Vaqtinchalik turar joydan barqaror hayot sari: IDni ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarining yangi modeli – TAHLIL

Ozarbayjonning zamonaviy tarixida majburiy ko'chirilish muammosi nafaqat insonparvarlik muammosi edi. Bu muammo uzoq yillar davomida ijtimoiy, iqtisodiy, demografik va psixologik xarakterdagi murakkab vazifalardan biri sifatida davlat siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Bosqin natijasida 1 million kishi o‘z ona yurtidan uzoqda yashashga majbur bo‘ldi, oilalar uy-joyidan, tomorqasidan, ish joyidan, yillar davomida shakllangan ijtimoiy muhitdan mahrum bo‘ldi Bu holat nafaqat shaxslar va oilalar hayotiga, balki butun jamiyatning ijtimoiy tuzilishiga ham ta’sir ko‘rsatdi. Shu bois ham ko‘p yillardan buyon Ozarbayjon davlatining ustuvor siyosat yo‘nalishlaridan biri sifatida ichki ko‘chirilganlarni ijtimoiy himoya qilish shakllanib kelinmoqda. Davlatimiz tomonidan ushbu toifadagi fuqarolarning turmush sharoitini yaxshilash, ijtimoiy himoyasini himoya qilish, ta’lim olish imkoniyatlarini kengaytirish va bandligini oshirish borasida izchil chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda Bugun mamlakat butunlay boshqa bosqichga kirdi. Bosqindan ozod qilingan hududlarda keng ko‘lamli restavratsiya va rekonstruksiya ishlari olib borilmoqda, yangi aholi punktlari barpo etilmoqda, ijtimoiy infratuzilma yaratilmoqda, iqtisodiy faollik zonalari shakllantirilmoqda. Bu haqiqat ichki ko'chirilganlar bilan bog'liq siyosatning yangi bosqichiga o'tish zaruratini keltirib chiqarmoqda. Asosiy maqsad endilikda odamlarning uzoq muddatli ijtimoiy ta’minot mexanizmlari doirasida yashashi emas, balki ularning o‘z ona zaminida barqaror hayot qurishi, iqtisodiy va ijtimoiy hayotga integratsiyalashuvi uchun sharoit yaratishdir Yangi bosqichning mohiyati To'qnashuvdan keyingi davrda odamlarning o'z tug'ilgan joylariga qaytishi jarayonning boshlanishidir. Asosiy masala shundaki, o‘sha odamlar u yerda doimiy hayot yo‘lga qo‘ymoqda, mehnat imkoniyatlaridan foydalanmoqda, ijtimoiy munosabatlar tizimining to‘laqonli ishtirokchisiga aylanib, o‘z kelajagini shu sohalarda ko‘rmoqda Ozarbayjon tomonidan amalga oshirilayotgan “Buyuk Qaytish” dasturi ana shu mantiqqa asoslangan. So‘nggi yillarda ishga tushirilgan aholi punktlari gap faqat uy-joy qurishdan iborat emasligini ko‘rsatadi. Yangi barpo etilayotgan qishloq va shaharchalarda ta’lim, sog‘liqni saqlash, transport, kommunal, raqamli infratuzilma va aholiga xizmat ko‘rsatish sohalari shakllantirilmoqda Ushbu yondashuv nafaqat odamlarni ko'chirish, balki ularning qulay, xavfsiz va istiqbolli yashashini ta'minlashga qaratilgan. Chunki zamonaviy davrda yashash maydoni faqat uydan iborat emas. Ishlar, maktablar, shifoxonalar, ijtimoiy xizmatlar, xavfsiz muhit va kelajakdagi rivojlanish imkoniyatlari odamlar uchun bir xil darajada muhimdir Shuning uchun ham hozirgi bosqich avvalgilaridan farq qiladi. Agar oldingi yillarda ichki ko‘chirilganlarni ijtimoiy himoya qilish asosiy maqsad bo‘lgan bo‘lsa, endilikda ularni barqaror yashash va rivojlanish imkoniyatiga ega fuqarolar sifatida shakllantirish ustuvor vazifa bo‘lib turibdi Ijtimoiy himoyadan ijtimoiy integratsiyaga o'tish Ko‘chirilganlarni