«Мүшел жас» немесе қазақта дағдарыстан қалай өтуге болады? - Аналитический интернет-журнал Власть

Ғалия Байжанова, арнайы «Власть» үшін Қазақстанда «Мүшел жас» атты отбасымен отырып көретін қызық комедия прокатқа шықты. Отбасын татуластыратын жол үстіндегі хикая (роуд-муви) көрерменін табары сөзсіз, тіпті халықтың сүйікті киносына айналуы әбден мүмкін. Өйткені туынды тәуір шыққан, бұған қоса жақындарыңды бағала, үлкенді сыйла және алтын бесігің — ауылыңды ұмытпа деген адам өміріндегі маңызды құндылықтарды еске салады Фильм отбасының кенжесі — тиктокер Әминаның (Іңкәр Мадиярқызы) туған күнінен басталады. Жеткіншек алғашқы мүшеліне аяқ басады. Мүшел деген — адам өмірінде 12 жыл сайын қайталанатын өтпелі кезең. Ол ауыр, қауіпті әрі сынаққа толы жыл болуы немесе керісінше, жаңа биіктерге бастайтын кезең болуы мүмкін. Әмина үшін бұл жыл ерекше екенін үй іші бірден сезеді. Туған күн кезінде торттың бетіне қойылған майшамнан байқаусызда от шығып, үй өртеніп кете жаздайды. Сөйтсе Әмина ғана емес, бәрі мүшел жаста екен: ағасы Арман (Рауан Ахмедов) 25 жаста, әкесі Қанат (Жанболат Найзабеков) 49-ға толған, анасы Шолпанды (Толқын Нұрбекова) жолдасымен құрдас деп есептесек, ол да мүшелге кірген. Жақында 73-ке толатын Бейбіт атаның да мүшел жасы таяп қалған Отбасы мүшелерінің басына іс түсе бастаған кезде Бейбіт ата (Досжан Жанботаев) «бәріне қарғыс атқан қамшы кінәлі» деген аңызды айтады. Оның сөзінше, қамшыны тезірек туған ауылына апару керек. Әйтпесе ешқайсы мүшел жасты аман-есен еңсере алмайды. Үй іші басында ауылға барғысы келмей, ақыры келісіп, бәрі бірге жолға шығады. Жол бойы ұрсып та, татуласып та үлгереді және сан түрлі шытырман оқиғаны бастан кешеді «Мүшел жас» — жаңа есімдердің бағын ашып үлгерген, қарқынды дамып келе жатқан Unico Play стриминг платформасының толықметр жобасы. Компания жас авторлардың өсуіне жағдай жасау үшін шынымен де көп күш жұмсап жатыр. Мәселен, идея авторы — сценарист Шыңғыс Оңдасынов. Мүшел жасты басынан өткерген автор әр қазақтың өміріндегі осындай сынаққа толы кезең туралы неге әлі ешкім фильм түсірмеген деген ойға келген. Ал жоба режиссері — үлкен кинодағы дебютант деуге болатын Әсет Жұмақан. Бұған дейін ол көпшілікке танымал «Майор Мырза» әзіл-сықақ сериалын, сонымен қатар «Тақиясыз періште» комедиясын және триллер стиліндегі «Қара жәшік» туындысын түсірген Әсеттің кинодағы алғашқы қадамы «Руың кім?» комедиясынан басталды. Фильмде қазақтардың жүз бен руға бөлінетіні туралы айтылған, бұл «халықтың бірлігіне жік салады» деп байлам жасаған депутат Ерлан Сайыров киноның идеологиясын дұрыс емес деп сынап, кейін туынды прокаттан алынды. Туындыны көріп, оны прокаттан алу туралы шешім дұрыс-бұрыс болғанын бәрі бірдей бағамдап үлгермеді. Есесіне Әсет Жұмақан бұл жолы ешқандай сұрақ тудырмайтын, бәрінің басын қосатын туынды түсірген. Өйткені «Мүшел жас» — жас баладан еңкейген қартқа дейін әр буынға айтар ойы бар, отбасымен отырып көретін кино. Сценаристер (Еркін Байсейітов, Тұрсынбек Слямбеков, Асхат Мұратбекұлы және Әсет Жұмақанның өзі) фильмде немқұрайлы әкелерді де, ештеңеге зауқы жоқ зумерлерді де, TikTok-тан шықпайтын жеткіншектерді де, тіпті зейнет жасындағы қарттар мен олардың арасындағы «сезімдерді» де қалжыңмен қағып, Рауан Ахмедов пен Балжан Наурызбай (Арленқызы) ойнаған кейіпкерлердің арасындағы махаббат