Maktablarda madaniyatni o'qitishda nima o'zgaradi? - POSITION

Prezident Ilhom Aliyev tomonidan tasdiqlangan “Ozarbayjon madaniyati – 2040” Konsepsiyasi mamlakatda madaniyat siyosatining yangi bosqichini belgilab beruvchi strategik hujjat sifatida alohida ajralib turadi. Konsepsiyada madaniyatning jamiyat hayotidagi rolini kuchaytirish bilan birga, ta’lim tizimiga yanada chuqurroq integratsiyalashuvi ustuvor yo‘nalishlardan biri sifatida belgilangan. Hujjatda madaniyatni ta’limning ajralmas qismiga aylantirish, bu sohaga oid darsliklar tayyorlash, kelajakda madaniyatga oid alohida fanni o‘qitishni tashkil etish ko‘zda tutilgan Milliy Majlisning Fan va taʼlim qoʻmitasi aʼzosi Mehribon Valiyevaning Modern.az saytiga bergan bayonotida 2026-yilda qabul qilingan “Ozarbayjon Respublikasining 2040-yilgacha madaniyat konsepsiyasi” mamlakatimiz madaniyat siyosatining yangi bosqichiga asos boʻlib xizmat qilishini taʼkidladi "Konsepsiyada madaniyatni ta'limning ajralmas qismiga aylantirish alohida o'rin tutadi va men bu yondashuvni juda muhim deb bilaman. Bugungi kunda madaniyat nafaqat san'at yoki meros masalasidir. Madaniyat insonning fikrlash tarzi, xulq-atvori, muloqoti, fuqarolik pozitsiyasi va milliy o'ziga xosligini shakllantiradigan asosiy omillardan biridir. Globallashuv va raqamlashtirish davrida yoshlarni milliy qadriyatlarga chuqur bog'lash, milliy qadriyatlarni mustahkamlash, milliy qadriyatlarni mustahkamlash, yoshlarning milliy qadriyatlarini mustahkamlash, milliy qadriyatlarni mustahkamlash va mustahkamlash. Ozarbayjonlik mafkurasi va madaniy o'ziga xoslik ongini shakllantirish uchun har bir fan bunday fanni o'qitishdan ko'ra muhimroqdir, bu mavzu doirasidagi madaniy qadriyatlarni o'tkazish masalasi konseptual tarzda yo'lga qo'yilishi kerak Deputatning ta’kidlashicha, ta’lim sohasida madaniyat tushunchasi yoshlarga nafaqat o‘tmishimizni o‘rgatadi, balki ularni milliy merosga ega, dunyoga ochiq, zamonaviy fikrlaydigan fuqaro bo‘lib voyaga yetishiga xizmat qiladi: “Shu bilan birga, Ozarbayjonda madaniyatni muhofaza qilish, targʻib etish va yetkazish borasida erishilayotgan muvaffaqiyatlar zamirida Prezident janob Ilhom Aliyev tomonidan amalga oshirilayotgan izchil davlat siyosati mujassam. Yurtboshimiz rahnamoligida mamlakatimizda madaniy merosni asrab-avaylash, tarixiy obidalarni tiklash, madaniy institutlarni modernizatsiya qilish, birinchi navbatda, yosh avlod maʼnaviyatini yuksaltirish borasida muhim loyihalar amalga oshirildi. Vitse-prezident Mehribon Aliyeva va u rahbarlik qilayotgan Haydar Aliyev jamgʻarmasi Ozarbayjon madaniyatini ham mamlakat ichida, ham xalqaro miqyosda targʻib etishi ham ana shu siyosatning samarasidir Milliy Majlis a’zosi ta’lim sohasida madaniyat konsepsiyasini ishlab chiqishda milliy qadriyatlar asosida shakllangan va ayni paytda jahon tajribasiga ochiq bo‘lgan mutanosib yondashuvni ta’minlash asosiy tamoyil, deb hisoblaydi: “O‘quvchi eng avvalo o‘z xalqining tarixi, adabiyoti, musiqasi, me’morchiligi, urf-odatlari, milliy-ma’naviy qadriyatlari, madaniy merosini chuqur bilishi kerak. Chunki milliy o‘zlikni anglash mustahkam poydevorda shakllanadi. Lekin bunga qo'shimcha ravishda jahon madaniyati bilan qiyosiy yondashuv ham muhimdir. Talaba milliy madaniyatimizning insoniyat madaniyatidagi o‘rnini ko‘rishi, o‘zga xalqlar madaniyatiga hurmat va tushunishni rivojlantirishi kerak. Bunday yondashuv yoshlarda milliy g‘ururni ham, global