ijtimoiy himoya qilish uzoq yillardan buyon davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib kelmoqda. Turli ijtimoiy dasturlar, uy-joy loyihalari, imtiyozlar, ta’lim va bandlikni ta’minlashga qaratilgan chora-tadbirlar odamlar duch kelayotgan qiyinchiliklarni kamaytirishga xizmat qildi Bu sohada amalga oshirilgan chora-tadbirlar tasodifiy emas edi. O‘tgan yillar davomida Ozarbayjon Prezidenti tomonidan majburiy ko‘chirilganlarning ijtimoiy muammolarini hal etish bo‘yicha 75 ta farmon va farmoyishlar imzolangan. O‘sha davrda Vazirlar Mahkamasi tomonidan 224 ta qaror va farmoyishlar, Milliy Majlis tomonidan 11 ta qonun qabul qilindi Bu raqamlar ko‘p yillardan buyon ichki ko‘chirilganlarni ijtimoiy himoya qilish tizimli davlat siyosati sifatida amalga oshirilayotganidan dalolat beradi. 2004-yilda tasdiqlangan “Qochqinlar va ichki ko‘chirilganlarning turmush sharoitlarini yaxshilash va bandligini oshirish bo‘yicha Davlat dasturi” bu boradagi asosiy strategik hujjatlardan biri bo‘ldi Ichki ko'chirilganlarni ijtimoiy himoya qilishning asosiy elementlaridan biri yagona oylik nafaqa tizimi edi. Prezident Ilhom Aliyevning tegishli farmoni bilan yagona oylik nafaqa miqdori 2019-yilda 50 foizga oshirilib, asosiy toifada 60 manatga yetdi Vazirlar Mahkamasi tomonidan eʼlon qilingan maʼlumotlarga koʻra, 2025-yil oxirigacha yagona oylik nafaqa oladigan sobiq majburiy koʻchirilganlar soni 387,3 ming kishini tashkil etadi. Ulardan 342,5 ming kishiga 60 manat, 44,8 ming kishiga esa 33 manat miqdorida oylik nafaqa to‘langan Har bir ijtimoiy siyosat o'ziga xos rivojlanish bosqichlariga ega. Majburiy ko'chirish sharoitlariga nisbatan qo'llaniladigan maxsus mexanizmlar favqulodda vaziyat natijasida shakllangan. Endi vaziyat o'zgardi. Bandlik omili yo‘qolib, qaytish imkoniyatlari paydo bo‘lishi bilan ijtimoiy siyosatning yangi bosqichga o‘tishi zarur Bu o'tishning asosiy xususiyati shundaki, ijtimoiy himoya tushunchasi ijtimoiy integratsiya tushunchasi bilan to'ldiriladi. Ya'ni, asosiy maqsad nafaqat qo'llab-quvvatlash, balki odamlarning iqtisodiy va ijtimoiy hayotda faolroq ishtirok etishi uchun sharoit yaratishdir Ko‘chirilgan oilalar uzoq yillardan buyon davlatimizning alohida e’tibor va g‘amxo‘rligida. Qariyb 30 yil davomida davlat ularning ijtimoiy himoyasini uzluksiz ta’minlab kelmoqda. Shu yillarda ichki ko‘chirilganlarning uy-joy sharoitlarini yaxshilash, ta’lim olish imkoniyatlarini muhofaza qilish, ijtimoiy to‘lovlar bilan ta’minlash, bandligini oshirish borasida keng ko‘lamli chora-tadbirlar amalga oshirildi Davlat tomonidan amalga oshirilgan eng muhim chora-tadbirlardan biri og'ir sharoitlarga ega bo'lgan aholi punktlarini bosqichma-bosqich yo'q qilish edi. 2007 yilda temir yo'lda yuk tashuvchi vagonlardan iborat 12 ta chodir shaharchasi va aholi punktlari tugatildi. Finlyandiyaning oxirgi aholi punkti 2016 yilda yopilgan Bu jarayon ichki ko‘chirilganlar hayotida jiddiy ijtimoiy o‘zgarishlarni yuzaga keltirdi. Chodir shaharchalari, vagon posyolkalari va vaqtinchalik aholi punktlarining tugatilishi odamlarga xavfsiz, zamonaviy va munosib yashash sharoitlarini yaratish imkonini berdi Majburiy ko‘chirilganlarning uy-joy va maishiy sharoitlarini yaxshilash