Malakxonim - Marhum shoir Shohmar Akbarzodaning umrboqiy do'sti Malakxonim Baxarliga

Men yaxshi tasodiflarni yaxshi ko‘raman va aniq ayta olamanki, barcha tasodiflar biz yillar davomida duch kelgan va guvohi bo‘lgan voqealarning davomi va natijasidir 1996-yil oktabr oyining so‘nggi kunlari edi. Husayn Jovid maqbarasining ochilish marosimi Naxchivonda katta olomonni to‘pladi. Turon Jovid xonimning shaxsiy taklifiga binoan maqbara ochilishida qatnashish baxtiga muyassar bo‘ldim. Uch kun davom etgan katta tadbirlardan biri Naxchivon davlat drama teatrida bo‘lib o‘tdi. She’rlarini sevib o‘qigan Shohmar Akbarzodani zalda ko‘rib, juda xursand bo‘ldim. Salom-alikdan so‘ng bo‘sh o‘rindiq qidirayotib, “Kel, o‘tir, qizim”, dedi. Tadbir davomida Shohmar domla men tomonga sal boshini burib, she’r ayta boshlaganida, avvaliga asabiylashdim, biroq vaqt masalasi edi. “Kajavonga muborak, to‘y muborak” she’rining birinchi misrasi meni shunday hayajonga soldi... She’r Husayn Jovid qabri ochilishiga bir necha kun qolganida, Mushkunoz Jovid vafoti munosabati bilan yozilgan, yigirma yil o‘tib Naxchivonga olib kelinib, Jovid afandi qabriga qo‘shildi. She’r tugagach, boshimni ko‘tarib rahmat aytdim, Shohmar afandining ko‘zlaridan oqqan yosh, uzoqlarga qarashi meni hayajonga soldi... Shundan so‘ng ma’ruzalarni eshitsam-da, tushunolmadim, qalbimga singib ketgan “Kejavon muborak, to‘yun muborak” misralari meni o‘z-o‘zidan olib ketdi Siz qabrdan qabrga o'tasiz Tug'ilgan kuningiz bilan, to'yingiz muborak bo'lsin Bugun qon qon uchrashadigan kun emas Jovidning qoni Sibirda mast edi Surgunda muzlagan suyagining to‘yi Jovidning libosi bugun ochiladi Yillar o'tdi. 1999 yilning go‘zal kuz oqshomida Alloh taolo o‘chog‘imizni nurga to‘ldirdi. Janubimizdan dunyoga mashhur jarroh va olim doktor Javad Heyat, buyuk ilmiy jarroh, professor Nurettin Rzayev va uning rafiqasi, zamonaviy adabiyotimiz gigantlari Baxtiyor Vahobzoda va Shohmar Akbarzoda tashrif buyurishdi. Menga bir necha bor “Ey qizim, sen o‘tir” deyishsa-da, hurmat belgisi sifatida dasturxon yonida turib suhbatni qiziqish bilan tingladim, eshitganlarimni eslashga harakat qildim. Baxtiyor domlaning taklifi bilan biznikiga ilk bor tashrif buyurgan Shohmar Akbarzoda Naxchivondagi o‘sha uchrashuvni eslatdi. Javod Hayot taklifi bilan ulug‘ shoirimiz she’r o‘qib, sovg‘a sifatida olib kelgan kitobiga imzo chekdi. O‘sha kechada tushgan suratimiz hali ham oilamiz arxivida saqlanmoqda. Oradan yillar o‘tib, o‘zim havas qilgan o‘sha muborak kechani yana bir olov bilan eslashimni xayolimga ham keltirmasdim, hayajondan qulog‘im uchigacha qizarib ketdim va bu ikki uchrashuv zaruratdan tug‘ilgan baxtli tasodif ekanligiga ishonardim, albatta Yillar o'tib, yana bir tasodif. Dafn marosimida Shohmar Akbarzodaning umrboqiy hamrohi Malakxonim bilan uchrashdim. Ulug‘ shoirimiz allaqachon olamdan o‘tgan edi. Malak xonim yig‘ilishda yosh qizlarga “Ey, go‘zal xonimlar, erlaringiz tirik