir nechta kursdoshlari bilan birinchi imzosi Bir paytlar matbuotda chiqishi jajji Jafarga dalda berib, uni bevaqt tarbiyalagan. 8-9-10 yoshida u endi bola emas edi va allaqachon qalam bilan birinchi tajribalarini o'tkazdi Ja’farning o‘sha paytdayoq ijod qila boshlagani, ko‘plab she’r va hikoyalari borligining guvohi esa uning boshidan bir umrlik do‘sti, qarindoshi bo‘lgan Sona edi Jafar tirik bo‘lmagan davrda – 1960-yillarda So‘na Jabbarli ham turmush o‘rtog‘i haqidagi xotiralarini qog‘ozga tushirib, keyinroq eslaganlarini qog‘ozga tushirgani sabab, bir kuni yaqin do‘stlaridan biri undan Ja’farni qancha vaqtdan beri taniganini so‘raganida, yana 12 yil hamroh bo‘lganimiz, lekin men G‘afar akam bilan bir tom ostida yashaganligim sababli, uning bolaligining tomi ostida yashaganligimni anglab yetdi. o'g'lim Sona xonim shu gaplarni aytganida dugonasi sizni xotiralar bilan toʻla ekan, nega ularni yozib qoʻymaysiz, yozmaysiz, boshqalar Jafarni biroz yaqinroq bilib, koʻrishsin, dedi Sona xonim ham xotiralarini Jafarning bolalik yillari tasviri bilan boshladi. Uning yozishicha, Jafar bolaligida oriq, oriq bo‘lsa-da, uxlamagan, badjahl, tili o‘tkir, 8-9 yoshida oiladagi, qarindosh-urug‘lar o‘rtasidagi turli voqealar haqida yozgan kulgili she’rlarini qarindosh-urug‘lar, dallollar yod olishgan Ya’ni, Ja’farning adabiyotga yondoshuvini uning qalami harflarni tanigan, gapirganligidan boshlash kerak 1907-yilda Hoshim Bey Vazirov “Taza hayot”ga muharrir bo‘lib, 8 yoshli Ja’far imzosi bilan “Rahmat”ni bosgan va kichik shoirning yo‘li u bilan kesishgan. O‘shandan beri bir chekkadan yozib yurgan jajji Jafar nihoyat she’rlarini hech kimga ko‘rsatmay daftarga saqlashga sabri qolmaganini his qiladi. 1911-yilda bir qancha she’rlarini olib, “Seda” gazetasiga yuboradi. Bu nashrning muharriri boshqa gazetalar orasidan “Sada”ni tanlagani ham bir paytlar ularni maqtab, murojaatlarini gazeta sahifasiga joylagan Hoshim bek Vazirov edi. Biroq Jafariy “Sada”da pushaymonlikni kutgandi. Nimadandir jahli chiqqan Hoshim bek Vazirov bolani xush ko‘rmasa kerak Hoshim bey asli shushalik, ziyolilar oilasidan bo‘lib, familiyasi katta bobosi Mir Imomverdi Qorabog‘xonning vaziri bo‘lganligidan kelib chiqqan Ozarbayjonning turli viloyatlarida muallimlik qilgan Hoshim bey Yerevan o‘qituvchilar seminariyasini tamomlab, 30 yil – umrining oxirigacha gazetachi bo‘lib ishladi. Birin-ketin rus tilida “Taze hayot”, “Ittifoq”, “Sada”, “Kavkaz” gazetalarini – “Kavkazeu” (1911), “Sada-yi Vatan” (1911), “Sada-yi Haqq” (1912), “Sada-yi Qafqaz” va oxirgisidan oldin “Mazali” jurnalini nashr ettirdi Shuningdek, bularning barchasi qisqa muddatli bo'lsa-da, ularning har biri ta'sir ko'rsatgan nashrlardir. Albatta, u hamisha juda band va sarosimada bo‘lgan, zamondoshlarining ta’kidlashicha, Hoshim bek Vazirov juda jangari, faol, mehnatkash odam bo‘lgan, lekin u ham o‘ta sabrsiz, tez o‘zini yo‘qotib qo‘ygan, qalami