maqsadida 121 yangi aholi punkti va ko‘p qavatli uylardan iborat turar-joy majmualari qurilib, foydalanishga topshirildi. Buning natijasida 62 mingdan ortiq majburiy ko‘chirilgan oilalar, ya’ni 300 mingdan ortiq fuqaroning yashash sharoiti yaxshilandi Davlatimiz tomonidan ko‘chirilganlarni ijtimoiy himoya qilish borasida amalga oshirilayotgan siyosat ko‘lami ajratilayotgan moliyaviy resurslarda ham o‘z ifodasini topmoqda. Qochqinlar va majburiy ko‘chqinlar ishlari bo‘yicha davlat qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, so‘nggi o‘n yilliklarda davlat tomonidan majburiy ko‘chqinlarning ijtimoiy muammolarini hal qilish uchun 6 milliard manatdan ortiq mablag‘ sarflangan. Aholi turmush sharoitini yaxshilash maqsadida amalga oshirilgan loyihalarga atigi 2,3 milliard manat ajratildi Bu mablag‘lar hisobidan uzoq yillar davomida yuzlab aholi punktlari, maktablar, tibbiyot muassasalari, ma’muriy binolar va muhandislik-kommunikatsiya infratuzilmasi barpo etildi. Natijada ilgari chodirlar, yuk vagonlari va yaroqsiz binolarda istiqomat qilgan o‘n minglab oilalar yangi uy-joy bilan ta’minlandi Bu ko‘rsatkichlar ko‘p yillar davomida davlat tomonidan ko‘chirilgan oilalarga ko‘rsatilayotgan yordam ko‘lamini yaqqol ko‘rsatib turibdi. Oilalarning ijtimoiy farovonligini himoya qilish turli ijtimoiy himoya choralari, jumladan, yagona oylik nafaqa hisobiga ta'minlandi Buyuk Qaytish doirasida ishg‘oldan ozod qilingan hududlarda keng ko‘lamli restavratsiya va rekonstruksiya ishlari amalga oshirilmoqda. Yangi aholi punktlari barpo etilib, ijtimoiy infratuzilma yaratilib, aholi bandligi uchun imkoniyatlar yaratilmoqda. Sobiq majburiy ko‘chirilganlarning o‘z vatanlariga barqaror qaytishi va ijtimoiy-iqtisodiy reintegratsiyasini ta’minlash bo‘yicha davlat tomonidan zarur ishlar amalga oshirilmoqda Bosqindan ozod qilingan hududlarda amalga oshirilayotgan davlat siyosati fuqarolarning barqaror yashashi, bandligi va ijtimoiy-iqtisodiy integratsiyasini ta’minlashga qaratilgan. O‘z ota-bobolari maskaniga qaytgan fuqarolarga davlat tomonidan turar-joy massivlari ajratilib, ularning qulay va xavfsiz yashashi uchun zarur infratuzilma yaratilgan “Buyuk qaytish” dasturi doirasida Zangilaning Og‘ali qishlog‘i, Lochin shahri, Zabux va Sus qishloqlari, Fuzuli shahri, Shusha shahri, Talish, Hasanriz va boshqa turar-joy massivlariga ko‘chib kelgan oilalarni bosqichma-bosqich joylashtirish ishlari amalga oshirildi Bu jarayon shuni ko'rsatadiki, qaytish faqatgina ma'muriy qayta joylashtirish chorasi emas. Bu yangi ijtimoiy muhit yaratish, vayron bo‘lgan yashash joylarini tiklash, odamlarni o‘z ona yurtlariga zamonaviy turmush darajasiga mos ravishda joylashtirish jarayonidir Davlatimiz tomonidan e’lon qilingan maqsadlarga muvofiq Qorabog‘ va Sharqiy Zangezurda aholi sonining jadal sur’atlarda ko‘payishi, yangi aholi punktlari barpo etish va hududni to‘liq ijtimoiy-iqtisodiy jonlantirish borasidagi ishlar izchil davom ettirilmoqda Bu jarayondagi asosiy masala nafaqat odamlarni ko'chirish. Asosiy maqsad ularning yangi yashash joylarida barqaror hayotni o'rnatishdir. Shu bois aholi punktlarini tashkil etish bilan parallel ravishda bandlik, ijtimoiy xizmatlar, ta’lim, sog‘liqni saqlash va