ekan, xonadoningizning chirog‘i, boshingiz toji, qadriga yeting, nima bo‘lmasin, hech qachon g‘amgin bo‘lmang”, dedi O‘jarligingni, umrimni, kunimni qo‘y Og'irliklar ko'kka ko'tarilsin, shon-sharafim Hayotim tugunlari birdan aylanib ketadi Bu dunyo bizni qachondir ajratadi Ko‘nglingni kuydirar, tog‘u tog‘larni kuydirar Ko'ksimda yonayotgan o'choq Tutun faqat ko'zni yoqib yuboradi Qachonki yurakning ko'zlari sovuq bo'lsa Ha, baqir, buzilmas mangu orzuim Men sizning burningizning uchini hidlayman Mening yo'qligim sizni tog'lar bo'ylab sudrab ketadi Yaraga tuz sepganda Xotiralar birin-ketin esga tushadi Kunlar olovida birin-ketin yonasan Ish titraydi va titraydi Sinor g'ururi tizzasi qachon Omad kutilmagan kunni kutib oladi Shohmardan olov ham, cho‘g‘ ham yo‘qoladi Sening ta'ming ham, tuzing ham Shahmarzizga aylanadi Bu dunyo bizni qachondir ajratadi She’r meni bolalik va o‘smirlik yillarimga qaytardi. Axir men shoirlar oilasida o‘sganman. Otamning juda erta olamdan o‘tgan onamga bag‘ishlagan she’rlarini esladim, yana nima... nima. Xotiralar meni shu qadar uzoqqa olib ketdiki, Malakxonim bilan yaqindan tanisholmadim. Lekin ichimdagi ovoz: “Xafa bo'lma Jala, men seni albatta uchrataman” dedi Yana yillar o‘tdi, bu gal Alloh taolo juda-juda marhamatli bo‘lib, ulug‘ shoirimiz Shohmar Akbarzoda o‘chog‘ida mehmon bo‘ldim. Tasodifmi? Albatta yo'q. Ularning uyi ostonasida otam o‘chog‘ining havosi, xushbo‘y hidini his qildim. Uchinchi tashrifimdan keyin Shohmar Akbarzoda o‘chog‘iga o‘g‘ildek, opa-singildek bog‘lanib qoldim va shu o‘choqdan hikmat xazinasi topdim. Bu hikmat xazinasining nomi o'ziga tegishli, o'z nomiga loyiq farishta xonimga tegishli edi. Birinchi suhbatimizdanoq angladimki, insonning hayotga munosabati, milliy-axloqiy qadriyatlari Boylikning zamirida sizning boy ajdodingiz yotadi. Men xato qilmadim. Har safar kelganimda Malak xonimning hurmat va ishtiyoq bilan aytgan xotiralarini tinglab, vaqt qanday o‘tganini bilmay qoldim. Malakxonimning titroq ovoziga, bulutdek ko‘zlariga tikilib, boshdan-oyoq poklik va tabiiylik timsoli bo‘lgan hikmatli so‘zlariga havas bilan quloq solib to‘ymadim. Melakxonim Qorabog‘ning ko‘zga ko‘ringan kishilaridan biri, Agdamning Baharli qishlog‘ida tug‘ilgan bobosi Alish bey nomi bilan atalgan buvisi Melakxonim haqida xotira so‘zlab berdi. Bu shunchaki xotira, hayotiy voqea emas, nafaqat shu avlod, balki ajdodlarimiz, milliy-axloqiy qadriyatlarimiz naqadar boy ekanini ko‘rsatuvchi ibrat edi Men hozir siz bilan bu xotirani baham ko'rmoqchiman Sovet hukumati endigina o'rnatilgan payt edi. Qizil qalpoqlilar bu yigitlarni surgun qilishdan ko‘nglini yo‘qotmadilar, so‘roqsiz ularning mol-mulkini sovet hukumati manfaati uchun musodara qildilar. Qorabo‘g‘ tumanida mardligi bilan xalq hurmatiga sazovor bo‘lgan Alish beyning eshigini ham qora qo‘llar taqillatib, uning halol, qaynoq o‘chog‘iga kul solmoqda. Qozog‘istonning Chimkend viloyatiga surgun qilingan Alish bey ikki farzandi