bilan janjallar bo‘lgan, eski matbuot uning turli ommaviy bahs-munozaralarini shov-shuvli so‘roq qilishni bugungacha olib kelgan Umuman sabrsiz odam, balki, o‘sha soatda negadir har doimgidek jahldor bo‘lib, shu bilan birga nochor bolaning qarshisida turib unga noo‘rin murojaat qilib, biroz asabiylashdi: “She’r yozdim, “Sada”da chop eting, deb olib keldim 1911 yili “Sada”ga she’rlari bilan kelgan bir paytda Ja’far endigina 12 yoshga to‘lgan edi, Sonaxonim eslashicha, Ja’far 11-12 yoshlarida ham 8-9 yoshli boladek ko‘rinardi. Hoshim afandi bu muloyim bolaga va qo‘lida ushlab turgan qog‘ozga qaradi-da, sovuq ovozda: “Hoy bolam, chiq, o‘z ishingni qil. Biz sarosimaga tushdik. Bu jiddiy boshqaruv." Ja’far bu so‘zlardan oldin indamadi, amiran tarzida aytdi va tahririyatdan chiqib ketdi. Biroq, u niyatini o'zgartirmaydi. Chunki u qo‘lidan kelgan barcha gazetalarni o‘qib chiqdi va o‘zi chop etgan ko‘plab she’rlari umuman yomon emasligini ko‘rdi. Shu bois she’rlarini gazeta-jurnal sahifalarida chop etishni mumkin, deb hisobladi. “Sada”dan hech narsa chiqmasligini ko‘rgach, “Haqiqat-i afkor” gazetasiga boradi. Bu gazeta o‘sha paytda Mirzo Jalol Yusifzoda tomonidan nashr etilgan. Jafar muharririyatga keladi, she’rlarini Mirzo Jalol Yusifzodaga ko‘chirib olgan sahifalarini taqdim etadi. Avvaliga bu oriq boladan hayratlanmaydi, lekin javob berishga shoshilmayapti. O‘zing yozdingmi, deb so‘raydi. Jafar tasdiqlaydi. "Mayli, imzo qo‘ygan imzo nima? Bu uzunlikda taxallus bo‘lishi mumkinmi? "Jafar sada-yi matrud”. Bola Jafar mening ismim, sada deganda esa “Sada” gazetasi, “matrud” esa “quvilgan” deganini qaytaradi. “Va nega uni haydab yuborishdi?” Shu sababdan o‘zimga shunday taxallus oldim 20-asr boshlanar edi, matbuot hayoti qaynab ketardi. Bokuda koʻplab gazeta va jurnallar nashr etilgan. Vaholanki, qancha bo'lmasin, bu gazetalarni chiqarganlar ham, u gazetalarda ishlaganlar ham baribir bir-birini yaxshi bilishardi. Ular hech bo‘lmaganda o‘z muharrirlarining kimligini, fe’l-atvorini, fe’l-atvorini, yozish saviyasini bilishardi. Mirzo Jalol Yusifzoda do‘sti Hoshim Bey Vazirovning yozgan asarlaridan ham, uning qora kinoyasi, tanqidga toqat qilmasligi bilan ham tanish edi. Hatto kunlarning birida “Molla Nasreddin” Hoshim bek bir-ikki jumla ishlatib, qilichini sug‘urib, o‘zini dalaga tashlab yuborgan. Hattoki, bir kuni Umar Faig Nemanzoda “Molla Nasriddin”da Hoshim Bey Vazirov haqidagi navbatdagi tanqidiy maqolasini chop etmoqchi bo‘lganida, Mirzo Jalil rozi bo‘lmay, “Uni tinch qo‘ying, qanaqa odam ekanini bilasiz, keyin yana ustimizga tushadi, eziladi, to‘xtamaydi, yaxshisi, qimirlamaylik”, dedi. Bulardan xabardor Mirzo Jalol Yusifzoda nega dardsiz boshini bezovta qilsin?! U ham bolaning ko‘nglini sindirgisi kelmaydi: “She’rni chop qilmang, chop etamiz, lekin imzoingizni biroz o‘zgartiraylik – “Jafar” bilan qo‘ying, “matrud”ga ham so‘zim yo‘q, “seda”ni qisqartiraylik. Asosiysi, haydalish