хикаясына да орын тапқан Фильмдегі әзілдер жеңіл, жылы, отбасына арналған. Ел арасында екіұдай ой қалдыратын көріністерде (мысалы, қыз алып қашу эпизодында) мәселенің мән-жайын орынды көрсете білген. Десе де, фильмнен кейін көрермен арасында қызу пікірталас туары анық. Мәселен, фильмнің алғашқы көрсетілімінен соң жұрт «мүшел жас нақты қай жаста кіреді?» деген сұрақты жарыса талқылады. Бірі мүшел жас 12 жастан басталып, әр 12 жыл сайын қайталанады деп, оны 12, 24, 36, 48, 60, 72 және 84 жас деп есептейді. Соған сәйкес, 12-ден 13-ке, 24-тен 25-ке қараған шақты және ары қарай осы ретпен жалғасатын кезеңдерді сынақ жылы деп біледі. Басқалары, соның ішінде фильм авторлары да алғашқы он екі жылдық кезең 13 жастан бастап есептеледі дейді, себебі қазақтар баланың құрсақтағы бір жылын да есепке қосқан. Сол себепті алғашқы мүшел — 13 жас, одан кейінгілері 25-тен 26-ға, 37-ден 38-ге қараған шақ болып жалғаса береді Сценарийдің аздаған кемшін тұсы болғанымен, жалпы оқиға желісі сәтті шыққан, көрермен фильмдегі әзілдерге күліп жатты. Әр актер рөлін сәтті алып шыққан, бәрі өз міндетін тамаша орындаған. Досжан Жанботаевтың рөлі ерекше тебірентті: атаның бейнесін шынайы сомдағаны сонша, кей сәтте көзіңе еріксіз жас келеді. Фильмнен кейін көңілде жағымды әсер қалады. Бірақ оның өзі қазақ киносындағы «мүшел жас» тақырыбын айналып өтуге негіз бола алмайды. Қазір қазақ киносы индустриясы трансформациядан, өзіндік бір ерекше кезеңнен өтіп жатыр. Бұл кино өнерін не жаңа деңгейге көтереді, не жұртқа қызық болмай қалады Отбасы құндылығы, оның бірлігі мен ағайын-туыстың қолдауы маңызды деген тақырып — қазақ кинематографындағы ең басты әрі коммерция тұрғысынан тиімді бағыттың бірі. Бұл тақырып Нұрлан Қоянбаевтың бірнеше жылға жалғасқан «Қазақша бизнес» («Бизнес по-казахски») франшизасында барынша айқын көрініс тапқан сыңайлы. Алайда кейінгі жылдары көрермен назарына белгілі бір себептерге байланысты берекесі қашқан және мәселесі шаш-етектен отбасылар туралы хикаялар ұсынылып жүр. Мәселен, Ернар Нұрғалиевтың «Менің папам тигр» комедиясынан қазіргі ұрпақтың әкелеріне деген өкпе-ренішін көруге болады. Фильмде әкесі — жасық адам, бір оқиғадан кейін ашушаң бола бастайды, отбасының алдында бедел жинауға тырысқанымен, онысы аса сәтті шықпайды Жақында жарыққа шығып, өте жақсы касса жинаған Нұрғиса Әлмұраттың театрдағы қойылымға ұқсас «Құшақташы, мама» драмасын қазіргі қазақ еркектерінің анасына айтқан өкпе-назы деуге болады. Фильмде ер адам анасымен бірге көлікте туған ауылына бара жатып, ішіндегі реніштің бәрін шығарады. Фильм соңында ғана анасының әлдеқашан бақилық болғаны белгілі болады (көліктегі сәттің бәрі оның қиялы болған), өйткені анасының көзі тірісінде оған бір соғып кетуге уақыт таба алмаған Касса жағынан хит болған «Ыстық ұя» фильмі қазақ отбасындағы бәрінің басын қосатын берекелі шаңырақ деген нарративті мүлде өзгертті. Дариға Бадықованың продюсерлік жобасындағы отбасы мүшелері жұмыла көтеріп салған үйге таласып, бір-бірімен жанжалдасады Абайлаңыз, спойлер! Осы оқиғалардың бәрінде, соның ішінде «Мүшел жас» фильмінде де сюжет бір жаққа қарай бұрылып кетеді: олар әулеттің үлкенінен айырылады (немесе айырылуға шақ қалады). Мұндай жағдай «Менің папам тигр», «Құшақташы, мама», «Ыстық ұя» фильмдерінде болған, енді міне, «Мүшел жаста» да қайталанып отыр. Үйдің