va suyukli Malakxonimni Xudoga ishonib topshirishga majbur bo‘ldi. Og'ir kunlar boshlanadi. Alish bey har kuni o‘z eshigini qiziqarli yangiliklar bilan ochadi. Unga “Farishta xonim” deb murojaat qilish har kimning ixtiyorida edi, “xonim”, “janob” so‘zlarini aytganlarning jazosi aniq edi. Har kuni daladan yelkasiga chopon kiyib qaytadigan Malakxonim qishloq xotinlari olib kelgan xabarlarga parvo qilmay qo‘yadi Ay malak, Alishinning mollari ulardan oldin kolxozga jo‘natilgan Alishga omad, qaytib kelgandan keyin 100 ta shunday qoramoldan bir poda quradi Ey farishta, ey farishta, bizning bolalarimiz Alishinning g‘isht zavodiga besh-olti kishi kelib, eshikka yozuv qo‘ygani haqida xabar olib kelishdi. Ey qiz, bechora Alish, o‘sha zavodni bir kun ham ishlamadi Kim o‘tirsa, o‘tirsin, Alishning umri u yoqda tursin, qaytib kelib, yangisini quradi. Yuzta zavod Alishning bir simiga ham arzimaydi Shu tariqa Alish beyning shaxsiy mulkidan uydan boshqa hech narsa qolmadi. Biroq Malak xonim bir marta ham taslim bo‘lmadi. Ko‘zlari har kuni yo‘lda Alishindan xat kutardi U Alish beyning maktublarini qayta-qayta o‘qib, ko‘zlarini o‘pib, ishqalab, “Ay Alish, ay Alish” deb, yolg‘iz ko‘z yosh to‘kdi, lekin qo‘lida o‘zini qanoatlantirdi Shu tariqa mashaqqatli kunlar o‘tib ketadi. Bir kuni yelkasiga o‘roq ko‘tarib hovliga yaqinlashayotgan Melakxonim uy oldidagi katta chinor tagidan kesilib, atrofga sochilib ketganini ko‘rib, dunyosi ag‘darilgandek bo‘ldi. Tirnoqlari bilan yuz-ko‘zidan qon yirtib, sochlarini yorib, kiyimlarini yirtib tashlayotgan Melakxonimni tinchlantirmoqchi bo‘ldi. Qishloq xotinlaridan birining yuragi ezilib, “Ey farishta, men qurbon bo‘ldim, buzilmas mulking ketibdi, dovdiraganini ham olib tashlamading, nega daraxt seni bunchalik ezib tashladi?”. Malakxonim hech kimga e'tibor bermay yuzini bolta urilgan chinorga burib: "Ey, jonim, meni ayblama, bir kun bor, hech bo'lmaganda yana bir kun nima bo'ladi? Bu keksa chinorda kitobga ham, tilga ham yozib bo'lmaydigan xotiralar bor. Bu chinor tagida hech kim o'tirmagan, o'g'illari dasturxon yozmagan. Bu chinor tagida, behisob ustozlar. Mehmonlar o‘tiribdi, nega bu chinorga qaraysan, o‘sha chinor ko‘p voqealarga guvoh bo‘lsa edi. Bu voqeadan keyin Malak xonimning yuzida tabassumni hech kim ko'rmadi P.S. Kunlar davomida men bu xotiradan o'ta olmayapman. Har bir so‘zi Shohmar Akbarzodaning yurak-qon tomiriga tegib turgan Melakxonimni tinglar ekanman, bu dunyodan ketishi umuman ayrilishni anglatmaydigan odamlar borligiga yana bir bor amin bo‘ldim. Go'zal naql bor: "Odam unutilsa o'ladi". Xamirturushi poklikdan, haloldan, halollikdan yoğurilgan Shohmar Akbarzoda o‘chog‘idan Haq saroyiga qo‘shilganlar faqat jismonan oramizda emasligiga yana bir bor amin bo‘ldim. Xudo bu o'choqning nurini hech qachon o'chirmaydi. Bu o‘choq o‘chog‘ini yondirib turgan farishtadek chehra va farishtadek fazilatlarga ega bo‘lgan farishta ayollari bo‘lgan va shunday bo‘lib qoladi