Rafael Huseynov minglab odamlar orasida ajralib turadigan ovozni yozadi

Bahrom Abu Nasr Forobiydan (870-951) so‘ng ustoz bo‘lgunga qadar ming yil yo‘l bosib o‘tgan va bu safarda uning umridan yuzlab emas, minglab ustozlar kelib, o‘tgan. Tarix son-sanoqsiz mohir san’atkorlar orasidan bir nechta kamyoblarning nomini eslab qolgan, hatto o‘sha nomlar ham yetarli ediki, targa yaqinlashganingizda o‘sha bebaho zotlar nomi tarni ham, tarni ham ko‘tardi, bu maydonda mashhur bo‘lish, san’atkorlarning yuksak pog‘onasiga ko‘tarilish mumkin emasligini tushundingiz Bahromning taraqa moyilligi yo‘qolganidan bir qancha vaqt o‘tgach, u taraga shunchaki cholg‘u asbobi sifatida emas, balki bir umrlik do‘st, doimiy hamroh sifatida qaray boshlaganida, tarzanda eng zo‘rlar safidan o‘rin olishdan umidvor bo‘lish quruq orzu ekanligi hammadan ko‘ra unga ayon bo‘ldi U bu haqiqatni hech bo'lmaganda bilardi, chunki u ko'zini ochganda nafaqat ularning uylarida smola ko'rgan, balki tar suhbatlarini ham eshitgan Biroq, bularning barchasini yaxshi bilgan, tar chalib, birinchi qatorga ko‘tarilish qiyinligini anglagan Bahrom o‘zi uchun tardan boshqa ishq bo‘lmasligiga qaror qildi Chunki uning uchun tar beixtiyor yuqtirilgan ishq edi, sevib qolgan esa meni eng yaxshisi yoki oshiqlarning o‘rtachasi bo‘laman deb o‘ylaydimi?! Har bir oshiq o'zini oshiqlarning eng yaxshisi deb hisoblamaydi, lekin hech bo'lmaganda hech kim u kabi qattiq sevmaganiga ishonch hosil qiladi Baxrom Mansurov daladan yo‘lini boshlaganida, buni hayotining mazmuni deb bilganida, o‘tmishni chetga surib, uyiga kelib-ketgan Sodiqjon va Mirza Farajdan so‘ng, doimo ko‘z o‘ngida bo‘lgan Gurban Pirimovdan so‘ng, bir paytlar iste’dodli tarzan sifatida mashhur bo‘lishi xayoldan o‘tganiga ishonchi komil edi. Biroq, uning orzusi na shon-sharaf, na tanlanganlar qatorida bo'lish edi. U bilan yuragini ochib, xotirjamlik topib olish uchun Targa yopishib olgan edi. Tarni tark eta olmasdi, chunki bu muhabbat unga ilohiy ilhom sifatida berilgan Rabbiy hech qanday javobsiz sevgini, hech qanday fidokor sevgini javobsiz qoldirmaydi. Bu mukofot umri davomida Taraga sadoqat bilan xizmat qilgan, Taraga sadoqat bilan xizmat qilgan Bahram Mansurovga ham berildi Har bir inson kabi, u ham o'z hayotini o'tkazdi va ketdi. Ketdi, dala qoldi, o‘zi talaffuz qilingan maydonga nomi qo‘shildi, nomi millati xotirasiga mangu yozildi San'atkorlar va ijodkorlarning shaxsiy hayoti va oilaviy hayoti butun dunyoda doimo qiziqish, bahs-munozaralar, g'iybat va suhbatlarga sabab bo'lgan Ko‘pincha “san’atkor erlar xotinidan ajralmagan, oilaviy hayotlari omadsiz bo‘lgani uchun tashqaridan tinchlik izlaydilar” – degan fikr hech qanday dalilga muhtoj bo‘lmagan deyarli haqiqatga aylanib qolgan. Bu haqiqatmi yoki yolg'onmi? Barcha g‘oyalar singari bu fikrni ham yoqlab, ham unga qarshi o‘nlab misollar keltirish mumkin. Lekin baribir birinchisi har doim haqiqatga yaqinroqdek tuyuladi. Axir, ijodkor odamlar odatda ko'proq bezovta, sabrsizroq, qiyinroq, oddiy insoniy munosabatlarda keskinroq. Ularni eshitish, ularga umr yo‘ldoshi bo‘lish mashaqqatiga bardosh bera olish uchun ayollardan ko‘proq dalda, donolik, fidoyilik va mehr talab qilinar. Allaqachon son-sanoqsiz tashvishlar bilan qoplangan har bir ayol buni uddalay olmaydi. Bu inkor etib bo'lmaydi. Biroq sadoqati, matonati, mehr-muhabbati bilan ajralib turadigan, erining iste’dodini chuqur his qiladigan va shu tufayli ko‘p narsadan bebahra qolishga tayyor, ko‘p mahrumliklarga bardosh bera oladigan, shu tariqa nafaqat oilasi, balki xalqqa ham xizmat qiladigan ayollar borligi va hozir ham borligi ma’qul. Ular bilan hayot yaxshiroq Haqiqatan ham, har bir gapdan oldin til biladigan, so‘zni tushunadigan odamlar bilan hayot kechirish kerak emasmi? Ko‘p bola tug‘ib, voyaga yetkazayotgan ayollarnigina “qahramon