kommunal infratuzilma dasturlari amalga oshirilmoqda Shu bilan birga, yangi odamlar Aholi turmush sharoitiga moslashishni qo‘llab-quvvatlash maqsadida o‘tish davrida aholini ijtimoiy himoya qilish chora-tadbirlari davom ettirilmoqda. Bu davlat siyosati ijtimoiy sezgirlik tamoyili asosida amalga oshirilayotganidan dalolat beradi Qaytish jarayonining eng muhim xususiyatlaridan biri fuqarolarni turar-joy maydonlari bilan ta'minlash va ularga ushbu turar-joy maydonlariga egalik qilish modelidir. Bunday yondashuv nafaqat ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash mexanizmi, balki uzoq muddatli rivojlanish strategiyasining muhim elementi hisoblanadi Inson o'z uyiga ega bo'lsa, o'zi yashayotgan hududga bog'liqligi kuchayadi. Bu oilalarga uzoq muddatli rejalar tuzish, kelajak hayotini hudud bilan bog‘lash, mahalliy ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlarda faol ishtirok etish imkonini bermoqda Qorabog‘ va Sharqiy Zangezurda shakllangan yangi aholi punktlarida qo‘llanilgan model ham shu maqsadga xizmat qiladi. Uy-joy mulkdorligi oila farovonligini oshirish, yangi iqtisodiy imkoniyatlardan foydalanish, o‘z vatanida doimiy hayotni yo‘lga qo‘yish imkonini beradi Mulk huquqlari ham ijtimoiy mas'uliyat hissini kuchaytiradi. Bu yangi tashkil etilgan aholi punktlarining yanada barqaror rivojlanishiga xizmat qilmoqda. Shunday qilib, uy-joy bilan ta'minlash nafaqat ijtimoiy masala, balki mintaqaviy rivojlanishning muhim tarkibiy qismidir Zamonaviy davrda har qanday hududning rivojlanishi faqat infratuzilma loyihalari bilan belgilanmaydi. Eng muhim omillardan biri bu inson kapitalidir. Shu bois, qaytish jarayonida ta’lim siyosati alohida o‘rin egallashi bejiz emas Ko‘p yillar davomida ko‘chirilgan oilalardan bo‘lgan yoshlarning ta’lim olish imkoniyatlarini himoya qilish bo‘yicha turli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Ushbu siyosat samarasida minglab yoshlar oliy ma’lumot olish, turli kasb-hunar egallash imkoniyatiga ega bo‘ldi Ichki ko‘chirilgan oilalar farzandlarining ta’lim olish imkoniyatlarini kengaytirish davlat siyosatining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘ldi. Birgina o‘quv yilida oliy ta’lim muassasalariga to‘lov asosida o‘qishga qabul qilingan 3 ming 923 nafar majburiy ko‘chmanchi talabaning to‘lovi davlat byudjeti hisobidan to‘lanadi Mazkur siyosat samarasida keyingi yillarda minglab yoshlar oliy ma’lumotga ega bo‘lib, mehnat bozoriga integratsiyalashib, mamlakatimizning turli sohalarida professional kadrlar sifatida faoliyat yurita boshladi Yangi yondashuvga ko‘ra, o‘quvchilarning ta’lim to‘lovlarini to‘lash ta’lim muddati tugagunga qadar davlat byudjeti hisobidan davom ettiriladi. Bu, ayniqsa, maqomdagi o‘zgarishlar yoshlarning bilim olish imkoniyatlariga salbiy ta’sir ko‘rsatmasligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etadi Qorabog‘ va Sharqiy Zangezurning kelajakdagi rivojlanishi bilimli, professional va raqobatbardosh kadrlarga bog‘liq bo‘ladi. Yangi aholi punktlarida zamonaviy maktablar barpo etilayotgani, kasb-hunar o‘rganish imkoniyatlari kengaytirilayotgani, yoshlarning mehnat bozoriga integratsiyalashuvi hududning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi "Buyuk