dunyoqarashni ham shakllantiradi” Shu bilan birga, M.Valiyeva yangi fan mazmuniga kiritilishi lozim bo‘lgan asosiy yo‘nalishlarni belgilash muhimligini ta’kidladi “Mazmunda ozarbayjon tili, nutq madaniyati, xulq-atvor madaniyati, kitobxonlik madaniyati, raqamli madaniyat, madaniy merosni asrab-avaylash, ijodiy mahorat kabi yo‘nalishlar ham o‘z aksini topishi kerak. Darslik va taʼlim dasturlarini tayyorlashda soʻnggi yillarda davlat muassasalari tomonidan amalga oshirilayotgan madaniy loyihalar, Geydar Aliyev jamgʻarmasi tomonidan milliy-madaniy merosni muhofaza qilish sohasida amalga oshirilgan ishlar, Ozarbayjonning xalqaro madaniy hamkorlik tajribasini oʻrganish maqsadga muvofiq boʻlar edi. Bu misollar yoshlarda milliy merosga daxldorlik hissini yanada kuchaytirishi mumkin” Shuningdek, deputat xonim bugungi kunda ta’lim tizimida bilim berish bilan birga, shaxsni shakllantirish masalasi ham dolzarb bo‘lib borayotganini ta’kidladi: “Raqamli muhitda muloqot madaniyati, nutq madaniyati, kitobxonlik odatlari va xulq-atvor me’yorlari bilan bog‘liq muayyan muammolar mavjudligini kuzatmoqdamiz. Madaniyat tushunchasi bu sohada mavjud bo'shliqlarni to'ldirishi mumkin Ushbu vosita yordamida o‘quvchilarning estetik didi, axloqiy xulq-atvori, ijtimoiy mas’uliyat, madaniy muloqot va milliy-ma’naviy qadriyatlarni hurmat qilish kabi fazilatlarga ega bo'ladilar. Ya’ni, ta’limdagi madaniyat tushunchasi insonning ma’naviy-intellektual rivojlanishiga xizmat qiluvchi minbarga aylanishi mumkin. Bugungi kunda mamlakatimizda madaniyatni rivojlantirish yo‘nalishida amalga oshirilayotgan davlat dasturlari, tegishli davlat organlarining loyihalari, shuningdek, Haydar Aliyev jamg‘armasi tashabbuslari jamiyatimizda madaniy-ma’rifiy sohani kengaytirishga muhim hissa qo‘shmoqda. Ta’lim tizimida madaniy komponentni mustahkamlash ana shu tadbirlarning davomi va to‘ldiruvchisi bo‘lishi mumkin” Xulosa o‘rnida M.Valiyeva madaniyatga oid bilim va ko‘nikmalarni shakllantirishni maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim bosqichidan boshlash kerakligini qo‘shimcha qildi. Shu bilan birga, kontseptsiyani har bir yosh bosqichi uchun psixologik jihatdan ishlab chiqish va qo'llash mumkin “Bu yoshda bolalarda milliy o‘zlikni anglash, dunyoqarashi yanada faol shakllanmoqda. Shuning uchun dasturni yosh xususiyatlariga ko'ra bosqichma-bosqich qurish kerak. Madaniyat elementlarini boshlang’ich sinflarda boshqa fanlar bilan birlashtirish, o’rta sinflarda esa tizimli ravishda o’qitish mumkin. Yuqori sinflarda madaniyatning raqamli transformatsiyasi, ijodiy industriyalar, madaniy diplomatiya va madaniy merosni muhofaza qilish kabi mavzular kengroq o‘qitilishi mumkin. Nihoyat, shuni aytishim mumkinki, “Ozarbayjon madaniyati – 2040” Konsepsiyasida nazarda tutilgan ta’lim va madaniyat integratsiyasi kelajak fuqarosini shakllantirishga xizmat qiluvchi strategik yondashuvdir. Chunki madaniyat nafaqat o‘tmish merosi, balki kelajak shaxsini shakllantiradigan ma’naviy-intellektual boylikdir. Madaniyat kelajagi birinchi navbatda ta’lim tizimida quriladi. Ishonchim komilki, Prezident janoblari Ilhom Aliyev rahnamoligida amalga oshirilayotgan davlat siyosati, Birinchi vitse-prezident Mehribon Aliyevaning madaniy-gumanitar sohadagi ko‘p qirrali faoliyati, davlat muassasalari va Haydar Aliyev jamg‘armasi tomonidan amalga oshirilayotgan muhim loyihalar natijasida Ozarbayjon madaniyatini asrab-avaylash va kelajak avlodlarga