belgisi o‘z joyida qoladi, lekin manzilni aniqlamaylik, “Sada”ga urg‘u berishning hojati yo‘q, hujum ketsin”.Ja’far rozi bo‘ladi va 1911-yil 5-noyabrda “Haqiqat-i Afkar” gazetasida she’ri bosiladi Ja’far Jabbarli uzoq vaqt 16 yoshida “Vududlar turkumi” pyesasini yoshlik chog‘ida ulug‘vorlik, buyuk ishlar namunasi sifatida yozgan. Ammo keyingi tadqiqotlar va Ja’far Jabbarlining qo‘lyozma yozuvlari uni 1916-yilda emas, balki 1912-yilda yozgani isbotlangan.Ja’far Jabbarli bu asarni 1912-yilda, ya’ni 12-13 yoshida yozib tugatgan. Shu tariqa, o‘sha paytda Jabbarli aslida yoshidan ikki baravar katta edi Oradan bir necha yil o‘tib, matbuot sahifalarida Jafar Jabbarli imzosi yanada izchil chiqa boshladi. Uning yozganlari ham ko‘payib boryapti, yozgan muallifi kimligini bilmaganlar 30-40 yoshlardagi ishidan chiqib ketgan yigitning o‘ylari, deb o‘ylaydi 1916 yil endigina boshlanmoqda. 4 fevral. Jafar Jabbarli 17 yoshli yigit. Biroq uning nomini o‘sha davrning taniqli ziyolilarining ijtimoiy ahamiyatga molik qayg‘uli voqeaga munosabatini aks ettiruvchi bosma maqolalar orasidan uchratamiz. Endi uning yoshi hech kimni qiziqtirmaydi, u madaniy hayot voqealari va shaxslarini qadrlaydiganlar orasida qabul qilingan chehradir Hoshim bek Vazirov olamdan o‘tdi. Jafar bolaligida “Sada”ga she’rlarini olib kelganida darrov xafa bo‘lgan bo‘lsa-da, keyinchalik bu hazilga aylanib, yillar o‘tishi bilan ular o‘rtasida ravon munosabatlar mavjud bo‘lsa-da, Hoshim bek Vazirov o‘zi tahrir qilgan gazetalarda maqolalarini saxiylik bilan e’lon qilib turardi Ja’far asrning dastlabki o‘n yilliklarida gazetachi bo‘lish naqadar mashaqqatli va fidoyilik ekanini, Hoshim bek Vazirovning bu yo‘lda qilgan mehnati samarasini yaxshi bilardi. Matbuot qurilishidagi mehnati ham o‘z o‘rnida, qalami, iddaoli maqolalari o‘z o‘rnida ekanini bilardi. O‘zining qisqa umrida qilgan ko‘p va foydali asarlari evaziga bu yo‘lning boshlovchisi bo‘lgan Hoshim bek ham madaniyat va san’at ahlining ko‘pchiligi “Ahsan!”ni eshitmaganidan xabardor edi. va shunga mos ravishda qadrlanmagan. Bu g‘amgin o‘ylarning yakuni sifatida Jafar Hoshim bek Vazirovning ketishiga xayrlashuv maktublarini bag‘ishlaganlar safiga qo‘shildi. Lekin boshqalarga o‘xshab maqola yozmadi, Hoshim bekga bag‘ishlagan she’ri bilan yuragini to‘kib yubordi: Raxmat o‘rniga xalqni la’natladi Chunki Xaffash Aftobni yomon ko‘radi Lekin bunday kamsitish va haqoratga qaramadi Qishloq jonini millat uchun fido qildi Juda nodon odam olamdan o'tdi Bu yosh o‘smirning, ruhi dunyoviy donishmandning umrini xalqqa bag‘ishlashdir hayotni mukofotsiz qoldiradigan vatanparvarlarning qayg'uli (va ko'pincha muqarrar) taqdiriga charchagan ishonchi nima qildi Bir tomondan tez o‘zgarib, o‘zgarib borayotgan zamonlar Ja’farni keksayib qolgan bo‘lsa, ikkinchi tomondan o‘zidan ancha yoshi katta shaxslar bilan qurshab, muloqotda edi. Jafar davrining yetakchi ziyolilari