ona” demaslik kerak. O‘z hayotini uzib, erining umriga qo‘shib qo‘ygan, ertangi kunga kerak bo‘lgan, dardini pinhona tortayotgan, ba’zida ich-ichidan yig‘lashga ulgurgan, o‘zining tashvishli lahzalari, iztirobli lahzalari, o‘ziga singdira oladigan injiqliklari tufayli turmush o‘rtog‘iga yanada ko‘proq ijod qilish, ko‘proq ishtiyoq bilan ishlash imkoniyatini beradigan ayollarni qahramon deb bilish kerak "Nafaqat men, balki butun Ozarbayjon xalqi, barcha musiqashunoslar Baxromning chalishni yaxshi ko'rishadi. Hatto boshqa mamlakatlardan "rahmat" deb xat yozishadi. Unga dalda berishadi. Bularning barchasiga Munavvarxonim sababchi deb o'ylayman. Munavvarxon uni esuvchi shamollardan asraydi. O'ynagani borar kuni u bilan noz-karashma qiladi, omad jo'natadi, shehram deb jo'natadi, shehrami: "Baxram, jo'natadi, shehram, dedi. yaxshi o‘ynang, mizrabga qattiq uring” Bu so‘zlarim hayotda ham, uyda ham kelajak avlod yoshlariga yodgorlik bo‘lsin Xotinidan rozi bo'lmasa, baxtsiz bo'lsa, hech qachon ganigarani to'g'ri o'ynay olmaydi. Chunki tar noziklikni yaxshi ko'radi, noz-karashmani yaxshi ko'radi. Barcha asboblar shunday U uydan chiqqanida qon to‘kiladigan joyga borsa, bunaqa o‘ynay olmasdi. Baxrom har doim yaxshi o'ynagan va yaxshi o'ynaydi. Munavvarxonim bor ekan, Baxrom yoshligicha qoladi Bu unutilmas xonandamiz Yavar Qalantarlining so‘zlari. 1978 yili men tayyorlagan radiodasturda so‘zlaganida Bahrom domla haqida aytgan edi Va u buni ham to'g'ri va aniq aytdi Bahrom domla bilan uchrashganida Munavvarxonim undan ancha yosh, go‘zal, qo‘lida guldek mahorat – dorivor edi. Bahrom o‘sha paytda opera solisti bo‘lib, xizmat ko‘rsatgan artist ham bo‘lmagan. Munavvar Hanimajonning oilasi, farzandi bor edi. Biroq, bir kuni u uydan bitta smola bilan chiqib ketdi Munavvar xonim yaxshi tabib bo‘lishi mumkin edi. Bu ishlamadi. Ko‘p o‘tmay, yoshi ulg‘aygan sari turli kasalliklarga chalingan turmush o‘rtog‘iga xizmat qilish uchun uning bilimi, tibbiy mahorati zarur edi U yozuv mashinkasida yozishni, suratga olishni, turli magnitofonlarning tilini tushunishni o'rgandi U oshxonada ishladi, kir yuvdi, bolalariga qaradi. U eriga g'amxo'rlik qildi. Va u gazeta va jurnallarni varaqladi. Radio va televidenieda musiqiy dasturlar va konsertlarni tomosha qilgan. U shahardagi plakatlar bilan qiziqdi. Qachonki u eri haqida bir jumla ham yoqimli so'z yoki maqtov eshitsa, uni daftarga yaxshilab yozib qo'yardi. Bahromning turli joylarda, turli yillarda tushgan suratlarini yig‘ishni boshladi Yillar o'tdi va birin-ketin nafis albomlar yaratildi, ular ortida juda ko'p mashaqqatli ishlar qilindi. Bu albomlarda Bahram Mansurovning tarjimai holi o‘z aksini topgan Bahram Mansurovning cholg‘u asboblari, turli san’atkorlar bilan suhbatlari, nodir sadolari, ijrolari uydagi tasmalar uyumida jamlangan To'liq uy-muzey tashkil etildi Negadir Munavvarxon bularning barchasini musiqa tariximizga xizmat qilishdan ko‘ra, erining mashaqqatli damlarida taskin topish uchun qilgan, deb o‘ylaganman Ba'zan kechqurunlari shirin xotiralar va chiroyli suratlarga to'la albomlarini varaqlab o'tirishardi. Bahrom ustozning ildizi shishib ketdi. Har gal bu hujjatlarni, bu yozuvlarni ko‘zdan kechirar ekan, umrini behuda o‘tkazmaganini his qilardi. Kayfiyati eng qayg‘uli chog‘ida u qoniqish hosil qildi, eng charchaganida esa ruhiga tinchlik va rohat tarqaldi “Mina, iltimos meni bu yerga olib keling”, dedi Munavvar xonimga bu ham yetarli edi. Eng yaxshi mukofot sifatida, barcha mashaqqatli mehnatingiz uchun eng yaxshi to'lov Bu 1980-yillarning boshidagi xotira. Bir marta kechki payt Bahrom domlaning oldiga bordim. Bu televizorda yozilgan. U hali chiqmagan edi. Qarasam, Munavvar xonim o‘z oldiga turli gazeta-jurnallardan uzilgan sovet va xorij olimlarining bir dasta kitoblari, sof ilmiy-ommabop maqolalarini yig‘ib, o‘qib, yozib