qaytish" muvaffaqiyatli o'tishi uchun qaytgan aholini ish bilan ta'minlash alohida ahamiyatga ega. Odamlar o'z ona yurtida doimiy hayot qurish uchun yashash maydonining o'zi etarli emas. Ular barqaror daromad manbai, kasb-hunar ta'limi, tadbirkorlik imkoniyatlari va mahalliy iqtisodiy faoliyatdan foydalanish imkoniyatiga ega bo'lishi kerak Davlatning uzoq muddatli ijtimoiy siyosati nafaqa va uy-joy bilan cheklanib qolmadi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, mehnatga layoqatli 161 ming nafar fuqaro doimiy, 200 ming nafari esa turli davrlarda vaqtinchalik ish bilan ta’minlangan Tadbirkorlikni rivojlantirish maqsadida 11 ming nafar ichki ko‘chirilgan fuqaroga 7,7 million manat miqdorida mikrokreditlar, 2 ming nafar tadbirkorga 40 million manat imtiyozli kreditlar ajratildi, buning natijasida 3 ming 600 yangi ish o‘rni yaratildi Bu raqamlar ko'chirilganlarga nisbatan davlat siyosati nafaqat ijtimoiy yordam ko'rsatish xarakteriga ega ekanligini ko'rsatadi. Bu yerda o‘sha odamlarning iqtisodiy faolligini oshirish, mehnat bozoriga kirish imkoniyatlarini kengaytirish, tadbirkorlik tashabbuslarini qo‘llab-quvvatlash asosiy yo‘nalishlardan biri bo‘ldi Ozod qilingan hududlarda xo‘jalik faoliyatining yangi yo‘nalishlari yaratilayotgani, qishloq xo‘jaligi, xizmat ko‘rsatish sohasi, qurilish, turizm, qayta ishlash va kichik biznes imkoniyatlarini kengaytirish bu borada muhim ahamiyat kasb etadi Bandlik dasturlari, kichik va oʻrta tadbirkorlikni ragʻbatlantirish, kasb-hunar oʻrgatish kurslari, oʻz-oʻzini ish bilan taʼminlash boʻyicha loyihalar va ijtimoiy xizmatlar odamlarni nafaqat yordam oluvchilar, balki iqtisodiy rivojlanish jarayonining ishtirokchilari sifatida jalb qiladi Bunday yondashuv ijtimoiy himoyadan ijtimoiy-iqtisodiy faoliyatga o‘tishning asosiy ko‘rsatkichlaridan biridir. Chunki barqaror turar-joy - bu nafaqat uy-joy bilan ta'minlash, balki bu uyda yashovchi oilaning iqtisodiy kelajagini ham ta'minlashdir Bosqin ortda qolib, ozod qilingan hududlarga katta qaytish boshlangani sababli, IDning maqomi va ularga nisbatan qo'llaniladigan o'ziga xos ijtimoiy mexanizmlar ham qayta tiklanmoqda. Bu o'zgarishlar yangi ijtimoiy-iqtisodiy voqeliklarga mos ravishda bosib olish davrining tugashi va qaytish imkoniyatlarining paydo bo'lishi fonida amalga oshirilmoqda Ichki ko'chirilgan shaxsning maqomi u bosib olingan hududlarga ko'chirilgan paytdan boshlab, shuningdek ko'chirish taklifini rad etgan paytdan boshlab o'zgaradi va yo'qolgan hisoblanadi. Qonun kuchga kirgunga qadar ko'chirilganlar uchun majburiy ko'chirilganlarning maqomi qonun kuchga kirgan kundan boshlab yo'qolgan deb hisoblanadi Bundan tashqari, ko'chirilgan shaxslar va ko'chirish taklifini qabul qilmagan shaxslar uchun maqomini yo'qotgan kundan boshlab 3 yil davomida ijtimoiy himoya choralari davom ettiriladi. Ushbu 3 yillik muddat qonun kuchga kirgunga qadar boshqa joyga ko'chirilgan shaxslar uchun ko'chirilgan kundan boshlab hisoblanadi Bu mexanizm o'zgarishlar ijtimoiy sezgirlikni hisobga olgan holda amalga oshirilishini ko'rsatadi. Maqsad ijtimoiy qo'llab-quvvatlashni keskin to'xtatish emas, balki mavjud qo'llab-quvvatlash modelini yangi bosqichga moslashtirishdir Darhaqiqat, qonunchilik