birin-ketin saralab olindi. Go'yo yo'q, ular haqiqatan ham tanlangan. HAQQning o'zi ularni tanlagan, ko'tarib, porlashni xohlagan vaqtda ularni birlashtirgan. Ularning barchasini davlat qurilishiga safarbar qildi. Ulardan ba’zilari buni hayotiy vazifa sifatida qabul qildilar va angladilar, ba’zilari esa ongsiz bir kuchning idrok va buyrug‘i bilan bu ulug‘vor va mashaqqatli yo‘lning sobit va izchil sayohatchilari edilar. Ja’far ham adabiy-madaniy muhitga birinchi bo‘lib kelganidan beri bu odamlarni ko‘rdi. Siz o'zingiz ta'lim olgan odamga aylanasiz. Jafar Jabbarlining eng buyuk ustozi va ustozi shu muhit, shu muhit nurini olib yurgan ozarbayjon ziyolilari edi U bu satrlarni yozganida Ja’far Jabbarli 16-17 yoshlardagi o‘spirin edi, lekin bu gapni aytsa, bir vaqtning o‘zida pastni ham, uzoqni ham ko‘rar edi: “Teatr o‘sha yurtning madaniy saviyasining yuksakligini, madaniyatining darajasini ko‘rsatadi Jafar Jabbarli ijodining boshidanoq voqea-hodisalar, muhit, voqelikka yuqoridan qaray olganligida asosiy ustunlik edi. Balandlikdan tomosha qila olgani, ko‘z o‘ngidan qochganlar kam bo‘lgani, ko‘p nuqtalarni aniq ko‘rgani, o‘sha panoramada ko‘ra olgani uchun xalqni olg‘a siljitishning eng istiqbolli vositalaridan biri sifatida teatrni tanlagan. Chunki teatr xalqqa madaniyatni yetkazish, yangilik bilan yaqinlashtirish, madaniyat olami bilan bog‘lashda eng mos va qulay ko‘prik bo‘lgan davr edi. Hali ham radio yoki televizor yo'q edi. Maydonni egallagan asosiy kuch matbuot edi. Holbuki, biri gazeta o‘qigan, biri o‘qimagan, ko‘pchiligi gazeta o‘qishni, alifboni ham bilmas edi. Ammo teatr va musiqa shundayki, ko‘z ko‘radi, quloq eshitadi. Siz uni tomosha qildingizmi yoki tingladingizmi, ko'rgan narsangiz muqarrar ravishda ichingizga kiradi. Binobarin, 20-asr boshidagi xalq uchun teatr ham maktab, ham did tarbiyachisi, fikrlarni sayqallovchi, yo‘naltiruvchi kuch va ularning jami – millat o‘zligi, pokiza chehrasi, musaffo borlig‘ining xamirturushini o‘ynagan o‘sha Sobir aytgan ZAMON DARYOsi edi! O‘sha so‘zlarni yozgan, teatrni shunday maqtagan Ja’far hali 16-17 yoshidayoq teatr xalq uchun nafaqat san’at, balki davlat qurilishiga xizmat qiladigan buyuk siyosat ekanini e’lon qildi. Jafar Jabbarli butun umuminsoniy mahorat va iste’dodini bergan teatrimiz o‘sha davrdagi barcha siyosiy to‘siqlarga qaramay, o‘zidan kutilgan oliy vazifani uddalay oldi, millat ma’naviyatini tarbiyalay oldi, shakllantira oldi Anchadan beri teatrimiz buni uddalay olmadi. Lekin idrok etuvchi Jafar amin ediki, teatr butun xalq madaniyatining, qolaversa, xalqning saviya belgisidir. Deyarli barcha davrlar uchun amal qiladigan ushbu mezonni 16-17 yoshli yoshlar e'lon qildi. Axir bu so‘zlarni aytgan daho edi. Axir parda ortida shunchaki qabul qilinadigan sahna emas, balki jamiyatning o'zi! Axir, biz ham nima bo'lganini va nima bo'layotganini ko'rib turibmiz! Bo'sh joyni to'ldirish uchun Jafarlar kerak!