o‘tirgan ekan Bu maqolalarning, bu kitoblarning hech biri musiqa haqida emas edi. Ushbu maqolalar yurak kasalliklari haqida edi "Bahromning uch marta yurak xuruji bo‘lgan. Do‘xtirlarga yuragimni qizdira olmayman. Men hammasini bilmoqchiman, shunda o‘zim davolay olaman – vaziyat yomonlashmasin. Shu kitoblarni shunchalik ko‘p o‘qiganmanki, hozir bilgan yurak xastaligi bor odamlar maslahat so‘rab chaqirishadi. Birinchi yurak xurujidan so‘ng Baxromning ruhi butunlay tushdi. Ichim qattiq singan edi “Hoy Mina, shifokorlar meni qimirlatishimga ruxsat berishmaydi. Ammo yarador yuragim bilan qanday qilib tar chalay olaman? Keyin kanadalik olimning maqolasini o‘qib chiqdim. Uning yozishicha, aksincha, harakat yurak xurujidan keyin yurakning tez tiklanishiga yordam beradi Ular Baxromni konsertga taklif qilishdi. Shifokorlar qattiq e'tiroz bildirishdi: "O'lishni xohlaysizmi?" – dedilar. Men o‘qigan maqolamni Baxromga aytdim: “Borib o‘yna, qo‘rqma, hech narsa bo‘lmaydi, aksincha, yaxshi” U uydan chiqqanida go‘dakdek xursand bo‘ldi U ketdi, yuragimni yeb qoldim. Eldorga tez-tez qo‘ng‘iroq qilib turishni topshirdim (Eldor Mansurov hozir Ozarbayjon xalq artisti, eng moda bastakorlarimizdan biri, Bahram ustoz o‘zi erishgan san’at cho‘qqilarini ko‘rsa naqadar baxtiyor bo‘lardi! – R.H.) Onajon, otamning ovozi juda zo'r, u shunchalik ishtiyoq bilan o'ynaydiki, kasalman demaysiz Men o‘tirdim va baxtdan yig‘lay boshladim” Munavvar xonim – bu fidoyi ayol qand kasalligiga chalingan. Baxramli yoshligida xastaligining og‘ir kunlarini, to‘satdan tutqanoq tutganini yashirib, hech kimga bildirmay, o‘z yo‘liga yo‘l qo‘yishga harakat qildi. U hatto qondagi qand miqdori keskin ko‘tarilganida ham – komaga tushib qolishdan qo‘rqish paydo bo‘lganida ham kasalxonaga borishni istamasdi. Ammo shifokorlar uning tilini ham o'rganishdi. Demak: “Bahrom domlani tinch qo‘ymoqchimisiz? – dedilar U kasalxonaga ko‘ngli yarim bo‘lib ketayotgan edi. U bunga chiday olmadi. Bir necha kundan keyin, Ahvoli biroz yaxshilanishi bilanoq uyiga, Baxromiga qaytdi Mug‘omli o‘jakda ulg‘aygan Bahromning tar oldidagi eng muhim xizmatlaridan biri cholg‘u chalishning ko‘p asrlik an’ana va uslubini saqlab qolganligidir Sodiqjon shunday o‘ynadi, Faraj mirzo shunday o‘ynadi, Gurban Pirimov shunday o‘ynadi, Baxrom o‘sha cholg‘u chaldi Bahrom san’ati ko‘prikdir. Mug‘omimizning o‘tmishi va buguni o‘rtasidagi ko‘prik. Va nafaqat uning o'yin uslubi tufayli. U uzoq vaqtdan beri unutilgan shunday mug‘om bo‘limlari, ruknlarini ijro etgan. Qadimgi qo‘lyozmalarda, musiqa tarixi kitoblarida men ilgari eshitmagan mug‘om bo‘limi nomiga duch keldim. Men eng mohir va tajribali xonandalar, tarzanlar, musiqashunoslarga murojaat qildim. Ular yelka qisishdi. Bahrom domlaga aytdim, o‘ynay boshladi. Va u juda ko'p narsani tushuntirdi. Shunday tirik klassik borligidan qayta-qayta quvonmay ilojim yo‘q edi 1978 yil edi. Men XI asr Sharqining mashhur mutafakkiri va so‘z ustasi Bobo Tohir Uryanni tadqiq qilardim. Fors tilidagi o‘rta asr manbasida “Sho‘r” mug‘omida shu shoir nomi bilan murojaat qilingan mug‘om bo‘limi borligini topdim. Manbalarga amal qildim. Bobo Tohir ham sozanda edi. Uning chiroyli ovozi bor edi, dafni yaxshi chalar edi. O‘zi yaratgan mug‘om bo‘limida nafis dubaytlarini kuylardi. Jabbor Garyag‘dio‘g‘lining mug‘omlarimiz haqidagi qo‘lyozmasida 19-asrda xonandalarimiz o‘sha sohani o‘rganishganini ko‘rdim. Bu qanday sodir bo'ldi? Sakkiz yuz yil davomida tildan tilga, xotiradan xotiraga o‘tib kelayotgan mug‘om shoxi yo‘qoldimi, undan voz kechishimiz kerakmi? Baxromning ustasi borligi yaxshi. “Bobo Tohir” deyishim bilan tarni olib, o‘sha bo‘limni chala boshladi. Biz uni yozib oldik va yozib oldik. Birinchi marta 1979-yilda Bobo Tohirga bag‘ishlangan dissertatsiyam avtoreferatining oxirida o‘sha yozuv paydo bo‘ldi Ustoz