bazasiga kiritilgan o‘zgartirishlar majburiy ko‘chirilish davridan Buyuk qaytish bosqichiga o‘tishning huquqiy ifodasidir. Bu o'zgarishlarni davlatning ijtimoiy majburiyatlardan voz kechishi sifatida emas, balki bu majburiyatlarni yangi voqeliklarga mos ravishda o'zgartirishi sifatida ko'rish kerak Davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash davom etmoqda “Buyuk qaytish” jarayonining amalga oshirilishi ichki ko‘chirilganlarga nisbatan davlat siyosatining yakuni emas, balki uning yangi bosqichga o‘tishidir. Ko'p yillar davomida qo'llaniladigan maxsus maqom va ijtimoiy himoya mexanizmlari ishg'ol davri haqiqatlaridan kelib chiqqan. Bugun Ozarbayjon butunlay boshqa bosqichga kirdi. Ozod qilingan hududlarda hayot tiklanadi, odamlar o‘z vatanlariga qaytadi, yangi ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar shakllanadi Shu bois davlat siyosatining asosiy yo‘nalishi majburiy ko‘chirilish sharoitlarini boshqarishdan tortib, ular uchun doimiy yashash, mulk, bandlik va rivojlanish imkoniyatlarini ta’minlashgacha o‘zgaradi. Boshqacha qilib aytganda, gap har qanday qo‘llab-quvvatlashni to‘xtatish haqida emas, balki vaqtinchalik maqomga asoslangan modeldan barqaror hayot modeliga o‘tishda Qochqinlar va majburiy ko‘chqinlar ishlari bo‘yicha davlat qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, ko‘p yillar davomida amalga oshirilgan ijtimoiy himoya chora-tadbirlari natijasida majburiy ko‘chmanchilar o‘rtasida qashshoqlik darajasi qariyb 75 foizdan 8 foizga kamaydi. Bu ko‘rsatkich davlat tomonidan amalga oshirilayotgan siyosat real ijtimoiy natijalarga ega ekanligini ko‘rsatadi Erishilgan natijalar uzoq muddatli va izchil davlat siyosati mahsulidir. Yuz minglab aholining uy-joy sharoitini yaxshilash, yagona oylik nafaqa tizimi, ta’lim va sog‘liqni saqlash tizimidagi imtiyozlar, bandlik dasturlari, tadbirkorlikni qo‘llab-quvvatlash mexanizmlari va boshqa chora-tadbirlar ichki ko‘chirilgan oilalarning ijtimoiy farovonligini oshirishda muhim ahamiyat kasb etdi Shu bilan birga, davlat tomonidan yaratilgan ijtimoiy himoya tizimi maxsus maqom bilan bog'liq to'lovlar bilan cheklanib qolmadi. Uy-joy bilan ta’minlash, bandlik dasturlari, ta’lim to‘lovlarini to‘lash, tadbirkorlikni rag‘batlantirish, manzilli ijtimoiy yordam va ijtimoiy ta’minotning boshqa mexanizmlari mazkur siyosatning asosiy tarkibiy qismi bo‘lib xizmat qildi va yangi bosqichda ham o‘z kuchini saqlab qoldi Buyuk Qaytishdan ko‘zlangan asosiy maqsad ko‘chirilganlarning ko‘p yillardan buyon egallab kelgan mavqeini saqlab qolish emas, balki ularni o‘z ona yurtlarida to‘la huquqli aholi, mulkdorlar, tadbirkorlar, iqtisodiy taraqqiyot jarayonining faol ishtirokchilariga aylantirishdir. Shu munosabat bilan amalga oshirilayotgan o‘zgarishlarni ijtimoiy ta’minotning zaiflashuvi sifatida emas, balki fuqarolar ko‘proq huquq va imkoniyatlarga ega bo‘lgan yangi rivojlanish modelini shakllantirish sifatida ko‘rish kerak Bugungi kunda Qorabog‘ va Sharqiy Zangezurda amalga oshirilayotgan siyosatning markazida inson omili turibdi. Davlatimiz tomonidan yaratilgan yangi aholi punktlari, zamonaviy infratuzilma, aholi bandligini ta’minlash imkoniyatlari va ijtimoiy xizmatlar fuqarolarning uzoq muddatli