үлкендері адам баласы үшін әрқашан қадірлі екені түсінікті, бірақ сценарий жазғанда оқиғаны қызықты етіп өрбітудің жалғыз жолы осы ма? Жиі қайталанатын тағы бір желі (троп) бар: «Құшақташы, мама» фильмінде де, касса бойынша суперхит «Қайтадан» туындысында да, «Мүшел жаста» да балаларын туған ауылына апару қиындық тудырады Оқиғалар бір-біріне ұқсас шыққан соң кейіпкерлер де бірсарынды болып барады. Мысалы, Жанболат Найзабеков «онша емес әке» рөлінен шыға алмай қалған сыңайлы. Оның «Менің папам тигр», «Әкеңнің баласы» және қазіргі «Мүшел жас» фильмдеріндегі рөлі осыған дәлел (мінезінің ашылу деңгейі ғана әртүрлі). Қазір сұранысқа ие болып жүрген Қуандық Шәкіржановқа кәсіби «кедей» рөлі біржола жабысқан секілді: ол жақында шыққан «Байқа! Алаяқ!» комедиясында несиеге батқан отағасын, «Туысқан» комедиясында кедей туысты, «Күшік құдада» үйі жоқ, жалдамалы пәтерде тұратын адамды, ал «Донор» фильмінде бүйрегін бай әйелге сатқан кәуапшыны сомдайды. Жақында жарыққа шығатын «Айуандар» туындысында да күнкөрісі қиын отағасының рөлін ойнаған «5:32» сериалының жұлдызы Әбілмансұр Серіков те жағымсыз кейіпкерлердің рөлін қайталай бастағандай. Оның бірден үш туындыдағы рөлі бір-біріне өте ұқсас шыққан: хитке айналған «Ғашықпын саған» мелодрамасында, «Гипноз» және «Қызғылт қоянды аулау» («Охота на розового зайца») қылмыстық драмаларында Аян Өтепбергеннің кейіпкерлері екі бірдей туындыда қатерлі ісік тақырыбымен байланысты болды. Мысалы, шу болған «Ауру» әлеуметтік драмасында өтірік «ауру» әйеліне көмек ретінде ақша жинаса, кейін шыққан «Соңғы махаббат» мелодрамасында оның сүйіктісі шынымен онкология дертіне шалдыққан. Актердің алдыңғы фильміндегі жағымсыз образы көрермен санасында сақталып қалғандықтан, жаңа рөлінде оған жаның ашуы өте қиын. Тіпті «Мүшел жаста» харизмасы бар атаны сомдаған Досжан Жанботаев та бұған дейін ертегі-аңыздарды сақтаушы қарияның рөлінде көрінген болатын. Лайықты бағасын ала алмай қалған «Жезтырнақ» комедиясында қазақ мифологиясындағы жезтырнақтар туралы әңгімелесе, «Мүшел жас» фильмінде қамшы туралы айтады Бұл актерлерді іріктеу мәселесі ме, әлде кинонарықтың тарлығы ма? Не болмаса, қасаң рөлдер мен бір-бірінен айнымайтын сценарийлердің зардабы ма? Неліктен қазақ кинематографистері бірдей месседждер мен образдарды қайталай береді? Мұның басты себебінің бірі — нарыққа тым қатты жалтақтау. Ешкім тәуекелге барғысы келмейді, одан гөрі бәріне түсінікті, бұрын табысты болған хикаялар мен нарративтерді қайта түсіруді жөн көреді Бірақ әлдекім тәуекелге бел байлап, жаңа жанрда — мейлі, ол хоррор немесе драма болсын — жақсы касса жинаса, продюсерлер де сәл батыл болып, бақ сынап көреді. Бұл жерде драматургияда дағдарыс бары да, үнемі бір актерлермен жұмыс істеу үрдісі де анық байқалады. Кейде фильмнің мазмұнына сену қиын, өйткені небәрі екі ай бұрын тура осы хикаяның басқаша нұсқасын көрген боласың Қазіргі шақ қазақ киносы үшін бетбұрыс кезеңі болуы мүмкін. Индустрия көрерменін таңғалдырып, шынымен де қызық дүниелер ұсына ала ма, әлде өзінің ең сәтті идеяларын шексіз қайталай беріп, ақыры сарқылып тына ма? Unico Play-дің білім беру жүйесі мен жаңа таланттарға салып жатқан инвестициясына қарап, үміт үзбейміз. Қазақстандағы көрерменнің де әлі де болса таусылмаған белгілі бір деңгейдегі төзімі бар. Ендігі кезек кинематографистерде