Bahrom xotirasida qanchadan-qancha shunday unutilgan mug‘om g‘unchalari yashagan! Qiziqqanimiz sari, qancha so'rasak, shunchalik bu "gul bog'i" ochilib ketdi (Eng yomoni shundaki, biz kamdan-kam odamlarga kerakli savollarni berishga sekinlik bilan qaraymiz) 1967 yili Parijdan Bokuga “zargar” kelib, izlagan “oltinini” Bahram Mansurovdan topib oladi. O‘shanda Xalqaro qiyosiy musiqa tadqiqotlari va hujjatlari instituti direktori Alen Danielu shunday degan edi: "Mansurov ijrosi o‘ziga xosdir. Uning mug‘om ijrosi YuNESKO ko‘rsatmalari asosida yozib olinib, dunyoga tarqatilishi kerak" Bu orzu 1975 yilda amalga oshdi. Gollandiyaning "Philips" kompaniyasi Bahram Mansurov ijrosida katta hajmdagi ozarbayjon mug'omlarini chiqardi. O'sha kitobning nusxalari Bokuga keldi O‘sha kunlarda biz xursand va faxrlanardik. Chunki bu birinchi to'lqin edi (Hozir, Xudoga shukur, o'nlab ozarbayjon musiqa disklari dunyo bo'ylab sayohat qilmoqda) Ularni tabriklagani uyiga bordim. - Rahmat, - dedi og'iz bo'shlig'i. Men bu sovuqqonlikdan hayratda qoldim. Munavvar xonim: “Necha kundan beri o‘sha o‘q chiqmasdan yerga ketyapti, negaligini bilmayman, so‘rayman, javob bermaydi” dedi. Baxrom janoblari: “Men Danieluga xat yozib, o‘z noroziligimni bildirmoqchiman, shu bilan birga, ish bitdi deb o‘ylayman, bundan keyin nima qilish mumkin? Bu shaxtaga qarang" qaradim. Juda oqlangan. O‘rtada Bahrom domlaning rangli surati. Hoshiyalarda turli milliy cholg‘u asboblarimiz suratlari berilgan. Chegaradagi qatron tasviriga barmog‘ini qo‘ydi: “Ozarbayjon tarchalasining o‘qi qo‘yib yuborildi, Ozarbayjon mug‘amni chalib ketdim, olib, shu yerda menga Eron tarining tasvirini berishdi...” Baxrom ustoz butun umri davomida yurtimizning jonkuyariga, fidoyisiga aylandi Bahram Mansurov operada 1932 yildan buyon faoliyat yuritdi. Ellik yildan ortiq vaqt davomida u spektaklda o‘ynashi kerak bo‘lganidan roppa-rosa bir soat (kamroq!) oldin teatrga kelardi. U binoning havosini olish va biroz mashq qilish uchun shunday qildi. Lekin spektakl boshida o‘zini qonga, terga to‘kkan aktyorlar, xonandalar, sozandalar ham bor. Buni o‘zi ham aytadi, baland ovozda noliardi (Ustoz yarim asrdan ortiq vaqtdan beri amalda bo‘lgan tartib-intizomni bugungi avlod yoshlari, ijrochilar ham o‘zlashtirsa, yomon bo‘lmasdi) Operamizning eng tajribali solisti bo‘lgan Baxrom teatrda ishlagan yillarida o‘nlab Leylin, Majnu, Aslin, Karam, Shoh Ismoil, Arabzangilarni sahnaga olib chiqdi. Ularning barchasi bilan birma-bir muomala qildi, bilganlarini saxiylik bilan o'rgatdi. Ustoz Bahrom topib, katta san’atga yetaklagan bu xonandalarning aksariyati hozir faxriy unvonlarga ega, taniqli ijrochilarimizdir. Yangi xonandalar, operaning yangi solistlari uning ixtiyorida, hatto umri tugaganda ham Ular Bahrom domlaning saxovatli xonadoniga kelishar, shu uyda 10, 20, 30 yil avval, 10, 20, 30-yangi Leyli, yangi Majnunlar mashg‘ulotlarga kirishardi (Agar Baxrom ustoz buning guvohi bo‘lganida edi, boshqa o‘g‘li Elxon ham xuddi o‘zi kabi Taraga ham, operaga ham sodiq bo‘lganidan, otasi kabi o‘nlab yillar davomida yangi “Laylilar va Majnunlar”ni yangi spektakllarga tayyorlab kelayotganidan nihoyatda xursand bo‘lardi) “Ko‘zlarim yodida” Bahrom domlaning yorug‘ chehrasi, “Qulog‘im xotirasida” asl, iliq ovozi Kechagi kunga sho‘ng‘ilar ekanman, go‘yo muzlagan zamon suvlarini qoplagan muz qatlamlari ustidan qadam tashlayotgandek, o‘z yoshimdan o‘tayotgandek, Bahrom domlaning bolalik kunlariga yetayotgandek, olis kunlarning quyuq tumanlari asta-sekin tarqalmoqda, ko‘zimga hech qachon ko‘rmagan tanish chehralar ko‘rinyapti Ularning uyiga nafaqat mashhur xonandalar, balki shoirlar, g‘azalxonlar ham tez-tez kelib turishardi. Mirzo Abdulxolig Yusif, Ag‘adadosh Muniriy, Buzovnali Azer, Alabbos Muznib Mashadilar Sulaymonning doimiy suhbatdoshlari edi. Kichkina