farovonligi va xavfsiz yashashini ta’minlash ustuvor yo‘nalish ekanini ko‘rsatmoqda. Binobarin, Buyuk Qaytish bosqichida davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash o‘tgan davrning favqulodda sharoitlariga ko‘ra emas, balki shakllanayotgan yangi hayot talablariga muvofiq davom ettirilmoqda Buyuk Qaytish dasturi haqida gapirganda, qurilishga ko'proq e'tibor bering loyihalar, yo'llar qurilishi, yangi aholi punktlari qurilishi. Biroq, jarayonning eng muhim jihati uning inson omili bilan bog'liq qismidir Gap o‘n minglab oilalar hayotidagi tub o‘zgarishlar haqida bormoqda. Ko‘p yillar davomida vaqtinchalik yashash sharoitida yashayotgan aholining o‘z ona yurtiga ko‘chirilishi ham ijtimoiy, ham psixologik, ham ma’naviy jihatdan muhim voqeadir Bu odamlarning ko'pchiligi uchun qaytish faqat yashash joyini o'zgartirish emas. Bu oila xotirasi, tarixiy bog'liqlik va ma'naviy qadriyatlar bilan bog'liq jarayon. Ko'p oilalar uchun qaytish yo'qolgan hayot yo'llarini, buzilgan oilaviy uylarni va uzoq davom etgan ma'naviy aloqalarni qayta tiklashni anglatadi Shuning uchun, qaytish muvaffaqiyatli bo'lishi uchun faqat jismoniy infratuzilmani qurish etarli emas. Odamlarni yangi muhitga moslashtirish, ijtimoiy munosabatlarni shakllantirish, bandlik imkoniyatlarini kengaytirish va davlat xizmatlaridan foydalanish ham bir xil darajada muhimdir Yangi aholi punktlarida barpo etilgan maktablar, madaniyat markazlari, maishiy xizmat ko‘rsatish shoxobchalari, sport va aholi dam olish maskanlari odamlarning ijtimoiy integratsiyalashuvini tezlashtiruvchi muhim omil bo‘lib xizmat qilmoqda. Bu omillar daromadning uzoq muddatli muvaffaqiyatini belgilovchi asosiy omillardandir “Buyuk qaytish” dasturining navbatdagi bosqichida mamlakatimizga qaytganlar sonini ko‘paytirish, yangi aholi punktlari qurilishini davom ettirish, ijtimoiy infratuzilmani kengaytirish va iqtisodiy faollikni oshirishga asosiy e’tibor qaratiladi Qorabog‘ va Sharqiy Zangezurda shakllana boshlagan yangi hayot modeli kelgusi yillarda yanada keng ko‘lamda namoyon bo‘ladi. Maqsad nafaqat aholi punktlari, balki to'liq ishlaydigan shahar va qishloq muhitini yaratishdir Kelgusi yillarda yangi aholi punktlarini to'liq funktsional ijtimoiy muhit sifatida shakllantirish asosiy yo'nalishlardan biri bo'ladi. Bu maktablar, bolalar bog‘chalari, sog‘lomlashtirish markazlari, kommunal xizmatlar, jamoat transporti tizimlari va raqamli xizmatlarni rivojlantirishni o‘z ichiga oladi Yana bir muhim yo‘nalish – bandlik imkoniyatlarini oshirish. Qaytgan aholini mehnat bozoriga integratsiya qilish maqsadida kasb-hunarga o‘qitish dasturlarini kengaytirish, tadbirkorlikni rivojlantirish, o‘zini-o‘zi ish bilan ta’minlash loyihalarini amalga oshirish va mahalliy iqtisodiy faoliyatni rivojlantirish ko‘zda tutilgan Qishloq xoʻjaligi, qayta ishlash sanoati, xizmat koʻrsatish sohasi, turizm va kichik biznes Qorabogʻ va Sharqiy Zangezurning kelajakdagi rivojlanishida muhim oʻrin tutadi. Bu hududlarning o‘zlashtirilishi qaytib kelayotgan aholi uchun ham ish o‘rinlari yaratish, ham hududlarning iqtisodiy salohiyatini ro‘yobga chiqarish imkonini beradi Shu bilan birga, sanoat parklari va sanoat tumanlari faoliyatining kengayishi, yashil