yetkazish yo‘lida yangi yutuqlarga erishiladi. “Ozarbayjon Respublikasining 2040-yilgacha Madaniyat konsepsiyasi” mazkur strategik qarashning bir qismi sifatida milliy-axloqiy qadriyatlarga bog‘liq bo‘lgan yuksak madaniyat va zamonaviy dunyoqarashga ega fuqarolarni kamol toptirishga xizmat qiladi”, — deya xulosa qildi deputat Milliy Majlisning Madaniyat va fan va ta’lim qo‘mitasi a’zosi Elnara Akimova “Ozarbayjon madaniyati – 2040” konsepsiyasida madaniyatni ta’limning ajralmas qismiga aylantirish milliy tafakkurning strategik yangilanishi sifatida qaralishi zarurligini ta’kidladi “Chunki madaniyat darsi shunchaki qo‘shimcha fan emas, u bolaning kimligini, qayerdan kelganini, qanday qadriyatlar asosida shakllanganligini tushuntiruvchi ong maktabidir. Shu nuqtai nazardan qaraganda, madaniyatni alohida o‘quv predmeti sifatida o‘qitish yosh avlodning milliy-axloqiy asoslarini mustahkamlovchi, uni jahon miqyosida yo‘qotmasdan rivojlantiruvchi juda muhim qadamdir E.Akimova o‘z bayonotida jahon tajribasiga e’tibor qaratib, kuchli madaniy ta’limga ega mamlakatlarda milliy o‘ziga xoslik barqaror, ijtimoiy qadriyatlar esa mustahkam bo‘lishini ta’kidladi "Masalan, Finlyandiya va Yaponiya kabi mamlakatlarda madaniy meros nafaqat tarix darsida, balki alohida integratsiyalashgan yoki mustaqil modullar koʻrinishida oʻquvchining kundalik taʼlim-tarbiyasida ham yashaydi. Fransiya esa "madaniy taʼlim” modelini maktablarning asosiy yoʻnalishlaridan biriga aylantirdi, bolalarga milliy va jahon madaniyatini parallel ravishda oʻrgatdi. Bunday yondashuv natijasida yosh avlod oʻzining globallashuv muammolari ildizi ham ochiqligini tan oldi Madaniyat predmeti mazmunini tayyorlashda asosiy tamoyil muvozanatli bo'lishi kerak. Ya’ni, bir tomondan, ozarbayjon adabiyoti, musiqasi, me’morchiligi, xalq og‘zaki ijodi, tarixiy-madaniy merosini chuqur va tizimli o‘rgatish, ikkinchi tomondan, jahon madaniyatiga nisbatan qiyosiy qarashni shakllantirish zarur. Chunki globallashgan dunyoda faqat milliy merosga yo‘naltirilgan ta’lim modeli yetarli emas, faqat jahon madaniyatiga e’tibor qaratilayotgan yondashuv o‘zlikni zaiflashtirishni yuzaga keltirishi mumkin. Eng to'g'ri yo'l bu ikki satrning uyg'unligidir" Deputat so‘nggi yillarda maktablarda vatanparvarlik, raqamli savodxonlik va boshqa yangi mavzular ta’limga kiritilayotgani tahsinga loyiq ekanini eslatdi: "Ammo madaniyatshunoslik bu tizimdagi yanada fundamental bo'shliqni to'ldirishi mumkin: "ong va o'ziga xoslik bo'shlig'i". Boshqacha aytganda, o'quvchi nafaqat ma'lumot oladigan, balki qadriyatlarni tushunadigan, estetik didni rivojlantiradigan, milliy madaniyatni kundalik hayotida his qiladigan shaxs sifatida o'sadi. Bu fan bolaning texnologiyasidir. uning qobiliyatlari va ruhiy dunyosi o'rtasida ko'prik bo'la oladi" E.Akimovaning fikricha, ushbu fanni qo‘llashning eng maqbul yosh bosqichi umumta’lim maktabining quyi sinflaridan, ya’ni taxminan 3-4-sinfdan boshlab: “Chunki bu yosh davri bolaning dunyoqarashi shakllanadigan va qadriyatlar tabiiy qabul qilinadigan muhim bosqichdir. Yuqori sinflarda bu bilimlar chuqurlashib, tahliliy va qiyosiy xarakterga ega bo‘lishi kerak Va nihoyat, shuni ta'kidlashni istardimki, madaniyat mavzusi nafaqat ta'lim innovatsiyasi, balki kelajakning fuqarolik modelini shakllantiradigan strategik qadamdir. Chunki madaniyati kuchli xalqning o‘ziga xosligi ham kuchli, xotirasi kuchli, ertangi kunga ishonchi ham kuchli”