Baxrom ukalari bilan birga bu aziz mehmonlarning kelishini kutdi, suhbatlarini tingladi, har biridan bir so‘z o‘rgandi 18-Sho‘ro maktabida o‘qigan yillarida Baxrom allaqachon o‘zi ansambl tuzgan edi. O‘sha ansamblda Agasaf Boqixonov, Maharram Hoshimov, Sulaymon Mammadovlar chiqishar, “Salyanski kazarmalari”da – askarlar oldida tez-tez konsertlar berishardi "1930-yilda meni doktor Ioneziya orkestriga qabul qilishdi. Oʻsha paytda bu orkestr Ozarbayjon konsert ittifoqi orkestri edi. 1930-yil oxirida meni radio qoʻmitasiga olib ketishdi. U yerda Muslim Magomayev meni tinglab, ishga oldilar. Keyin yakkaxon ham, trioda ham oʻynaganman. Keyin ular bizdan soʻralganda ham, trioda ham oʻynardim. yordam berish Biz ham yordam berdik. O‘sha orkestrda Amrulla Mammadbeyli, Xosrov Malikov, Said Rustamov, Hofiz Mirzaliyevlar bilan birga o‘ynadik. Men eslatmani bilmasdim. Biz Shubertning marshini o‘ynadik. Eshitishim bilanoq yod oldim. Tomoshabin nota o‘ynayapti, deb o‘ylashi uchun “Yangi yo‘l” gazetasini oldimga nota o‘rniga qo‘ydim Men o‘sha orkestrda besh-olti oy o‘ynadim. O‘shanda “Dom oborony” (hozirgi Filarmoniya – R.H.), “Rotefane” bog‘ida (hozirgi Nizomiy bog‘i – R.H.) konsertlar bergan edik 1932 yilning oxiriga kelib Muslim Magomayev meni opera teatriga olib bordi Lekin Bahrom domlaning opera teatriga moyilligi avvaldan edi. 1922 yilda Tag'iyev teatrida birinchi marta opera spektaklini ko'rdi. Xolasining o‘g‘illari teatrga ketayotgan edi, u taslim bo‘lmadi, ularga qo‘shildi “Seni ololmaymiz, hali kichkinasan” deyishsa-da, Baxrom ikki oyog‘ini bir tufliga tiqib, negadir chiptasiz o‘sha oqshomga qo‘yib yuborishdi. Sarabskiy Majnu o‘qirdi, Leyli esa Sona Hojiyeva edi "Ijro boshlanganda tarning go'zal ovozini ko'rdim. O'zimga o'zim dedim, bu yerda tarning ovozi qanchalik yaxshi chiqadi! Qiziq, bu yerda ham chala olamanmi?" Bu uchqun edi, lekin uning opera va taraga bo‘lgan muhabbatini yanada kuchaytirgan voqea ham bo‘ldi 1924 yilda hozirgi Qo'g'irchoq teatri binosida ikki kunlik kontsert e'lon qilindi. Tbilisidan taklif etilgan Gurban Pirimov va Bala Malikyan Ionesia orkestri bilan o'ynaydi. Baxrom juda qiyinchilik bilan chipta topadi va o'sha konsertni tomosha qiladi. Bu shunchaki konsert emas. Ikki taniqli uslub bir-biriga duch keldi. Bu turli musiqa maktablari, turli musiqiy an'analar tanlovi va san'atda birinchi o'rin Zal Gurbani va Bala muxlislari bilan to‘lgan edi – men bu yerda musiqadan ko‘ra sportni eslatuvchi so‘zni tasodifan emas, ataylab ishlataman, chunki o‘sha uchrashuv nafaqat did va san’at ishqi to‘qnashuvi, balki mutaassib ehtiroslar, milliy g‘urur, arman va turkiylik to‘qnashuvi edi Gurban Pirimovning Bala Malikyanni katta mahorat bilan mag‘lub etganini ko‘rib, taraga bo‘lgan ishtiyoqim yanada kuchaydi, qasam ichdim, bu tarani qattiqroq tutaman, mening sevgim shu tara” Bahrom domla “sevgim” yoki “mening tilagim” demadi, “sevgilim” dedi va shunday deganda, beixtiyor hikoyalarimiz yodimga tushdi Bizning afsonaviy, ilohiy, ulug'vor sevgi haqidagi ertaklarimiz Darhaqiqat, Bahrom domlaning tara mehrini, bu mehr tufayli taramizga qilgan xizmatini oddiy so‘z bilan ifodalash qiyin Boshida “Bahrom ustoz targa nima berdi, tar unga nima berdi?” degan ikki savolga javob izlaganimni yozgandim Darhaqiqat, birinchi savolga javob izlagandan so‘ng, ikkinchi savolga ham javob topildi, deb o‘ylayman Lekin baribir, bir marta undan so‘raganimda: “Tar menga katta baxt berdi”, dedi Qanday qilib bundan to'g'riroq deysiz?! Bahrom afandining antiqa qog‘ozlarga doimiy qiziqishi bor edi va bu qiziqish yoshligidan boshlangan Baxrom afandining jozibali chehrasi bor uning arxividagi avtograflar, yozib olingan suhbatlar, cholg‘u asboblari, xorijlik sozandalar va san’at ixlosmandlarining maktublari o‘zi xohlagancha edi va bu eski uslubning o‘limidan bir necha oy o‘tgach, u