energetika loyihalarini amalga oshirish, logistika va transport imkoniyatlarini oshirish viloyat iqtisodiy rivojlanishiga qo‘shimcha sur’at bag‘ishlaydi Ijtimoiy xizmatlardan foydalanish imkoniyatlarini oshirish ham keyingi bosqichning asosiy vazifalaridan biri bo‘ladi. Odamlarning yangi yashash muhitiga moslashishi uchun ijtimoiy qo'llab-quvvatlash, psixologik yordam, oilaviy farovonlik xizmatlari, ta'lim va sog'liqni saqlash muassasalari doimiy ravishda rivojlantirilishi kerak Ozarbayjon hozirda mojarodan keyingi davrning eng murakkab va ayni paytda eng strategik bosqichlaridan birini boshdan kechirmoqda. Oldinda turgan asosiy vazifa – mojaro tufayli yuzaga kelgan ijtimoiy muammolarni uzoq muddatli rivojlanish imkoniyatlariga aylantirishdir Shu nuqtai nazardan qaraganda, qaytarish siyosati faqat o'tmish oqibatlarini bartaraf etishga qaratilgan chora-tadbirlar majmui emas. Shu bilan birga, bu yangi iqtisodiy va ijtimoiy modelni shakllantirish jarayonidir. Bu yerda asosiy maqsad xalq farovonligini oshirish, hududlarning iqtisodiy salohiyatini yuksaltirish va barqaror rivojlanishni ta’minlashdan iborat Yangi bosqich falsafasi shundan iboratki, fuqarolar ijtimoiy qo‘llab-quvvatlashning passiv benefitsiarlari emas, balki o‘z yashash joylarini rivojlantirishning faol ishtirokchisiga aylanadilar. Bunday yondashuv ham iqtisodiy faollikni oshirishga, ham ijtimoiy barqarorlikni mustahkamlashga xizmat qiladi Shunday qilib, Buyuk Qaytish jarayoni odamlarning o'z ona yurtlariga qaytishi bilan cheklanib qolmaydi. Bu yangi hayot qurish, rivojlanishning yangi imkoniyatlarini yaratish va uzoq muddatli ijtimoiy farovonlik modelini shakllantirish yo‘lida amalga oshirilayotgan keng ko‘lamli transformatsiya jarayonidir Ozarbayjonda so‘nggi 30 yilda ichki ko‘chirilganlarni ijtimoiy himoya qilish sohasida shakllangan tajriba bugungi kunda yangi bosqichga o‘tish uchun muhim asos bo‘lmoqda. 121 ta yangi posyolka va turar-joy majmualari, 62 mingdan ortiq oila va 300 mingdan ortiq fuqarolarning barpo etilishi uy-joy sharoitlarini yaxshilash, majburiy ko‘chirilganlar muammolarini hal qilish uchun 6 milliard manatdan ortiq mablag‘ ajratish, uy-joy qurish loyihalariga 2,3 milliard manat mablag‘ yo‘naltirish, 387,3 ming kishiga yagona oylik nafaqa berish, 3923 nafar talabaning ta’lim to‘lovlarini davlat tomonidan to‘lash, 161 ming kishini doimiy ish bilan ta’minlash, minglab tadbirkorlik sub’ektlariga kreditlar ajratish 12 foiz, bu siyosat izchil va natijaga yo'naltirilgan. ko'rsatadi Endi esa bu siyosat Buyuk Qaytish talablariga muvofiq yanada kengroq mazmun kasb etmoqda. Maqsad - majburiy ko'chirilish davrining ijtimoiy oqibatlarini bartaraf etish, shuningdek, Qorabog' va Sharqiy Zangezurda barqaror, xavfsiz, iqtisodiy faol va ijtimoiy kuchli hayot modelini o'rnatish Shu ma’noda “Buyuk Qaytish” faqatgina hisob-kitob dasturi emas. Bu mojarodan keyingi davrda Ozarbayjon tomonidan amalga oshirilgan eng yirik ijtimoiy, iqtisodiy va demografik transformatsiya loyihasidir. Natijada, yuzaga kelgan yangi model Ozarbayjonning ijtimoiy himoyadan ijtimoiy integratsiyaga, vaqtinchalik yashashdan barqaror hayotga, davlat yordamidan iqtisodiy faoliyatga o‘tish namunasi sifatida tarixga kirishi mumkin