dunyoning eng xilma-xil davlatlaridan ko‘plab xatlar oldi Bahrom domlaning chet ellik tanishlari orasida muloqoti tasodifiy bo‘lmagan, bir-ikki harf bilan tugamaydigan, uzluksiz munosabatlarga aylanganlari ham bor edi. Gumboldt nomidagi Berlin universiteti musiqa etnologiyasi kafedrasi mudiri, falsafa fanlari doktori, professor Yurgen Elsner ulardan biri edi. Elsner va Baxrom Samarqandda, Bokuda esa ustaning uyida uchrashishdi. Yurgen Elsnerning bu suhbati lentada saqlanib qolgan: "Bir necha soatdan beri Bahram Mansurovning uyida mehmon bo‘lib turibmiz. Uning yoqimli musiqalarini tinglab yuribman. Bu yerga kelishdan oldin ham u bilan uchrashishni intiqlik bilan kutgandim. Lekin hozir uning ijrosida ko‘plab mug‘om va katsiflarni tinglaganimdan so‘ng, uning uslubidagi nafis san’ati meni hayratda qoldirdi, lekin boshqa mamlakatlarda uning ijrosi yanada go‘zalroq edi. go'zal va ko'proq maftunkor va Bahram Mansurov barmoqlari bilan bu go'zal effektga erishadi va men yana ko'proq o'rganish uchun bu erga kelish kerak." Mashhur venger bastakori va musiqa nazariyotchisi Ishtvan Ryx ustozni eslamasa, bayram bo'lmaydi. U Bokuda Bahram Milegrgilda ham bo‘lgan edi, ketayotganida o‘ziga maftun bo‘lgan Mansurov o‘zi bilan nay va magnitofonlarni olib ketdi. 1976 yil oxirida u o'zining yangi yil tabrigida shunday deb yozgan edi: "Sizga ko'p ajoyib yillar tilayman. Siz men bilan har daqiqadasiz, hozir, bu soat mening xonamda jiringlayapti" 1977-yil 9-fevralda “Nepsabadshak” gazetasida e’lon qilingan maqolada “Tarzan Bahram Mansurov nafaqat o‘ynashi, balki tayyorlagan ajoyib ozarbayjon taomlari ham meni hayratda qoldirdi” degan satrlar bor edi Darhaqiqat, uning pazandalik, pazandalik iste’dodi, oshxona mahorati Bahrom domlaning havas qilsa arziydigan fazilatlaridan edi. Munavvarxonim ham o‘z iqtidori bilan bellasha olmay, erining yaqqol ustunligini anglab yetgan Bahrom har gal “Bugun ovqatni o‘zim pishiraman”, deganida indamay taslim bo‘lardi. Ba’zan sobiq Fioletov – hozirgi Abdulkarim Alizoda ko‘chasidagi radio yozuvlar uyi yonidan o‘tsam, beixtiyor Bahrom domlani eslayman. Ilgari radiodasturlar shu yerdan to‘g‘ridan-to‘g‘ri efirga uzatilardi, Bahrom afandi bir necha konsertlarda o‘ynashga majbur bo‘lgani uchun ba’zan ertalabdan kechgacha studiyada qolar, shuning uchun o‘sha kunlarda tayyorlanib kelib, ertalabki piti osib, peshindan keyingi pitining hidini his qilib, studiyaga borib, Baxrom afandi tushlik qilayotgan, navbatdagi qo‘shiqchi bilan kontsert ijro etardi Bahrom janoblarning taomlarining ta’mi haliyam ta’mimdan joy olgan, lekin eng muhimi, Baxrom afandining o‘sha taomlarni qanday pishirishi haqida katta zavq bilan gapirganlari esimda Umuman, Baxrom afandi hamisha hayotning zavq-shavqlaridan to‘yib-to‘yib bahramand bo‘lishga harakat qilgan bo‘lsa-da, uning orzularidan biri chet ellarga sayohat qilish, dunyoning turli mamlakatlarini ko‘rish edi U otasining birinchi marta butun Yevropa bo‘ylab sayohat qilganidan g‘urur bilan gapirardi Bu 20-asr oxiridagi suhbat edi Baxrom menga Mashadi Sulaymonning Shveytsariyada olingan suratlarini ko‘rsatdi va otasining ko‘p erlari borligini aytdi Mashadi Sulaymon siyosiy muhit o‘zgarib borayotganini, ertami-kech bor boylik yo‘q bo‘lib ketishini tushunib, yerni o‘zi sotib, birgina bog‘ini ushlab, pulini Yevropa safarlariga sarflab yuribdi Mashadida o‘sha sayohatlarning zavqi, o‘g‘li Baxromning suratlari qolgan edi Bular inqilobgacha bo‘lgan hikoyalar bo‘lsa-da, Bahrom domlaga ko‘p mamlakatlardan, ko‘p tillarda xatlar ham jo‘natgan. Albatta, Bahrom domla bu tillarning hammasini ham, hatto birontasini ham bilmas edi. Munavvar xonim tarjimonlar topdi, o‘sha maktublarni tarjima qildi, Bahromga o‘qib berdi, domla tingladi, ko‘ngli ochildi: “Mug‘omning hurmatini qarang... Unga dunyo ta’zim qiladi!” Bahrom domlani dunyoning qancha davlatiga taklif qilishdi, viza yuborishdi. Shaxsiy takliflar bo‘lib, turli simpoziumlar, anjumanlar, san’at festivallari, musiqa tanlovlariga taklif qilinardi. Takliflarning muhim sabablaridan biri, imkon qadar chet davlatlarda Bahrom musiqasini ko‘rish, eshitish, yozib olish istagida bo‘lganlar, bu boy san’atkordan saboq olmoqchi bo‘lganlar ko‘p edi Bahrom domlaning moddiy imkoniyati ham yaxshi edi, bu sayohatlar uning oilaviy byudjetiga yomon ta'sir qilmasdi - balki aksincha. Lekin men bu takliflardan biri amalga oshmaganini ko'rmaganman. Yo ikki-uch oy oldin yuborilgan taklifnomalar qayerdadir kechikib, ishini ado etib bo‘lgach, Bahrom domlaga taqdim etildi, yoki ko‘rdingizmi, o‘ylab ko‘raylik, Bag‘dod safari arafasida zudlik bilan Lankaronga gastrol safariga jo‘natib yuborishganmi yoki hujjatlarni tayyorlashda shunchalik keraksiz muammolarni keltirib chiqarganmi, domla bu ishini ko‘tarib, ko‘nglini to‘ldirib yuborishgan Uzun so‘zning qisqasi, yurakda istak so‘ndi, o‘sha sayohatlar Bahrom domla uchun orzu bo‘lib qoldi. Olmagan. U bora olmadi Keyinchalik sog'lig'ida muammolar paydo bo'ldi, sog'lig'i yomonlashdi, endi na shifokorlar, na Munavvar xonim chet elga chiqishga ruxsat berishdi Uch marta yurak xurujiga uchragan yurak bilan samolyotga chiqish tavsiya etilmaydi, iqlimni o'zgartirish yoki uzoq safarga chiqish mutlaqo tavsiya etilmaydi. Aslida bunchalik o'ynash ham mumkin emas edi, bu yurakka ortiqcha yuk, og'riq edi "Mana, menga hozir yurak kerak va u noz-karashma qila boshladi" Baxrom afandi shunday demoqchi bo‘ldi-yu, lekin ko‘ngilga xushomad qilish niyati yo‘q edi: “U ish bilan Munavvar shug‘ullanadi, tar chalish meniki”, dedi 1980-yillar - allaqachon o'tgan asrning yillari, so'nggi ming yillik Biz ikkitamiz. Janob Baxrom o‘zining sevimli “Mahur-hindi” asarini ijro etadi Men Dikkinsonga o'xshayman - nega shu paytgacha buni sezmadim? O‘ynaydi, ora-sira torni silkitadi, yoqimli aks-sado paydo bo‘ladi, shu orada qarasam, usta o‘sha tovushga g‘amgin, yengil g‘o‘ng‘iroq qo‘shadi. Go‘yo olisdan, olisdan anorning sadosi qatron sadosiga qo‘shilib ketadi Yo‘q, buni Bahrom afandi sahnada, televizorda, radioda o‘ynayotganida – sizdan uzoqda bo‘lganida ushlash qiyin. Xuddi shunday, yuzma-yuz, uni his qilish uchun siz qatron nafasini his qilish uchun etarlicha yaqin bo'lishingiz kerak Bu qayg'uli oqshom. Bahrom domla bilan ikkitamiz. Ustoz “Mahur-hind” o‘ynaydi Bu yerda – Bahrom domlaning Husu Hojiyev ko‘chasidagi beshinchi qavatdagi xonadonida tarda insoniyatning abadiy va boqiy mehnati, qarindoshligi va donoligi haqida so‘z boradi Bu qayg'u keltirsa-da, men bu oqshom va bu musiqa qancha davom etishini xohlayman Pastdagi to‘rt qavatdan kechki payt tez o‘tayotgan mashinalar ovozi eshitiladi, 1984 yil Bokuning gavjum ko‘chasi 1985 yilning may oyida Bahrom domla bilan xayrlashish uchun yig‘ilgan edik Vaqt yurakni titratuvchi g'amgin so'z aytdi. Yana bir qadrdon insonim, madaniyatimizning barhayot tarixiga ega bo‘lgan benazir shaxs, ko‘prik, dinimizning eng ogoh va ishonchli posbonlaridan biri bo‘lgan yetuk san’atkorni yo‘qotdim. Vaqtning sovuq chehrasi bir lahzada usta Bahromni o‘tmishga qaytardi Bahrom domla ichida bo‘lsa, men hech qachon orqaga qaytolmayman O‘sha davrga, o‘tgan kunlarga olib boradigan yagona yo‘l xotiralar orqali bo‘lishi mumkin va men yana bir bor qaytayapman – o‘sha xotira yo‘lidan, u yerda so‘nmas taassurotlarim, xotiralarim oy nuriday filtrlanadi — Mana shu ipni ko‘ryapsiz, — Bahrom domlaning ovozi. U nabirasi jajji Bahrom Mansurovni ko‘rsatib, “Yo‘qni tatib ko‘rib, uzadi, uydan chiqib ketishga majburman – oladi, tarning ildizidan bilaman, bu uning ishi. Bir oz o‘stirsin. O‘rgataman, mendan yaxshiroq chalsin. Shu yangi asboblar bilan emas, o‘zimizning cholg‘u bilan Kichkina Bahram Mansurov ahmoq emas edi Ikkinchi Baxrom yo'q edi Ustoz Bahrom Mansurovlar sulolasining Yagona ulug‘ nog‘orachisi sifatida yodda qolgan, uning o‘g‘li bo‘lgan Nafaqat Mansurov avlodi, balki ozarbayjon tarzanining O‘g‘li va Yagona tarzaniga o‘xshab, o‘zi aytganidek, “aruz vaznida”, “bobolar yo‘lida” o‘ynaydigan! Tarix va buyuk san’atning mantig‘i shunday bo‘lsa kerak – shunday usta bitta! Yolg'izlik bilan emas, eksklyuzivlik bilan YOLG'IZ! Husyu Hojiyev ko‘chasidagi o‘sha tanish bino va xonadonda anchadan beri turli odamlar yashaydi. Hatto ko'cha endi eski nomga ega emas - Ozarbayjon prospekti Umrining ko‘p o‘n yilliklari davomida xalqning sobiq elitasi ruhi bu ko‘chaga munosib eng yuksak nomni berdi Nasib qilsa, har oqshom ishdan uyga yo‘lim shu yerdan o‘tadi. Har gal xiyobon oxiriga yetganimizda yo svetofor “to‘xta” desa, mashinani to‘xtatamiz, yoki yo‘l ochiq bo‘lsa ham, muqarrar chapga burilib, biz o‘tayotgan tanish, samimiy binoning yuqori qavatidagi derazalarga qarayman O‘sha binoda bir vaqtlar atoqli ozarbayjon uslubchisi va mug‘om biluvchisi Bahram Mansurov yashagan. Qanchadan-qancha odamlar o'nlab yillar davomida bu erga va tarning jozibasi bilan jalb qilingan! Bu manzilga birinchi bor kelganlar telefonga javob berib, uyni qanday topish kerakligini so‘rashganida, Bahrom ustoz tushunarli bo‘lishi uchun bino raqamini qo‘shib qo‘ydi. pastda fotostudiya bor, uning yonidan o‘ngga burilib, hovliga kiring Hasandirda Baxrom afandining juda muvaffaqiyatli rangli surati do‘kon vitrinasiga osilgan, manzili diqqatga sazovor sanalgan bunday ustaxona yo‘q. Lekin Ozarbayjonning yetuk san’atkorlaridan biri Tarzan xalq artisti Baxrom ustod bor! Hozir - u 115 yoshda, u 116 yoshga kirganda ham u erda va ko'p o'n yillar davomida u doimo u erda bo'ladi Umri davomida milliy musiqamizga mehr-muhabbat, aqidaparastlik, fidoyilik bilan xizmat qilgan bu bebaho san’atkorning bir vaqtlar o‘zi yashagan binoga qaytishini, har kuni o‘sha binoda bo‘lishini istayman! Usta Bahromning barelyefi o‘sha imorat yonidan o‘tayotganda devordan bizga qarab turishini xohlayman va tilayman. Qolaversa, bu istak yuragimdan o‘tayotganda faqat u haqida emas, o‘zim uchun juda qadrdon, unutilmas Bahromni o‘ylayman. Hozir jonajon Ozarbayjonimiz nomini olgan bu xiyobonda qator tizilgan binolarda ko‘plab buyuk musiqachilarimiz, yozuvchilarimiz, olimlarimiz istiqomat qilgan. Endi devorlarga esdalik lavhalari o'rnatilgan. Vaholanki, ular yorqin ijodi, yorug‘ hayoti bilan bu e’tiborga to‘la loyiq bo‘lishsa-da, ko‘pchilik hali ham kutmoqda. Ozarbayjonni o‘z borlig‘i, dunyoga keltirgan bareleflari, yodgorlik lavhalari bilan yanada go‘zal va ko‘rkam qilgan beqiyos insonlar o‘z mahallalariga, binolariga qaytib, Bokuning barcha ko‘cha va xiyobonlaridan ajralib turadigan Muzey prospekti, Kitob prospektiga aylanib qolishini yurak orzu qiladi. Bu bilan ikkalamiz ham minnatdor bo‘lishimiz kerak bo‘lgan xotiralar oldidagi qarzimizni to‘lagan bo‘lamiz va shu xiyobonda yurganlar har kuni millatning yorug‘ va o‘lmas shaxslarini qutlash imkoniga ega bo‘lamiz. Afsuski, yoshlarning aksariyati ularning aksariyatidan bexabar. Kitobga bo‘lgan qiziqish sovigan hozirgi zamonimizda, hech bo‘lmaganda, bu doskalardagi ziqna satrlarni o‘qib, millatimizni yuksaltirish uchun jonini fido qilgan o‘sha unutilmas insonlarni taniydilar Baxrom ustoz musiqasi – o‘z hayotida ham, hozir ham minglab qo‘shiqlar ichida alohida ajralib turadigan bilguvchining qudrati, qalbi zarbi, his-tuyg‘ularining iliqligi – uning eng olis ertangi kunlarga yo‘llagan maktublariga hech qachon eskiday qaramang, satrlar orasidan, ortidan o‘zingiz sezmagan ma’nolarni izlang O‘sha eski, ammo eskirmagan maktublarning har biri yurak urishi bilan oldingizga keladi, siz eshitmagan ko‘plab hikmatlarni ochib beradi, eng chigal vaziyatlarda ham chidab bo‘lmas umid bilan yashash sirlarini shivirlaydi